Heinrich Heine, właściwie Harry Chaim Heine, urodzony 13 grudnia 1797 w Düsseldorfie, zmarły 17 lutego 1856 w Paryżu. Był poetą, pisarzem i publicystą, uznawanym za jednego z najwybitniejszych poetów lirycznych Niemiec, nie tylko XIX stulecia. Zyskał sławę również jako wybitny twórca lekkiej, impresywnej prozy.
Heinrich Heine – biografia skrócona
Heinrich Heine urodził się w grudniu roku 1797 w Düsseldorfie, wówczas stolicy Księstwa Bergu (dziś land RFN Nadrenia-Westfalia). Data dzienna nie jest pewna ze względu na zniszczenie dokumentów w pożarze, jednak przyjmuje się, że było to 13 grudnia. Pisarz pochodził z rodziny żydowskiej bliskiej ideałom Haskali. Ojciec, Samson (Sigismund), był kupcem handlującym tekstyliami. Po ukończeniu liceum w Düsseldorfie, Poeta próbował praktyk w zawodzie kupca i bankiera, założył także spółkę, mającą sprzedawać wyroby przemysłowe sprowadzane z angielskich manufaktur. Spółka była niebawem zmuszona ogłosić bankructwo.
Dzięki wsparciu finansowemu swego stryja, Salomona Heine, prowadzącego z powodzeniem bank milionera z Hamburga, Harry rozpoczął studia prawnicze (kolejno: Bonn, Getynga, Berlin i znów Getynga). Ostatecznie, w r. 1825 ukończył studia w Getyndze, otrzymując tytuł doktora prawa (odpowiednik magistra w tradycji uczelni niemieckich). Stryj, następnie jego spadkobiercy, wypłacali Heinemu regularną rentę do końca życia. Znaczny wpływ na kształtowanie się twórczości Pisarza, zwłaszcza liryki, miała nieszczęśliwa młodzieńcza miłość do jednej z córek stryja.
W karierze akademickiej i prawniczej (jako adwokat lub tzw. syndyk, odpowiednik radcy prawnego) Heinemu przeszkodziły w pewnej mierze nastroje antysemickie i związane z tym uprzedzenia. Niewiele pomógł chrzest ewangelicki przyjęty w r. 1825 (wraz z formalną konwersją na luteranizm i porzuceniem judaizmu). Niemożliwość zyskania zatrudnienia czy to w palestrze, czy to na uczelni wynikała jednak – jak podają biografowie - głównie z radykalnie liberalnych poglądów Pisarza. Mimo to, pamiętać trzeba, że wątki żydowskie są obecne w twórczości Heinego, np. w nieukończonej powieści Der Rabbi von Bacherach (Rabbi z Bacherach, w r. 1840 ukazał się jedynie jej fragment).
W r. 1827 ukazały się wiersze zebrane w Księdze pieśni (Buch der Lieder). Szybko stała się ona bestsellerem, doczekując się tylko za życia Heinego aż 13 wydań. W r. 1880 ukazał się pierwszy przekład polski. To właśnie w Księdze pieśni znalazła się m.in. znana na całym świecie, wydana nieco wcześniej, bo w r. 1824, ballada o Lorelei (była publikowana nawet w zbiorach ukazujących się w III Rzeszy, jednak bez podania autora). Duże znaczenie miał także tom Liryczne intermezzo oraz cykle Powrót, Z podróży po Harzu, Morze Północne, łączące ludowość i prostotę z artyzmem.
Wczesną twórczość Heinego reprezentują m.in. cztery tomy satyrycznych i krytycznych zarazem Obrazów z Podróży (Reisebilder), wydanych w polskim tłumaczeniu w r. 1879. W powstających w l. 1826-31 relacjach Pisarz zawarł wrażenia z podróży i wędrówek po Niemczech, Anglii i Włoszech.
W roku 1831 Pisarz decyduje się na zamieszkanie w stolicy Francji. Bardzo szybko stał się osobowością literacką a także jednym z najważniejszych uczestników dialogu kulturowego i artystycznego między Francją a krajami niemieckimi. Utrzymywał kontakty m.in. z Fryderykiem Chopinem, Balzakiem, Georges Sand i Aleksandrem Dumas. Brał aktywny udział w życiu kulturalnym elit Francji i Europy. Interesował się tzw. socjalizmem utopijnym, m.in. doktryną Saint-Simone’a, na początku lat 40. poznał bliżej Karola Marksa (był jego dalekim krewnym), którego wpływ można dostrzec w niektórych utworach.
W r. 1833 ukazał się zbiór artykułów dla wychodzącej w Augsburgu Allgemeine Zeitung pt. Stosunki francuskie (Französische Zustände). Wydano drukiem także dwie rozprawy (wpierw po francusku, potem w przekładzie niemieckim): Zur Geschichte der Religion und Philosophie in Deutschland (Historia religii i filozofii w Niemczech) z r. 1835, w r. 1836 Die romantische Schule (Szkoła romantyczna). W r. 1834, w sklepie z obuwiem, Pisarz poznał sprzedawczynię, Augustine Crescence Mirat. Po kilku latach nieformalnego związku, Heine pojął Mirat za żonę w r. 1841. Zwał ją Matyldą. Była mu wierna do końca życia.
Heinrich Heine pozostawał w żywych relacjach z Polską. Jeszcze jako student nawiązał znajomości i bliższe przyjaźni z Polakami. Interesował się również polską kulturą, sztuką i polityką (zob. zw. szczery, w wielu miejscach mocno krytyczny szkic O Polsce (Über Polen) z r. 1823, wydany po polsku dopiero w r. 1913). Przedstawił w nim swe wrażenia z pobytu w należącym do Prus, formalnie autonomicznym Wielkim Księstwie Poznańskim, na Kujawach i terenach leżących dziś na zachodzie Białorusi. Tematykę Powstania listopadowego poruszał m.in. w relacji z mającej miejsce w Paryżu wystawy Französische Maler (Malarze francuscy, 1831) oraz wydanym w r. 1840 pamflecie o niemieckim liberale, również żyjącym na emigracji we Francji, Ludwigu Börne. W pochodzącej ze zbioru Romancero balladzie Dwaj rycerze wypowiedział się o emigrantach polistopadowych w stolicy Francji.
W latach 40. Heine wydaje zbiór poezji lirycznych Neue Gedichte (Nowe wiersze), poemat Niemcy. Baśń zimowa (Deutschland. Ein Wintermärchen z r.1844, wyd. polskie w r. 1897) oraz poemat satyryczny Atta Troll. Sen nocy letniej z r. 1847 (Atta Troll. Ein Sommernachtstraum, przekład polski w r. 1887). Pisarz krytykował m.in. doktrynerstwo poetów jego epoki a wraz z tym stosunki polityczne i społeczne w Niemczech, zwłaszcza konserwatyzm i brak reform demokratycznych.
W r. 1851 ukazuje się zbiór ballad i wierszy Romancero. Znalazły się w nim cykle Lamentacje, Melodie hebrajskie oraz Historie. Przekład polski wydano w r. 1901. W r. 1853 Heine publikuje tom Gedichte (Wiersze), rok później ukazują się trzy tomy Vermischte Schriften, zawierające m.in. felietony Lutecja oraz autobiograficzne Geständnisse (Wyznania). Ostatnie lata życia autora Lorelei to okres naznaczony cierpieniem. Poważna choroba, przypominająca objawami stwardnienie rozsiane lub gruźlicę kręgosłupa, przykuła go na kilka lat do łóżka, które stało się, jak sam to określił, „kryptą materacową” (Matrazengruft). Zachował siły twórcze i jasność umysłu, jednak nie tylko był sparaliżowany, lecz także niemal zupełnie ociemniał. Heinrich Heine zmarł po ciężkiej i długiej chorobie 17 lutego 1856 r. w Paryżu. Spoczywa na cmentarzu Montmartre.
Poezje i proza autora Rabbiego z Bacherach budziła zainteresowanie na świecie, także w Polsce, już od połowy XIX stulecia. Świadczą o tym tłumaczenia Adama Asnyka, Kazimiery Iłłakowiczówny, Marii Konopnickiej, Leopolda Staffa, Roberta Stillera, Józefa Weysenhoffa oraz Stanisława Jerzego Leca.
Bardzo ceniła sobie Heinego Eliza Orzeszkowa. W r. 1873 pisała, że jest to „[d]emokrata aż do szpiku kości, sceptyk w pewnej sferze pojęć, ale w innej niezłomnie wierzący, (…) daleko więcej obiektywny jest od Byrona. Wszystko, co się na ziemi dzieje, zajmuje go (…) [a choć ludzie] wywołują w nim wciąż śmiech gorzki i szyderczy, czujemy, jak z każdego tonu tej szalonej gamy śmiechu sączy [się] łza, wypływa westchnienie niesamolubnych nadziei i pragnień” (cyt. za: N. Honsza [w:] Dzieje literatury światowej w dziesięciu tomach. Tom VI. Romantyzm, Wydawnictwo SMS, Bochnia-Warszawa-Kraków 2003, s. 283). Do wierszy Heinego, nie tylko tych z Księgi pieśni, muzykę komponowali m.in. Franz Schubert, Robert Schumann, Johannes Brahms i Hugo Wolf.
Heinrich Heine: „Cicho grają w duszy mej/ Dźwięki, nuty, tony”
Nadreńska stolica
Harry Heine urodził się w grudniu roku 1797 w Düsseldorfie. Jako datę dzienną podaje się zwykle 13 grudnia, choć nie jest ona pewna ze względu na to, że archiwum rodzinne spłonęło. Przyszedł na świat i do r. 1809 żył przy Bolkerstraße 53. W Ideen. Das Buch Le Grand pisał: „gdy mówię „wracać do domu“, myślę o Bolkerstraße i o domu, w którym się urodziłem” („Und wenn ich sage, nach Hause gehen, so meine ich die Bolkerstraße und das Haus, worin ich geboren bin”). Niestety, turyści i pasjonaci podążający śladami Pisarza z żalem dowiadują się, że z domu Heinego pozostało kilkadziesiąt, najwyżej 80 cegieł. Budynki przy Bolkerstraße 53 są o wiele młodsze. Naprzeciwko nr 53 zachował się jednak – budzący mniejszą uwagę turystów – drugi dom Samsona Heine, nabyty w r. 1809. Przyszły pisarz żył w nim do r. 1815. W tym samym roku Dusseldorf dostał się pod panowanie Prus.
Zaznaczmy w tym miejscu, że w czasach, gdy autor Romanzero był dzieckiem, Dusseldorf był stolicą Księstwa Bergu (Herzogtum Berg). W XVII i XVIII wieku rozwijały się w nim sztuka i architektura, w r. 1762 powstała akademia sztuk pięknych, dzisiejsza Kunstakademie Düsseldorf.
Miasto pozostawało pod panowaniem francuskim od r. 1795 do 1815 (z przerwami). Leżące na terenie dzisiejszej Nadrenii-Westfalii Księstwo Bergu było podporządkowane Napoleonowi, podobnie jak inne państwa niemieckie zorganizowane przezeń w Związek Reński. Można tu dopatrzeć się pewnych analogii (zw. co do reform znoszących ograniczenia, właściwe społeczeństwom stanowym ancien regime) z Księstwem Warszawskim. W Księstwie Bergu Żydzi cieszyli się względnym równouprawnieniem z chrześcijanami, zgodnie z deklaracją Napoleona: „dla Żyda [Żyda- obywatela, wyemancypowanego, patrzącego w przyszłość przez pryzmat ideałów roku 1789 - RM] – wszystko, dla Żydów [jako odrębnej zbiorowości, tradycyjnych gmin - kahałów żyjących „osobno” - RM] nic”.
Wracając do omawiania biografii Pisarza, wskażmy, że jego ojciec, pochodzący z Hanoweru Samson (Sigismund) Heine (1764-1828) był kupcem handlującym tkaninami (tzw. towary łokciowe). Matka, Peira (Betty) van Geldern (1771-1859) pochodziła z Dusseldorfu. Jej ojciec a dziadek Harry’ego, Gottschalk van Geldern (1726-1795) ukończył studia medyczne, pracował jako lekarz w Dusseldorfie. Matka zaś (babka Pisarza), Sara Bock, była córka kupca z Siegburga. Jeden z przodków Poety, Jaspa Joseph van Geldern (1653-1727) był agentem dworu w księstwie Bergu a także bankierem i dostawcą broni w Dusseldorfie i Manheim. Lazarus van Geldern (1695-1769) był zaś faktorem dworskim księstwa Bergu.
Poeta miał troje rodzeństwa: siostrę Sarę (Charlotte, ok. 1802-1899) oraz dwóch braci: Gottschalka (Gustawa, ok. 1803 lub 1810-1886) i Mayera (Maksymiliana, ok. 1804 lub 1807-1879). Gustaw wydawał w Austrii dziennik Wiener Fremdenblatt, prowadził też drukarnię. Doczekał się nobilitacji i tytułu barona Heine-Geldern. Maksymilian ukończył studia medyczne, przeniósł się do Rosji. Prowadził tam praktykę lekarską, otrzymał tytuł radcy dworu.
W domu rodzinnym panowała atmosfera oświecenia żydowskiego (Haskali). Stąd nacisk na kształcenie wedle nowoczesnego, europejskiego (dalekiego od studiów Tory i Talmudu) modelu oraz integrację ze społeczeństwem Niemiec, traktowanych jako ojczyzna. Nie oznaczało to jednak wypierania się swego pochodzenia.
Wczesne lata
Dzieciństwo i okres nauki szkolnej Harry spędził w rodzinnym Dusseldorfie. W r. 1811- gdy miał 13 lat – odbył się uroczysty wjazd Napoleona do Dusseldorfu (wystawiono m.in. bramę tryumfalną). Pisarz, zwłaszcza za młodu, szczególnie cenił Cesarza Francuzów, m.in. za wprowadzenie w państwach Związku Reńskiego znoszącego podziały stanowe i przepisy ograniczające Żydów Kodeksu Cywilnego (Code Civil).
Jako Żyd, od r. 1803 do 1804 uczył się w prywatnej szkole dla dzieci wyznania mojżeszowego prowadzonej przez Heina Hertza Rintelsohna. Gdy tylko dzieciom żydowskim pozwolono na naukę w szkołach powszechnych, zaczął uczęszczać do miejskiej (chrześcijańskiej) szkoły elementarnej (tzw. Grundschule), Już w r. 1807 został uczniem klasy przygotowawczej do Liceum Duisseldorfskiego (dzisiejsze Görres-Gymnasiums). U jednego z wujów, przy ul. Mertensgasse 1 przed małym Harrym otwierał się bajkowy świat Orientu rodem z perskich baśni. Właśnie tu, na strychu u swojego bywałego w świecie krewnego, przyszły poeta spędzał wiele godziny pośród starych książek, foliałów i atlasów. W liceum poznał dobrze język i literaturę francuską. Szkoła – ze względu na hegemonię Napoleona w Nadrenii – opierała się na francuskich wzorach dydaktycznych.
Przyszły pisarz miał zostać kupcem i zajmować się prowadzeniem interesów. Z tego względu już we wrześniu i październiku roku 1815, we Frankfurcie nad Menem, odbywał praktyki w domu bankierskim Rindskopfa (Bankhaus Rindskopf) oraz w przedsiębiorstwie zajmującym się handlem towarami kolonialnymi (rodzynki, cynamon, cytryny itp.). W czerwcu roku 1816 rozpoczął praktyki zawodowe w należącym do stryja, milionera Salomona Heine, banku Heckscher & Co. w Hamburgu.
Na przełomie lutego i marca roku 1817 ma miejsce debiut prasowy: w piśmie Hamburgs Wächter pod pseudonimem Sy. Freudhold Riesenharf ukazują się wiersze Ein Traum, gar seltsam (Sen, dość dziwny) oraz Mit Rosen und Zypressen (Z różami i cyprysami). W r. 1818 Heine zostaje tymczasowo przyjęty do hamburskiej gminy żydowskiej, zyskując dzięki temu quasi-obywatelstwo Hamburga. W czerwcu tego samego roku rozpoczyna działalność spółka handlowa Harry Heine & Comp. Ma ona zajmować się sprzedażą niedostępnych dotąd w Dusseldorfie towarów pochodzących z angielskich fabryk i manufaktur. Kapitał na jej funkcjonowanie wyłożył wuj Salomon.
Ostatecznym dowodem braku predyspozycji do zawodu kupca jest ogłoszenie już w r. 1819 upadłości spółki Harry’ego. Dodajmy, że w latach 1818/19 również przedsiębiorstwo ojca Pisarza zaczyna mieć coraz poważniejsze trudności finansowe, zbliżając się ku niewypłacalności. W związku z tym, w lutym roku 1819 ze względu na niezdolność Samsona Heine do samodzielnego prowadzenia swych interesów, jego brat Salomon i syn Harry wnoszą o ubezwłasnowolnienie. Zlikwidowane zostaje rodzinne przedsiębiorstwo w Dusseldorfie a wraz z nim działalność prowadzona przez Harry’ego w Hamburgu.
Rok 1819 to także nieszczęśliwa miłość do jednej z kuzynek, Amalii, córki stryja z Hambruga. Utwory napisane pod wpływem uczucia znalazły się w zbiorze Gedichte (Wiersze) z r. 1821, później otrzymały tytuł Cierpienia młodzieńcze (Junge Lieden, 1821; M. Szyrocki, Dzieje literatury niemieckiej, t. II, Ossolineum, Wrocław 1971, s. 16)
Trzy uniwersytety
W grudniu roku 1819 Poeta dzięki środkom zapewnionym przez stryja rozpoczyna studia na Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma w Bonn (Rheinschen Friedrich-Wilhelms-Universität). Studiuje prawo i tzw. kameralia (nauki o zarządzaniu państwem, przede wszystkim sprawami skarbowymi i gospodarczymi w duchu absolutyzmu oświeconego i kameralistyki). Zostaje członkiem bractwa studenckiego (korporacji, niem. Burschenschaft). Słucha m.in. wykładów Augusta Wilhelma Schlegla, nawiązując z nim bliższą znajomość.
W marcu roku 1820 rodzina Samsona Heine opuszcza Düsseldorf. Przebywa w Hamburgu i Oldestoe, od końca kwietnia 1821 aż do września r. 1828 mieszka w Lüneburgu. We wrześniu r. 1820 Harry Heine wypisuje się z uczelni w Bonn. W październiku tego samego roku zostaje studentem Uniwersytetu w Getyndze (Georg-August-Universität). I na tej uczelni zostaje przyjęty do korporacji studenckiej, jednak już w grudniu r. 1820 przestaje być członkiem bractwa ze względu na „nieskromność” czy „nieczystość” (Unkeuschheit, chodzi zatem o jakieś naruszenia VI i IX przykazania Dekalogu, mogły to być banalne sprawy, może pretekst, zob. niżej cierpkie i ironiczne wypowiedzi o Getyndze). W styczniu następnego roku ze względu na planowany pojedynek sąd uniwersytecki wymierza Heinemu karę wydalenia z uczelni na jeden semestr. Pisarz udaje się wówczas do Hamburga. Bawi też w Oldesloe.
W kwietniu roku 1821 Harry zapisuje się na studia prawnicze na Uniwersytecie Berlińskim (Berliner Universität). Gości w kawiarniach i winiarniach, a przede wszystkim w salonach literackich Rachel i Karla Augusta Varnhagenów von Ense oraz Elizy von Hohenhausen. W Berlinie poznaje m.in. Hegla, Aleksandra von Humboldta, Adelberta von Chamisso, Friedricha Fouqué’a i Christiana Dietricha Grabbe.
W grudniu r. 1821 (choć z datą 1822), w oficynie Mauerera (Maurersche Buchhandlung) ukazują się debiutanckie Poezje (Gedichte). Przerobione utwory z tego tomu znalazły się także w Księdze pieśni (Buch der Lieder). Dobre przyjęcie zbioru, sprawiło że przez Heinem otwarły się możliwości publikowania na łamach szeregu znanych czasopism. Poeta wykorzystał szansę i regularnie ogłaszał wiersze, recenzje oraz artykuły prozą, w tym O Polsce (Über Polen). Od lutego do lipca r. 1822 w piśmie Rheinisch-Westfälischen Anzeiger publikowane były listy z Berlina (Briefe aus Berlin). W sierpniu r. 1822 Heine zostaje przyjęty do Związku dla Kultury o Nauki Żydów (Verein für Cultur und Wissenschaft der Juden). We wrześniu odwiedza teren zaboru pruskiego. Po powrocie z Wielkopolski pojedynkuje się z jednym ze współczłonków korporacji studenckiej. W grudniu rozpoczyna się wymiana korespondencji z Karlem Immermannem. Wczesne publikacje, zawierające otwartą krytykę stosunków panujących np. w absolutystycznych Prusach, wywołały pierwsze szykany ze strony administracji. W styczniu r. 1823 na łamach pisma Der Gesellschafter ukazuje się wspomniany nieco wyżej artykuł Über Polen. W kwietniu, w Berlinie w oficynie Dümmlera, wychodzi drukiem tom Tragödien, nebst einem lyrischen Intermezzo (Tragedie z lirycznym intermezzo).
W maju r. 1823 Poeta przeprowadza się do Lüneburga. Latem gości w Hamburgu, Cuxhaven oraz w Ritzebüttel. W styczniu roku 1824 zostaje ponownie immatrykulowany w Getyndze. O ile wiemy, Heine skupił się wówczas i to mocno na studiowaniu prawa, nawiązując równolegle dość luźne relacje z miejscowymi stowarzyszeniami regionalnymi (niem. landsmannschaftlichen Verbindungen). Kwiecień i maj to podróż do Berlina, zaś we wrześniu autor Atta Troll wyrusza na wędrówkę po górach Harzu. Udaje się również do Weimaru, składając wizytę Goethemu.
3 maja roku 1825 Heine składa egzamin końcowy na wydziale prawa Uniwersytetu w Getyndze. Niewiele później, 28 czerwca, w Heiligenstadt zostaje ochrzczony i przyjęty do Kościoła luterańskiego (ewangelicko-augsburskiego). Imiona chrzcielne to Christian Johann Heinrich. Chrzest nie oznaczał najprawdopodobniej zmian przekonań religijnych, Heine naśladował wielu współczesnych mu Żydów, którzy chcąc wyjść z izolacji społecznej i kulturowej swego narodu (ze swoistego „getta duchowego”) decydowali się na mające dać im równouprawnienie czy chociaż poprawę położenia społecznego porzucenie – przynajmniej formalnie - judaizmu i przyjęcie religii panującej. Sam Pisarz określał konwersję jako „bilet wstępu do kultury europejskiej” (cyt. za: E. Galley, s.v. Heine, Christian Johann Heinrich, Deutsche Biographie, https://www.deutsche-biographie.de/sfz68461.html, ab initio).
20 lipca 1825, już jako pełnoprawny chrześcijanin i obywatel (przynajmniej w świetle prawa, rzeczywistość była bardziej skomplikowana), Heine broni w języku łacińskim pięciu tez swej „dysputacji” prawniczej. Co prawda nota całościowa to jedynie „III” (dostateczna), jednak promocja na doktora prawa zostaje przyznana. Wakacje rozpoczyna od sierpniowego wyjazdu do Nordeney. Jesień spędza u rodziców w Lüneburgu. Decyduje się na przeprowadzkę do Hamburga.
Publikacje i podróże
Już w Hamburgu, na początku roku 1826 autor Księgi pieśni rozpoczyna współpracę wydawniczą z Juliusem Campe. To właśnie w jego oficynie ukazała się w maju 1826 r. pierwsza część Obrazów z podróży czyli Reisebilder. Campe zajmował się publikowaniem twórczości Heinego i innych poetów o nastawieniu liberalnym, wynajdując przy tym rozmaite sposoby omijania panującej w Niemczech (nie tylko w Austrii i Prusach) cenzury państwowej. Ciekawym przykładem pomysłowości Campego jest sztuczne (bardzo duża czcionka, układ tekstu na stronie itp.) zwiększanie ilości stronic książek. Im więcej ich było, tym mniej interesowała się nową publikacją cenzura, nie bez racji zakładając, że obszerne tomy nie zyskają zbyt wielu czytelników, a co za tym idzie zawarte w nich „nieprawomyślne” idee nie znajdą zbyt wielu odbiorców.
Jeszcze w lutym i w styczniu 1826 r. w piśmie Gesellschafter opublikowana zostaje Podróż po Harzu (Harzreise). W lipcu r. 1826 r. Heine znów bawi w Cuxhaven, następnie jedzie do Nordeney i Luneburga. Na początku roku 1827 na krótko wraca do Hamburga, jednak już w kwietniu udaje się do Anglii. W tym samym czasie wydawnictwo Hoffmann & Campe publikuje drugą część Reisebilder. Bawiąc w Anglii, Heine odwiedza Brighton, Margate i Ramsgate. W sierpniu wraca do Niemiec przez Tilburg, Rotterdam, Lejdę i Amsterdam, kierując się na Nordeney. Do Hamburga przybywa dopiero we wrześniu. W październiku zawiera umowę dotyczącą należności licencyjnych za przedruki dla Juliusa Campego. Równocześnie ukazuje się słynna Księga pieśni (Buch der Lieder), zawierająca m.in. balladę Lorelei.
Pod koniec jesieni roku 1827 Twórca przeprowadza się do Monachium. Po drodze odwiedza m.in. Luneburg i Getyngę, Frankfurt nad Menem, Heidelberg i Stuttgart. Zajmuje się dziennikarstwem, zostaje jednym z redaktorów pisma Neuen allgemeinen politischen Annalen (Nowe powszechne kroniki polityczne). Współpracuje także z innymi tytułami należącymi do oficyny wydawniczej Johanna G. Cotty.
Wstawiennictwo bawarskiego radcy ministerialnego, późniejszego ministra spraw wewnętrznych Eduarda von Schenka i J.G. Cotty u króla Bawarii Ludwika I sprawiają, że latem roku 1828 Heine zostaje mianowany profesorem nadzwyczajnym na Uniwersytecie w Monachium. W sierpniu podróżuje po Włoszech (Trydent, Mediolan, Werona, Genua, Livorno, Lukka, Florencja, w końcu Wenecja). Po drodze odwiedza Innsbruck. Do Monachium wraca 2 grudnia roku 1828 na wieść o śmierci ojca.
Na początku r. 1829 przez niespełna miesiąc Heine przebywa w Hamburgu, potem mieszka w Berlinie i Poczdamie. Sierpień i wrzesień spędza w Helgolandzie. W grudniu r. 1829 do księgarń trafia trzecia część Obrazów z podróży (datowana na r. 1830), tak jak poprzednie wydana przez hamburską oficynę Hoffmann & Campe. Pod koniec 1830 r. Poeta stara się o zatrudnienie w Hamburgu w charakterze syndyka (niem. Ratssyndikus, zawód prawniczy podobny do radcy prawnego). W styczniu roku 1831 drukiem wychodzą Nachträge zu den Reisebildern (Dodatki do obrazów z podróży). Heine przygotowuje także wprowadzenie do wydanej w Norymberdze publikacji Roberta Wesselhoeftsa Kahldorf über den Adel in Briefen an den Grafen M. von Moltke (Kahldorf o szlachcie w listach do hrabiego M. von Moltke).
Po ukazaniu się Obrazów z podróży i Księgi Pieśni Heine stał się twórcą szeroko znanym a przy tym uznawanym za jednego z najważniejszych i najlepszych pisarzy młodego pokolenia. Szybko „uaktywnili się” również recenzenci konserwatywni, prawicowi, negatywnie oceniający np. Harzreise i inne poezje, zwłaszcza wiersze kończące się ironicznie rozczarowującymi pointami. Krytyka zachowawcza przybierała na sile w miarę jak ukazywały się kolejne tomy Reisebilder, a z czasem pisma teoretyczne Poety, coraz wyraźniej atakującego status quo w państwie i społeczeństwie niemieckim.
Jak już wspomnieliśmy, jako doktor prawa, Pisarz szukał zatrudnienia w zawodzie odpowiadającym jego wykształceniu i statusowi społecznemu. Starania te trwały bez większego powodzenia do r. 1831. Jednak, jak przypomina np. Eberhard Galley, brak sukcesu wynikał nie tyle z pochodzenia, z bycia Żydem, co z liberalnych i to zdecydowanie, jasno deklarowanych przez Twórcę, poglądów. Czyniło go to osobą podejrzaną i to mocno ( E. Galley, s.v. Heine, Christian Johann Heinrich, Deutsche Biographie, https://www.deutsche-biographie.de/sfz68461.html ab initio). Zaznaczmy, iż ostatnie zabiegi o zatrudnienie w Hamburgu miały miejsce niewiele po rewolucji lipcowej w Paryżu. Pisarz powitał ją z entuzjazmem. Liczył, że nastąpi tym razem to, co nie powiodło się rewolucjonistom 1789 r. i Napoleonowi. Spodziewał się emancypacji obywateli z okowów państwa absolutystycznego i policyjnego, z więzów społeczeństwa stanowego i feudalnego. Miał także nadzieje, że rewolucja zniesie wreszcie prawne prerogatywy klas uprzywilejowanych, zapewniając przy tym wolność słowa i pisma (a zatem znosząc lub poważnie ograniczając tak charakterystyczną dla ówczesnych Niemiec czy np. Imperium Rosyjskiego cenzurę prasy i książek).
Czas emigracji
W maju roku 1831, po postoju we Frankfurcie nad Menem, Heine wyjeżdża na stałe do Paryża. Ma przesyłać raporty na temat życia politycznego i kulturalnego stolicy Francji. Ukazywały się one w należącym do J.F. Cotty augsburskim Allgemeiner Zeitung tylko do końca roku 1831, już na początku 1832 konieczne było zaprzestanie ich druku. Zadecydowała o tym interwencja kanclerza Austrii, księcia Klemensa Metternicha. Mimo to, teksty zostały opublikowane w tym samym roku w formie książkowej jako Französische Zustände (Sytuacja we Francji).
W stolicy Francji Heine szybko staje się bywalcem najważniejszych salonów, nawiązuje znajomość z elitą, nie ograniczając się przy tym do ludzi literatury, muzyki i sztuki (m.in. inwestujący w linie kolejowe bankier James Rotschild oraz polityk i historyk François Guizot). Przekłady ukazują się w najważniejszych czasopismach francuskich.
Co prawda w Paryżu żyło kilkadziesiąt tysięcy emigrantów politycznych z Niemiec, jednak Heine szybko zerwał z ich środowiskiem, zwłaszcza z kręgiem Ludwiga Börne. Börne – także Żyd – był publicystą demokratycznym i wydawcą czasopism, „świetnym krytykiem życia ówczesnego”. Wpierw popierał monarchię konstytucyjną, potem został republikaninem (M. Szyrocki, Dzieje literatury niemieckiej, t. II, Ossolineum, Wrocław 1971, s. 24-25). W r. 1830, na wieść o rewolucji lipcowej, wyemigrował do stolicy Francji. Początkowo spory między Heinem a Börnem nie dotyczyły kwestii szczególnie istotnych, merytorycznych czy ideologicznych, bardziej chodziło – jak się zdaje – o różnicę charakterów i temperamentu. Znaczenie miały także odmienne poglądy na bieżącą taktykę polityczną emigrantów niemieckich. W latach 30. niechęć przerodziła się jednak w antagonizm i zaciętą polemikę (por. Über Ludwig Börne Heinego z r. 1840). Konflikt sprawił, że Pisarz zyskał wielu wrogów w środowisku liberałów i demokratów niemieckich.
Niezależnie od relacji z emigrantami, Heine jest bardzo aktywnym uczestnikiem życia kulturalnego salonów stolicy Francji. Poznaje licznych artystów, literatów, kompozytorów i mężów stanu. Prócz Chopina i Georges Sand wystarczy wspomnieć o Balzaku, Hektorze Berliozie, Aleksandrze Dumas czy Wiktorze Hugo.
Warto dodać, że Heine interesował francuskie elity m.in. dlatego, że oczekiwały one pełnego a przy tym aktualnego przedstawienia kultury, literatury i filozofii niemieckiej. Nie zadowalały się np. nieaktualnymi już informacjami z czasów Madame de Staël, tym bardziej tym, co oferowała prasa (i na tym polu widać przełomową rolę Heinego jako publicysty). Odpowiadając na takie oczekiwania, Pisarz przygotował dla pisma L'Europe littéraire szereg spójnych tematycznie esejów na temat rozwoju poezji niemieckiej. Ukazały się one w Paryżu w r. 1833. Trzy lata później, w r. 1836, zostały wydane jako Szkoła romantyczna (Die Romantische Schule). Z esejami łączyły się tematycznie Dzieje religii i filozofii, również pisane z myślą o Francuzach (dotyczące Niemiec Geschichte der Religion und Philosophie). W obu dziełach Heine ogłaszał koniec romantyzmu w poezji i idealizmu w filozofii.
Na emigracji Pisarz szybko wznawia podróże: już w sierpniu i wrześniu wyjeżdża do Boulogne-sur-Mer. W październiku zaczyna przesyłać korespondencję do wydawanego przez Cottę Allgemeine Zeitung. Jako pierwsze ukazują się reportaże o najnowszej wystawie malarstwa w Paryżu czyli Malarze francuscy (Französische Maler).
W styczniu r. 1832 Heine zaczyna przychodzić na zabrania wyznawców poglądów Saint-Simona. Mocno interesowały go idee panteistyczne a także nauki o emancypacji ciała i rehabilitacji cielesności. Sam skłaniał się ku sensualistom, stając w opozycji do spirytualistów, przyznawał rację „Hellenom” w opozycji do „Nazarejczyków”. Doktryna Saint-Simona wywierała znaczny wpływ na twórczość Heinego aż do końca lat 40. Odrzucił ją jednak i to zdecydowanie gdy zmogła go choroba (por. korespondencję z ostatnich lat życia, późne wiersze a także posłowie do Romanzero i Wyznań (Geständnissen)). Latem r. 1832 Heine jedzie do Normandii, odwiedzając Rouen, Dieppe i Le Havre.
Wiosną roku 1833, w berlińskim piśmie Der Freimüthige Poeta publikuje cykl wierszy Verschiedene. W marcu rozpoczyna się współpraca z czasopismami francuskimi. Jako pierwszy, w paryskim piśmie L'Europe littéraire ogłoszony zostaje artykuł État actuel de la littérature en Allemagne (Obecne położenie literatury w Niemczech, wyd. później jako Die romantische Schule). W Paryżu i Lipsku ukazuje się natomiast dwutomowe Zur Geschichte der neueren schönen Literatur in Deutschland (O historii najnowszej literatury pięknej w Niemczech). W lipcu 1833 r. w paryskim wydawnictwie Renduel wychodzi De la France. Pod koniec lata Heine znów jedzie do Boulogne-sur-Mer. Miejscowość tę będzie odwiedzał także w przyszłości. W grudniu, w Hamburgu, wydany zostaje pierwszy tom Der Salon.
Na początku r. 1834 na łamach Revue des Deux Mondes ukazuje się tekst De l'Allemagne depuis Luther (Od Niemczech od czasów Lutra). W maju tego samego roku w paryskim wydawnictwie Renduel wychodzą dwa tomy Tableaux de Voyage (Reisenbilder, Obrazy z podróży). We wrześniu Heine bawi w Wersalu i St. Cloud. W październiku r. 1834 nawiązuje bliższą znajomość z Augustine Crescence Mira(t) (1815–1883), zwaną Matyldą. Przez kilka lat będą żyli w nieformalnym związku.
W styczniu r. 1835 Campe wydaje w Hamburgu drugi tom Der Salon. W kwietniu wydawnictwo Renduel publikuje dwa tomy De l’Allemagne (O Niemczech). Latem Heine przebywa na położonym w La Jonchère bei Rueil zamku księżnej Belgiojoso. Poznaje też Feliksa Mendelssohna Bartholdy’ego.
10 grudnia roku 1835 Bundestag Związku Niemieckiego całkowicie zakazuje publikacji dzieł przedstawicieli awangardy literackiej, zwłaszcza Młodych Niemiec (imiennie wskazano Heinego, Gutzkowa, Weinbarga, Mudnta i Laubego). Publikację umożliwiono i to pod określonymi warunkami dopiero w lutym roku 1842. W związku z tak represyjną polityką wydawniczą, Pisarz już w styczniu r. 1836 ogłosił list otwarty skierowany do władz Związku Niemieckiego (An eine hohe Bundesversammlung). Domagał się w nim zniesienia zakazu publikacji, oczywiście bez skutku. Został via facti zmuszony do przedstawiania swych poglądów politycznych i ideologicznych w sposób mniej bezpośredni, mniej agresywny, łagodniejszy. Dzięki temu mógł uniknąć stałych i uciążliwych problemów z cenzurą w swej ojczyźnie. Zwróćmy uwagę, że dzieła które ukazały się ok. r. 1835 dotyczyły tematów obojętnych politycznie (4 tomy Salonu (1834-40), Kobiety i dziewczęta Szekspira (Shakespeares Mädchen und Frauen); obszerna przedmowa do nowego wydania Don Kiszota). Ukazuje się także nowelistyczna proza Noce florenckie (Florentinische Nächte), Pamiętniki pana von Schnabelewopskiego (Memoiren des Herrn von Schnabelewopski) oraz fragment niedokończonej powieści historycznej Rabbi z Bacherach (Rabbi von Bacherach). Heine publikuje także serię nowych wierszy miłosnych.
Od maja do lipca r. 1836 Pisarz gościł w domu rodzinnym Augustine Mirat (Matyldy) w Le Coudray (departament Oise). Jesienią r. 1836 De la France, De l’Allemagne oraz Reisebilder otrzymują negatywną ocenę katolickiej cenzury kościelnej, trafiając tym samym na słynny Indeks ksiąg zakazanych (Index librorum prohibitorum). Jesienią Heine podróżuje po Prowansji, zatrzymując się m.in. w Marsylii, Hyères, Aix-en-Provence i Lyonie. Wiosną r. 1837 zawiera mający obowiązywać przez jedenaście lat kontrakt wydawniczy z Juliusem Campe. Jego przedmiotem są prawa majątkowe do wydania zbiorowego. Niewiele później w oficynie Hoffmann & Campe ukazuje się Der Salon, tom trzeci: Uber den Denunzianten. W listopadzie 1837 r. trafia do księgarń wspomniane wyżej wydanie Don Kichota Cervantesa z wprowadzeniem pióra Pisarza. W grudniu pismo Allgemeinen Theater-Revue publikuje tekst Ueber die französische Bühne (O teatrze francuskim). W r. 1838 Heine wychodzi z inicjatywą utworzenia gazety wydawanej w Paryżu a kolportowanej w Niemczech. Szanse powodzenia jego planów przekreśliły jednak wymogi cenzury Związku Niemieckiego, skupiającego większość państw dawnej Rzeszy. Od r. 1839 stryj Twórcy, Salomon Heine, zaczął wypłacać mu rentę roczną w wysokości 4 000 franków. Gdy Pisarz ożenił się, renta wzrosła do 4 800 franków.
Lata 1840-1848
Od lutego r. 1840 aż do r. 1848 Heine powrócił do przesyłania korespondencji dla Allgemenine Zeitung. Niewiele później rozpoczęło się wypłacanie pensji rocznej z tajnego funduszu francuskiego MSZ. Heine otrzymywał ją aż do r. 1848, opiewała na 4 800 franków. W sierpniu 1840 r. w Hamburgu ukazała się książka Ludwig Börne. Eine Denkschrift, zaś w październiku czwarty tom Der Salon. Latem Twórca odwiedził Granville (wraz z Matyldą) i Bretanię.
Pierwsze dwa letnie miesiące r. 1841 Heine spędza w leżącym w Pirenejach sanatorium Cauterets. 31 sierpnia bierze ślub kościelny, zaś 1 września ślub cywilny z Matyldą. Kilka dni później, 7 września, w związku ze wspomnianą książką o Börnem, staje do pojedynku na pistolety z Salomonem Straussem. Ślub miał zabezpieczyć przyszłość A.E. Mirat w razie, gdyby Pisarz zginął w pojedynku. Przypomnijmy, że para poznała się jeszcze w r. 1834, w sklepie z obuwiem, gdzie Mirat pracowała jako sprzedawczyni. Była ładna, o „nieskomplikowanej” osobowości, lubiła życie, zabawę, ponoć potrafiła – ku zmartwieniu męża – wydać każdą sumę pieniędzy. Nie miała wykształcenia, być może nawet nie umiała dobrze pisać i czytać po francusku, o ile wiemy nie znała niemieckiego. Była jednak wierna mężowi, nie interesując się przy tym jego twórczością. Oprócz tego, miała mocny, „wulkaniczny” temperament, nie bez przyczyny zwana była przez Heinego nie tylko Matyldą, lecz także „Wezuwiuszem domowym” (N. Honsza [w:] Dzieje…, op.cit., s. 281).
W listopadzie r. 1841 Twórca poznaje Georga Herwegha. W tym samym czasie Prusy wprowadzają zakaz sprzedaży książek wydawnictwa Hoffmann & Campe (zostaje on uchylony w czerwcu r. 1842, po katastrofalnym pożarze mającym miejsce w Hamburgu). W listopadzie Heine zwraca się o przyznanie obywatelstwa francuskiego. Wniosek zostaje odrzucony ze względów formalnych (brakuje dokumentów osobistych wnioskodawcy). 7 marca 1843 przygotowuje swój testament. Jedyną spadkobierczynią ustanawia żonę.
Jesienią r. 1843 poznaje Friedricha Hebbela i Arnolda Rugego. W październiku udaje się do Hamburga, jadąc przez Lille i Brukselę. Zatrzymuje się m.in. w Akwizgranie, Kolonii i w Hadze. W grudniu podpisuje umowę wydawniczą z Juliusem Campem na zbiorowe wydanie swych dzieł. Ma ona wejść w życie dopiero o czterech latach, z początkiem roku 1848. Po krótkim pobycie w Hamburgu, Pisarz wraca do Francji, odwiedzając po drodze m.in. Hanower, Hagę i Kolonię. Po powrocie do Paryża poznaje Karola Marksa. W styczniu roku 1844 wstępuje do paryskiej loży masońskiej Trinosophes. Należy do niej krótko, bo tylko do r. 1847.
W lutym r. 1844 w Deutsch-Französischen Jahrbücher ukazuje się ironiczna Lobgesänge auf König Ludwig (Pieśń pochwalna dla króla Ludwika). W związku z tym, już w kwietniu pruskie ministerstwo spraw wewnętrznych wydaje nakaz zatrzymania przy próbie przekroczenia granicy państwowej Heinego i trzech innych współpracowników Jahrbücher. Niewiele potem Pisarz rozpoczyna współpracę z wydawanym w Paryżu pismem Vorwärts (Naprzód!). Do lipca ukazało się w nim dziesięć tzw. Zeitgedichte czyli „wierszy współczesnych”. W lipcu władze pruskie ogłaszają nakaz zatrzymania na granicy współpracowników pisma Vorwärts. Heine rusza w podróż do Hamburga parowcem z Hawru (dzięki temu omija Prusy). Z początku towarzyszy mu żona, jednak po dwóch tygodniach decyduje się na powrót do domu. Pisarz spotyka Wilhelma Weitlinga. We wrześniu r. 1844 opublikowana zostaje Deutschland. Ein Wintermährchen (Niemcy. Baśń zimowa).
W r. 1844 ukazuje się także drugi obszerny tom poezji, Neue Gedichte (Nowe wiersze). Znalazła się tu liryka miłosna, ballady i wiersze dotyczące aktualnych spraw, współczesne Zeitgedichte. Polityczny charakter części utworów był łatwo dostrzegalny. Wpływ na taki otwarty, ostry sposób wyrażania się Heinego miały z pewnością datujące się na l. 1843-44 kontakty Pisarza z kręgiem Karola Marksa – twórcy rodzącej się dopiero (pamiętajmy, że Manifest Komunistyczny będzie ogłoszony w r.1848) ideologii komunistycznej i tzw. socjalizmu naukowego. Do dziś szeroko znany jest przejmujący wiersz Die schlesischen Weber, (Tkacze śląscy, także Die armen Weber, Ubodzy tkacze) ogłoszony po raz pierwszy w formie dostępnej dla każdego, powstałej z myślą o podawaniu z rąk do rąk, ulotki (E. Galley, op.cit., https://www.deutsche-biographie.de/sfz68461.html in medio).
Na kształt poezji politycznej Heinego wpływ miała wymiana poglądów z Marksem, jednak swoistym przygotowaniem do tego była dobra znajomość doktryny socjalistów francuskich, zaliczanych do tzw. socjalistów utopijnych (w opozycji do naukowej – jak mniemano – doktryny Marksa). Oprócz Saint-Simona, chodzi tu o Pierre’a-Josepha Proudhona, Charlesa Fouriera i Louisa Blanca. Marks i jego najbliżsi współpracownicy zostali wydaleni z Paryża już w r. 1844, jednak kontakty z nimi wywarły trwały wpływ na Pisarza, dostrzegalny w twórczości aż do ostatnich lat życia. Heine co prawda był przekonany, że rodząca się dopiero nowa ideologia będzie mieć wielki wpływ na przyszłość świata, przychylał się także do wielu idei Marksa, jednak miał też pewne obawy. Bał się, z czasem coraz bardziej, złowrogich konsekwencji polityki owych, jak zwał pierwszych marksistów, „doktorów rewolucji” (niem. Doktoren der Revolution). Dostrzegał że są to ludzie, którzy wdrożeniu swej ideologicznej wizji świata, „nowego Edenu”, podporządkują wszystko, żadna tama dla będącej koniecznością dziejową rewolucji komunistycznej nie może się ostać. Podporządkowane jej musi być także wszelkie piękno, wszelka sztuka. A przecież Heine to właśnie sztuce czuł się ostatecznie oddany (E. Galley, op.cit., https://www.deutsche-biographie.de/sfz68461.html in medio). Jesienią r. 1844 rząd pruski podejmuje zabiegi o ekstradycję z Francji współpracowników wspomnianego już pisma Vorwärts. W grudniu 1844 Twórca poznaje Ferdinanda Lassalle’a.
Ważnym momentem w życiu nie tylko Harry’ego Heine, lecz i całej rodziny, była śmierć Salomona Heine (grudzień 1844 r.). Zmarły milioner pozostawił po sobie testament. Zobowiązał w nim spadkobierców do wypłaty swemu bratankowi, którego wspomagał już w latach studiów, 8 000 marek (tzw. bankomarek, marek rozliczeniowych). Niestety w testamencie brakło wyraźnego polecenia by dziedzice bankiera wypłacali nadal roczną rentę na rzecz Pisarza. Syn zmarłego, a zarazem jego główny spadkobierca, Carl Heine co prawda przyznał kuzynowi rentę, jednak w obniżonej wysokości (2000 franków na rok). Rozpoczął się trwający aż do lutego r. 1847 spór o realizację zobowiązań stryja względem bratanka (można je było uznać za długi spadkowe, z czego Heine jako prawnik z wykształcenia doskonale zdawał sobie sprawę). W tym samym czasie znacznie pogarsza się stan zdrowia Autora. Od czerwca do października r. 1845 przebywa on w Montmorency.
Na początku roku 1846, korzystając z pośrednictwa Alexandra von Humboldta, Heine stara się o otrzymanie od Ministerstwa spraw wewnętrznych Prus gwarancji swobodnego przejazdu w ramach podróży do Berlina i Hamburga. Prośba zostaje załatwiona odmownie ze względu na utrzymujący się zarzut dopuszczenia się przez Pisarza obrazy majestatu króla Prus w jednym z wierszy politycznych. Od lipca do października Twórca bawi w Bagnères-de-Bigorre, Barèges oraz w Tarbes. 27 września 1846 r. redaguje na nowo testament, do którego uzupełnienia wprowadzi 26 lutego następnego roku.
Niebawem bo w styczniu r. 1847 w Hamburgu, w oficynie Hoffmann & Campe, ukazuje się Atta Troll. Ein Sommernachtstraum (Atta Troll. Sen nocy letniej). W lutym dobiega końca spór z głównym spadkobiercą po stryju Pisarza. Carl Heine zobowiązuje się do wypłacania renty rocznej w pierwotnej wysokości. Z czasem zostanie ona nawet podwyższona. Od maja do września Poeta znów przebywa w Montmorency.
U kresu drogi
Na początku r. 1848 Poeta poznaje Friedricha Engelsa. W lutym wraz z żoną i jej przyjaciółką Pauline Rogue udaje się do kliniki należącej do jego znajomego Faultriera. W marcu do publicznej wiadomości trafiają informacje o otrzymywaniu regularnej pensji od władz francuskich. Nasuwa to na myśl działanie na szkodę Niemiec w zamian za jurgielt.
W kwietniu następuje bardzo gwałtowne pogorszenie stanu zdrowia Heinego. Postępuje paraliż, skurcze i podobne objawy. Campe na pewien czas zawiesza wymianę listów. Pogorszenie stanu zdrowia i objawy jakiejś choroby czy zatrucia (np. przewlekłego zatrucia ołowiem) widać było już w r. 1844. W maju 1848 Twórca nie jest już w stanie samodzielnie chodzić, tym bardziej np. wyjść na ulicę. Okazuje się, że jest przykuty do łóżka. Zaczyna się okres tzw. „krypty materacowej”, (niem. Matratzengruft). Na szczęście Pisarz zachowuje sprawność umysłową, może też pracować nad nowymi utworami. Pisał do Campego: „Mój umysł jest jasny, nawet twórczy, ale nie jestem tak beztroski jak w dniach mego szczęścia” (cyt. za: N. Honsza [w:] Dzieje… op.cit., s. 283).
Na kilka miesięcy opuszcza Paryż, do września mieszka w Passy. W lipcu rozpoczyna się wypłata uzgodnionej z Juliusem Campe renty rocznej w wysokości 1200 Bankomarek. W r. 1849 Pisarz poznaje Georga Weertha.
Mimo bólów i postępującego paraliżu czy niedowładów kończyn, Heine nadal tworzył. W r. 1851 ukazał się nowy tom wierszy, Romanzero. Objął on dorobek minionych siedmiu lat, znalazły się tam m.in. przynoszące nowe, bardziej gorzkie i bolesne tony i tematy Lamentacje oraz Melodie hebrajskie (Lamentationen, Hebräischen Melodien). W następnym roku Pisarz próbował (korzystając z pośrednictwa Heinricha Laubego), doprowadzić o wystawienie baletu Faust i dramatu William Ratcliff w Berlinie i w Wiedniu, jednak bez skutku. By poprawić swą sytuację finansową z pomocą ojca Lassalle’a usiłował odzyskać kapitał zainwestowany w akcje spółki mającej zajmować się latarniami gazowymi w Pradze. Na inwestycję tę Heine zdecydował się – o ile wiemy – za radą zięcia Lassalla, Ferdinanda Friedlanda.
Latem r. 1851 chorego Twórcę odwiedza Julius Campe. Rozmawiają o przyszłych projektach wydawniczych. Jesienią w Hamburgu ukazuje się Romanzero oraz Der Doktor Faust. Ein Tanzpoem, napisany na prośbę dyrektora teatru z Londynu Benjamina Lumley’a, ustępujący jednak dziełu Goethego.
13 listopada r. 1851 Heine sporządza ostateczną, mającą pełną moc prawną, wersję swego testamentu. W grudniu, zaczyna zajmować się spekulacją na giełdzie. Latem r. 1852 odwiedza go brat Maksymilian. W kwietniu r. 1853 na łamach pisma Revue des Deux Mondes ukazuje się Les Dieux en Exil (Bogowie na wygnaniu). Pod koniec roku Pisarz udziela żonie pełnomocnictwa w zakresie czynności bankowych. W styczniu r. 1854 rozpoczyna pracę nad Wspomnieniami (Memoiren). Jesienią w Revue des Deux Mondes opublikowane zostają Les Aveux d'un Poète (Wyznania poety). W październiku Hoffmann i Campe drukują w Hamburgu trzy tomy Vermischte Schriften. Zimą Heine zaczyna prace nad kompletnym wydaniem swych dzieł po francusku.
Na początku r. 1855 w Paryżu, w oficynie Lévy, ukazuje się De l'Allemagne. Nouvelle edition w dwóch tomach, następnie Lutèce. Lettres sur la vie politique, artistique et sociale en France (Lutecja. Listy o życiu politycznym, artystycznym i społecznym we Francji). Są to opracowane na nowo reportaże prasowe z lat 1840-44, dotyczące głównie spraw politycznych.
Można dodać, że w tym samym czasie w USA, w Filadelfii, opublikowane zostaje nieautoryzowane wydanie zbiorowe dzieł Heinego. Wydawcą jest John Weik. W związku z tym do Paryża przyjeżdża Campe. Zamierza ustalić z Pisarzem, jakie środki podjąć w związku z sytuacją w Ameryce a także doprecyzować postanowienia umowy wydawniczej. Latem r. 1855 rozpoczyna się znajomość z Elise Krinitz, zwaną Mouche. W tym samym czasie Pisarz przygotowuje kolejny projekt testamentu. Ukazuje się także trzynaste wydanie Księgi pieśni, zaś wspomniana już oficyna Lévy drukuje Poèmes et Légendes. Heine planował także przygotowanie wydania zbiorowego po angielsku, we współpracy z tłumaczką i pisarką Lucie Duff Gordon. W listopadzie r. 1855 Twórcę odwiedziła siostra Charlotte i brat Gustaw.
Heinrich Heine umiera 17 lutego roku 1856. Było to wczesnym rankiem, o 4.45. W godzinę śmierci była przy nim żona. Heine odchodził na wpół zapomniany przez współczesnych, także przez elity świata kultury, skupione w Paryżu. Był postacią nieomal legendarną. Kochali go jednak nieliczni, wielu lekceważyło.
Dwa dni później maskę pośmiertną z twarzy Pisarza zdjął Joseph Fontana. 20 lutego miał miejsce pogrzeb na cmentarzu Montmartre. Przybyło nań niewielu Francuzów, m.in. Dumas i Gautier. Rodzinę reprezentował jedynie kuzyn Joseph Cohen. Żona Twórcy zmarła w r. 1883, została – zgodnie z życzeniem męża – pochowana obok niego.
Heinrich Heine – spojrzenie na dorobek literacki
Kilka słów o wierszach
Autor Księgi pieśni jest zaliczany do najwybitniejszych obok Goethego i Brechta poetów niemieckich (Zob. np. N. Honsza [w:] Dzieje…, op.cit. s. 279). Co ciekawe, debiutancki tom poetycki Pisarz wysłał właśnie Goethemu, jednak autor Fausta nie przesłał żadnej odpowiedzi (ibidem).
Twórczość Heinego mieści się, przynajmniej gdy chodzi o chronologię, między romantyzmem i realizmem. Jego liryka wyrasta z romantyzmu, jednak nie jest skrępowana kanonami tej epoki. Wiele zawdzięczał Friedrichowi Fouqué i Ludwikowi Uhlandowi oraz niemieckiej pieśni ludowej (zw. ze zbioru Des Knaben Wunderhorn). Na kształt jego prozy wpływ wywarli Jean Paul i Laurence Sterne a także E. T. A. Hoffmann. (E. Galley, op.cit., https://www.deutsche-biographie.de/sfz68461.html#ndbcontent in fine). Dodajmy, że Heine dystansował się wobec realizmu, nawet mocniej niż względem romantyzmu. Nie przedstawia „obiektywnych” opisów świata zewnętrznego, nie staje się obserwatorem, nie ukrywa się także jako narrator za swoim tematem i za fabułą. Przeciwnie, stale stawia siebie samego, swe „ja” w centrum zdarzeń, opisując świat jako swoiste odbicie swej podmiotowości. Idzie nawet dalej, opisując swe uczucia przez ironizujący pryzmat swego intelektu (E. Galley, op.cit. ,https://www.deutsche-biographie.de/sfz68461.html#ndbcontent in fine). Roman Karst pisał, że w poezjach autora Reisebilder „rywalizują ze sobą romantyzm i realizm, w jego myśleniu sprzecza się rozum i uczucie, entuzjazm zamienia się w rozczarowanie, tragizm w ironię, wiersze zaprawione są trzeźwością, proza – liryzmem [zatem odwrotnie niż można by się spodziewać – RM]. Heinowski Pegaz był wręcz chorobliwie zainfekowany polityką” (cyt. za: N. Honsza [w:] Dzieje…, op.cit., s. 279)
Heine w swych wierszach propagował idee liberalne i demokratyczne, łączył także melancholię i cierpienie z doskonałą satyrą, ironią i dowcipem. Trafiał z mistrzostwem w ton ludowy, nie tylko w Księdze pieśni. Wiele jego utworów do dziś zachowuje aktualność, będąc zarazem podatnymi na nowe interpretacje. Co ciekawe, autor Atta Troll tworzył zawsze, także pisząc dla francuskich obiorców, po niemiecku. Znał dobrze francuski, jednak przekład na ten język powierzał innym osobom. Zastrzegał sobie jedynie przegląd i ewentualne poprawki przetłumaczonych już tekstów (E. Galley, op.cit., https://www.deutsche-biographie.de/sfz68461.html#ndbcontent in medio).
Pierwsze wiersze Harry’ego Heine są bliskie wzorcom romantycznym. Język ich jest obrazowy, Pisarz chętnie sięga do skarbca ludowej pieśni, trafiając świetnie w jej ton, zachowując jednocześnie naturalną, pierwotną naiwność oraz gładką, ławą do zapamiętania melodię poszczególnych utworów (M. Szyrocki, Dzieje literatury niemieckiej, t. II, Ossolineum, Wrocław 1971, s.16, z zaznaczeniem, że Heine szuka środków wyrazu, które zapewniłyby zainteresowanie masowego czytelnika). We wspomnianych już w części biograficznej Cierpieniach młodzieńczych, tak jak u romantyków, wiele wciąż demonów, upiorów, zjaw i mogił tragicznie zmarłych. Dostrzec można także nastrój grozy. Poszczególne utwory łączy motyw rozpaczy nieszczęśliwego kochanka. Wczesna poezja autora Atta Troll to także dwie znane ballady: Grenadierowie (Die Grenadiere, świadectwo entuzjazmu dla Cesarza Francuzów) oraz Uczta Baltazara (Belsazar). Liryczne intermezzo to natomiast 65 krótkich utworów, wariacji na temat nieszczęśliwego i nieodwzajemnionego uczucia do kuzynki. W zbiorze widać już ironię – Pisarz potrafi zachować dystans wobec swego bólu, podchodzi też krytycznie do samego siebie. Uczucia stają się bardziej realistyczne i głębsze (M. Szyrocki, ibidem, s.17). Dla rozwoju i doskonalenia twórczości cenne okazały się wskazówki i pomoc wykładowcy Heinego na Uniwersytecie w Bonn, Augusta Wilhelma von Schlegla. Wielkie, wręcz przełomowe znaczenie dla rozwoju poezji autora Romanzero miał jednak związany ze studiami pobyt w Berlinie, a zwłaszcza salony Rahel Varnhagen, Friederike Robert i Elise von Hohenausen. Mógł tam liczyć na uznanie, merytoryczną, życzliwą krytykę i inspirację do dalszej pracy.
Warto zauważyć, że przeżycia miłosne Heine ujął także w symbolicznym języku swej najpopularniejszej pieśni Lorelei (Sam nie wiem, co mnie tak dręczy, /Dlaczego posmutniał świat, / A w uszach uparcie mi dźwięczy/ Legenda z dawnych lat …). Sięgnął do opowieści o nasuwającej na myśl Odyseusza i Syreny albo Kirke czarodziejce Lorelei, łącząc własne cierpienie z obrazem natury, zachwycającej, ale i groźnej dla człowieka – „mknącego w czółenku żeglarza”.
W cyklu Powrót Heinrich Heine zastępował melodyjność tonem surowszym, o nieregularnej, mocnej rytmice. Wierszem wolnym napisany został cykl Morze Północne. Warto pamiętać, że to właśnie Heine jest pierwszym poetą niemieckim, który ukazał w swych lirykach piękno i grozę morza. Chętnie korzystał także z analogii między zmiennością obrazu morskich wód a zmiennością ludzkiej natury (M. Szyrocki, Dzieje…, op.cit., s.17, który pisze, że Heine „… jak nikt chyba innych w literaturze niemieckiej, potrafił połączyć wielki artyzm z dostępną dla każdego prostotą, umie wyczarować atmosferę niemieckiego krajobrazu, (…) olśnić i wyszydzić” (ibidem)). W latach 30. Twórca skupia się na eseistyce i felietonach, dopiero pod koniec życia poświęca na nowo więcej uwagi poezji, zwłaszcza satyrze. Pod wpływem socjalistów, nie tylko Marksa i Engelsa, docenia znaczenie rozwijającego się w krajach objętych rewolucją przemysłową i gwałtowną urbanizacją ruchu robotniczego (ibidem).
W r. 1844 ukazują się Nowe wiersze (Neue Gedichte, z przełożoną przez Marię Konopnicką romancą Rycerz Olaf (Ritter Olaf)). Tom zawiera m.in. utwory ostro krytykujące królów Prus i Bawarii. Forma wierszy nawiązuje do wcześniejszej twórczości, jednak perspektywa Pisarza jest szersza, wzbogacona o nowe doświadczenia i nowe idee, jego spojrzenie jest bardziej wnikliwe, uczucia są pod większą kontrolą (M. Szyrocki, Dzieje…, op.cit. s. 18). Nie można nie wspomnieć o wierszu politycznym Tkacze (Die schlesischen Weber) z r. 1844, mówiącym o powstaniu przymierających głodem robotników z pruskiego Śląska. Tkacze przędą „całun dla dawnych Niemiec”, wplatając weń potrójne przekleństwo za swą krzywdę i cierpienia, doznawane w majestacie prawa (Niemcy! My tkamy wam całun grobowy,/ Trzykrotne przekleństwo wprzędliśmy w osnowy/ I tkam, i tkamy! Przekleństwo bożkowi, co się doń modlimy (…) Przekleństwo królowi, królowi bogaczy (…) Przekleństwo ojczyźnie fałszywej (…)). Nasuwają się tu na myśl poezje Georga Weertha, który w r. 1842 zetknął się z ruchem robotniczym i socjalistycznym w Anglii – kraju najbardziej zindustrializowanym a jednocześnie krajem największych kontrastów wynikających z leseferystycznego kapitalizmu i samowoli części fabrykantów (zw. zbiór Pieśni z Lancashire (Lieder von Lancashire) i wiersz Stu mężczyzn z Haswell (Die hundert Manner von Haswell) z r. 1845)).
Ostatni tom poezji autora Lorelei, wydane w r. 1851 Romancero (Romanzero) obejmuje trzy części: Historie, Lamentacje oraz Melodie hebrajskie. Jak wspomnieliśmy w części biograficznej, Autor był już wówczas ciężko chory. W momentach szczególnie wielkiego cierpienia, rozpaczy i rezygnacji uciekał w świat poezji, tworząc przeniknięte głębokim smutkiem wersy (M. Szyrocki, Dzieje…, op.cit., s.19). Historie zawierają utwory balladowe, poruszające tematy orientalne. Lamentacje zrodziły się w bólu i rozterce Autora, który pyta w nich o cel egzystencji, i własnej, i ludzkiej (ibidem). Melodie hebrajskie zwracają uwagę na różnicę między religiami. Heine sprzeciwia się tu dogmatyzmowi (znanemu mu od dzieciństwa, i z kręgów żydowskich, i chrześcijańskich). Powraca pamięcią do przeżyć młodości, rozważa także losy Żydów (ibidem, s.19, z zaznaczeniem, że Pisarz „próbuje jeszcze „śmiać się przez łzy”, jednak usiłowania te podkreślają jeszcze bardziej ciążące nad wierszami przygnębienie i smutek”.).
Nie tylko wiersze
Heinrich Heine jako prozaik był nowatorem. Zwraca uwagę jego lekki, pełen polotu styl, ostra ironia i przenikliwość spostrzeżeń (M. Szyrocki, Dzieje op.cit., s.25). Jako emigrant-korespondent pisał głównie z myślą o Niemcach w kraju, koncentrując się na aktualnych sprawach kultury, sztuki i polityki. Był także bardzo dobrym polemistą. Można powiedzieć, że Heine „sprowadził prozę niemiecką z „krainy marzeń” w wir życia” (M. Szyrocki, Dzieje…, op.cit., s.25). W swych reportażach, felietonach i esejach skupiał się na sporach politycznych i konfliktach ideologicznych, które wydawały się wówczas najbardziej istotne. We wczesnych utworach prozą, przede wszystkim Listach z Berlina (Briefe aus Berlin z r. 1822) oraz pracy O Polsce (‚Über Polen z r. 1822) można dostrzec pierwsze oznaki późniejszej, bardziej rozwiniętej krytyki społecznej i kulturalnej. Heine sprzeciwia się zarówno arbitralności państwa absolutnego i pruskiej administracji, jak i postawom polskiej szlachty, akceptującej czy przynajmniej traktującej jako zło konieczne, pańszczyźnianą zależność chłopów czy upośledzone położenie Żydów.
Warto dodać, że O Polsce to efekt letnich wakacji spędzonych głównie w Wielkopolsce na zaproszenie Eugeniusza Brezy, w majątku jego rodziców. Heine dostrzegał nie bez racji, że co prawda „wolność” to dla Polaka (czyli głównie szlachty polskiej) drugie po „ojczyźnie” słowo, to jednak słowo to „najczęściej przysparza nieporozumień i służy do oznaczania zupełnie sprzecznych ze sobą rzeczy. Tu [tzn. w Polsce] zachodzi właśnie ten wypadek. Wolność dla (…) większości Polaków to nie wolność Waszyngtona, (…) tylko mężowie tacy jak Kościuszko zrozumieli ją i próbowali szerzyć jej idee. Wielu rozprawia z entuzjazmem o tej wolności, ale nie czyni nic, by uwłaszczyć swych chłopów. (…)” (cyt. za: N. Honsza [w:] Dzieje…, op.cit., s. 279-80, zwraca uwagę także emfatyczny, lecz chyba także zawierający sporo ironii egzaltowany hołd złożony „pięknej Polce” – „Afrodycie znad Wisły”).
W pierwszym cyklu Obrazów z podróży, w Podróży po Harzu (Harzreise z r. 1826) autor Listów z Berlina łączy opowiadanie, reportaż, opis a nawet pamflet; momenty satyryczne łączą się z wątkami autobiograficznymi. Całość uzupełniają wiersze (M. Szyrocki, Dzieje… op.cit., s.25, charakteryzujący Podróż po Harzu jako „barwną mozaikę, [złożoną] z realistycznych relacji, starych baśni ludu [Turyngii] a także uwag na tematy społeczne i polityczne”.).
Pisarz zwraca ostrze swej krytyki przeciw służalczości, obłudzie i filisterskim postawom części mieszczaństwa niemieckiego, pokpiwa sobie także ze szlachty i pseudo-romantycznych póz. Sprzeciwia się nacjonalistycznemu pustosłowiu, za którym nie idą czyny. Ze szczególną złośliwością i niechęcią opisuje atmosferę Getyngi – miasta, w którym studiował i w którym otrzymał tytuł doktora prawa. Pisze: „[m]iasto Getynga słynie ze swych kiełbasek i z uniwersytetu [zwróćmy uwagę, że te dwa powody sławy umieszczone są tuż obok siebie a wędliny są nawet na pierwszym miejscu – RM], należy do króla Hanoweru, liczy 999 domów, ma rozmaite kościoły, jeden zakład położniczy, obserwatorium astronomiczne, bibliotekę i piwnicę pod ratuszem, w której bardzo dobrego dostanie się piwa [zapewne świetnie komponującego się z kiełbaskami… - RM] (…). Miasto jest piękne, podoba się zaś najbardziej, gdy się do niego plecami odwrócić. Stać musi od bardzo dawna, bo przypominam sobie, że gdym się tam przed pięciu laty immatrykulował [czyli wpisał do księgi studentów – RM] (…) miało już taki wygląd i było już zupełnie urządzone, ze wszystkimi swoimi terkotkami, pudlami, dysertacjami [np. prawniczymi, jak ta broniona po łacinie przez Heinego, wydawano je drukiem, choć nieraz miały charakter wtórnych kompilacji w retorycznej obudowie – RM] (…) pieczonymi gołąbkami, orderami gwelfów, promocjami [na uniwersytecie], fajkami [charakterystyczny rekwizyt „Michela” – typowego niemieckiego filistra – RM], radcami dworu, radcami sprawiedliwości (…). [Ponoć] miasto to zbudowano podczas wędrówki ludów, każde niemieckie plemię zostawiło w nim po jednym nieoprawnym egzemplarzu swych synów, od których pochodzą wszyscy ci Wandale, Fryzyjczycy, Szwabi, Teutoni (…) [chodzi o członków korporacji studenckich – RM], którzy do dziś, odróżnieni kolorem czapek [studenckich] i chwastów przy fajkach, włóczą się gromadnie po ulicy Weendejskiej (…) prowadzą (…) krwawe bójki, pod względem zwyczajów i obyczajów przypominają czasy wędrówki ludów (…) rządzeni są (…) przez swój odwieczny kodeks, nazwany komentem, a zasługujący na pomieszczenie wśród leges barbarorum [czyli spisanych po łacinie w V-VI wieku praw ludów germańskich tworzących państwa na gruzach Cesarstwa Rzymskiego, np. Lex Salica – RM].” Z wybitną złośliwością Heine dodawał do swego wywodu „socjologiczne” spostrzeżenie, iż „(…) ludność Getyngi dzieli się na studentów, profesorów, filistrów i bydło, które to stany bynajmniej ściśle ograniczone nie są. Stan bydlęcy jest najzacniejszy. (…)” (cyt. za: M. Szyrocki, Dzieje… op.cit., s.25-26).
Z sympatią wypowiadał się za to Heine o chłopach z gór Harzu: wiedli oni proste lecz pracowite, a zatem najbardziej człowiekowi właściwe życie. Złożył także hołd Goethemu (cenił go zwłaszcza za połączenie rozsądku i uczucia) i Napoleonowi. W rozważaniach pisanych podczas pobytu nad Morzem Północnym, na wyspie Nordeney (druga część Obrazów z podróży, Cykl Morze Północne, Die Nordsee z l. 1825-26) zwrócił uwagę na życie ludności wyspy. Krytykował przy tym samowolę hanowerskich junkrów (wielkich posiadaczy ziemskich), gnębiących swych chłopskich poddanych (pamiętajmy, że Niemcy były jeszcze krajem w znacznej mierze rolniczym).
W Ideach. Księga Le Grand (Ideen. Das Buch Le Grand) z r. 1826 Heine przedstawia się jako sympatyk rewolucji francuskiej i Francji jako takiej. Wraca do wspomnień z najwcześniejszych lat, przedstawiając m.in. wkroczenie armii francuskiej do Dusseldorfu w r. 1806 i przybycie samego Napoleona w r. 1811. Z humorem opisuje spotkanie z francuskim doboszem Le Grand, który na werblu wystukuje melodie – symbole pojęć-haseł rewolucyjnych, np. wolności czy równości. Jeden z pruskich marszów jest symbolem głupoty. Z czasem Pisarz zaczął bardziej krytycznie podchodzić do postaci i dorobku Napoleona (pamiętajmy, że jego Kodeks Cywilny stał się, nie tylko we Francji, bazą dla daleko idącej swobody umów, czyniąc legalną np. wielogodzinną ciężką pracę w fabryce czy kopalni za głodową stawkę, mocno krzywdzące były także przepisy dotyczące dzieci pozamałżeńskich). Na znaczeniu zyskują idee demokratyczne, żądanie realnego równouprawnienia narodowości. Opisy podróży po północnych Włoszech zawierają m.in. satyrę skierowaną przeciw Kościołowi Katolickiemu. Heine odpowiada także poecie-arystokracie hrabiemu Augustowi Platenowi, który wytknął mu żydowskie pochodzenie, przedstawiając go jako zaciętego klerykała, zwolennika feudalizmu i skrajniej prawicy.
W powstałych w r. 1828 Szkicach z Anglii (Englische Fragmente) Heine przeciwstawia powszechną w Anglii pogoń za zarobkiem, agresywny kapitalizm i obłudę połączoną z wyrachowaniem duchowi rewolucyjnej, wyidealizowanej Francji. Ogarnięty entuzjazmem stwierdza, że „Paryż to nowa Jerozolima, a Ren to Jordan oddzielający Ziemię Obiecaną wolności od kraju Filistynów [czyli Niemiec]”, cyt. za M. Szyrocki, Dzieje… op.cit., s. 27). W powstałym podczas rewolucji lipcowej r. 1830 posłowiu do Reisebilder zapowiadał nadejście wielkiej rewolucji, walczącej o prawo ludu do szczęścia i wolności.
W opublikowanych w r. 1831 tekstach prasowych, Heinrich Heine z niespotykaną wcześniej na łamach niemieckich gazet i czasopism błyskotliwością, lekkością stylu i dowcipem przedstawił swe impresje dotyczące wydarzeń kulturalnych i politycznych we Francji. Odnosząc się do współczesnej literatury stwierdzał, że skończyła się epoka tzw. „Kunstperiode” Goethego. Chodziło tu o literaturę humanistyczną, harmonijną, lecz pasywną, obojętną na problemy współczesności, zdecydowanie niezaangażowaną. Domagał się radykalnej zmiany, zaangażowania pisarzy w aktualne problemy społeczne i w życie polityczne (M. Szyrocki, Dzieje… op.cit., s.27).
W swej publicystyce autor Reisebilder krytycznie odnosił się nie tylko do konserwatywnej prawicy, lecz także np. liberałów z kręgu Młodych Niemiec. Wskazywał także, co rozumie przez miłość ojczyzny, broniąc się przed zarzutami braku patriotyzmu. Po ukazaniu się Baśni zimowej pisał: „(…) Zatknijcie chorągiew czarno-czerwono-żółtą [zatem barwy Związku Niemieckiego, nie Prus czy Austrii – RM] na wyżynie niemieckiej myśli, uczyńcie z niej sztandar wolnej ludzkości a wytoczę za nią krew spod serca. Uspokójcie się! Kocham ojczyznę nie mniej niż wy. Dla tej miłości przeżyłem trzynaście lat na wygnaniu i dla tej miłości wracam na wygnanie. (…) Jestem przyjacielem Francuzów, jak przyjacielem jestem wszystkich, którzy są dobrzy i rozsądni” (cyt. za: N. Honsza [w:] Dzieje…, op.cit., s. 279).
Jak już wspomnieliśmy, Heine polemizował m.in. z Platenem i Börnem. I na tym polu wprowadził innowacje: uderzał z impetem, krytykował nie tylko meritum, dane dzieło czy całość twórczości przeciwnika, lecz także jego poglądy polityczne a nawet życie prywatne. Obnażał wady ludzkie, kpił i szydził wykorzystując do tego swój talent i doświadczenie literackie. W polemikach łączył merytoryczną argumentację z satyrą i ironią, odwoływał się też do erystyki (tu pewne znaczenie mogło mieć wykształcenie – prawo wiąże się z rozmaitymi metodami argumentacji). Stąd różne uproszczenia i kruczki, pozwalające na ośmieszenie oponenta (M. Szyrocki, Dzieje… op.cit., s. 28).
Artykuły informujące Francuzów o literaturze niemieckiej Pisarz wydał po niemiecku jako Szkołę romantyczną (Die romantische Schule z r. 1836). Naszkicował tu dzieje literatury niemieckiej począwszy od Wieków Średnich, skupiając się na polemice z romantykami, dystansującymi się – jak uważał - od realnych, najważniejszych problemów swej epoki. Z aprobatą wypowiadał się o Goethem i Lessingu, Schillera określał jako bojownika rewolucji.
Na początku l. 40 powstają dwie mistrzowskie satyry wierszem. Były one owocem dwóch, ostatnich w życiu, podróży Heinego do ojczyzny. Pierwsza, Atta Troll. Sen nocy letniej (Atta Troll. Ein Sommernachtstraum z r. 1842, wyd. książkowe 1847) stanowi polemikę z pisarzami Młodych Niemiec i niemieckimi poetami politycznymi. Heine zarzuca im pozerstwo a wraz z nim krzykliwość, pozorny radykalizm bez czynów. Druga satyra to Niemcy. Baśń zimowa (Deutschland. Ein Wintermarchen z r. 1844). Dotyczy ona stosunków społecznych panujących w Niemczech, stanowiąc także wyznanie uczuć patriotycznych Pisarza, który zawarł w poemacie swe wrażenia z podróży do Hamburga. Realistyczne sprawozdanie łączy się z rozważaniami politycznymi, wyznaniami osobistymi i uwagami krytycznymi „[W] zuchwałej formie [Heine] wypowiada się nad wyraz krytycznie o szlachcie, klerze i o Prusach” (N. Honsza [w:] Dzieje…, op.cit., s. 282). Wizje poetyckie towarzyszą tu pamfletom i wierszom wzorowanym na ludowych pieśniach, pojawia się także baśniowa atmosfera. Satyra Heinego zwraca się przeciwko Prusom (które Pisarz był zmuszony skrzętnie omijać w czasie swych podróży do kraju, pamiętajmy o nakazie aresztowania) a także przeciw złudzeniom politycznym liberalnej opozycji (M. Szyrocki [w:] W. Floryan (red.), Dzieje literatur europejskich, t. II, PWN, Warszawa 1982, s. 112).
Aż do ostatnich dni Heinego prześladowała myśl o tryumfie zła i jego zapanowaniu nad światem. Mimo to, należał do ludzi walczących ze sobą, ze swymi ograniczeniami i cierpieniem a także z „łajdactwem całego świata” (M. Szyrocki [w:] W. Floryan (red.), Dzieje…, op.cit., s. 110-112). Oprócz tego, podobnie jak wielu wybitnych twórców, autor Lorelei „[w]iecznie borykał się z samotnością, która po części była związana z impulsywną osobowością i poczuciem intelektualnej wyższości” (N. Honsza [w:] Dzieje…, op.cit., s. 279).
dr Rafał Marek, 14.10.2025
Literatura:
Artykuł biograficzny „Heinrich Heine”, https://www.literaturstadtduesseldorf.de/autoren/detail/Heine/87.html (dostęp: 5.10.2025).
Kalendarium życia i twórczości Heinricha Heinego, https://www.duesseldorf.de/heineinstitut/ueber-heine/zeittafel (dostęp: 4.10.2025).
Biogram i kalendarium życia i twórczości Heinricha Heinego, https://wortwuchs.net/lebenslauf/heinrich-heine/#lebenslauf (dostęp: 1.10.2025).
Eberhard Galley, s.v. Heine, Christian Johann Heinrich, Deutsche Biographie, https://www.deutsche-biographie.de/sfz68461.html#ndbcontent (dostęp: 5.10.2025).
Norbert Honsza [w:] Dzieje literatury światowej w dziesięciu tomach. Tom VI. Romantyzm, wyd. SMS, Bochnia-Warszawa-Kraków 2003, s. 279-283.
Marian Szyrocki, Dzieje literatury niemieckiej, t. II, Ossolineum, Wrocław 1971.
Marian Szyrocki [w:] Władysław Floryan (red.), Dzieje literatur europejskich, t. II, PWN, Warszawa 1982, s. 110-112.