„Lalka” to powieść społeczno-obyczajowa Bolesława Prusa, uznawana za jedno z najważniejszych osiągnięć polskiego realizmu i literatury pozytywizmu. Utwór ukazywał się w odcinkach od 29 września 1887 do 24 maja 1889 roku na łamach warszawskiego dziennika „Kurier Codzienny”, a w 1890 roku został wydany w formie książkowej nakładem wydawnictwa Gebethner i Wolff. Impulsem do powstania powieści była przeczytana przez Prusa informacja prasowa o procesie dotyczącym rzekomej kradzieży dziecięcej lalki. Pisarz wykorzystał to zdarzenie w jednym z wątków utworu, a następnie zaczerpnął z niego tytuł. Pierwotnie rozważał jednak nazwę „Trzy pokolenia”, która trafniej wyrażała, jego zdaniem, zasadniczy zamysł dzieła. Powieść powstawała w warunkach zaborów, a jej tekst podlegał ingerencjom rosyjskiej cenzury. Usunięte fragmenty, dotyczące między innymi zesłania bohaterów na Syberię, przywracano w późniejszych wydaniach.
„Lalka” przedstawia panoramę polskiego społeczeństwa drugiej połowy XIX wieku, ukazując jego strukturę, obyczaje, aspiracje i wewnętrzne konflikty. Akcja rozgrywa się głównie w Warszawie w latach 1878–1879, a część wydarzeń została umiejscowiona także w Paryżu i Zasławku. Głównym bohaterem jest Stanisław Wokulski, kupiec i były uczestnik powstania styczniowego, którego życie łączy doświadczenia romantycznego pokolenia z pozytywistycznym dążeniem do pracy, rozwoju gospodarczego i postępu. Ważną rolę odgrywają również Ignacy Rzecki, reprezentujący dawny idealizm polityczny i wiarę w legendę napoleońską, oraz Julian Ochocki, zafascynowany nauką i możliwościami technicznego rozwoju ludzkości. Losy tych trzech postaci pozwalają odczytywać powieść jako opowieść o przemianach ideałów kolejnych pokoleń Polaków. Wątek miłości Wokulskiego do arystokratki Izabeli Łęckiej stanowi istotny element fabuły, lecz służy również przedstawieniu barier społecznych, konfliktu wartości oraz trudności związanych z przekraczaniem granic stanowych.
Jednym z podstawowych zagadnień poruszanych w powieści jest krytyczna analiza społeczeństwa polskiego po klęsce powstania styczniowego. Prus przedstawia środowiska arystokracji, mieszczaństwa, inteligencji, kupców, rzemieślników i najuboższych mieszkańców Warszawy, zwracając uwagę na różnice majątkowe oraz ograniczoną możliwość awansu społecznego. Szczególne miejsce zajmuje obraz arystokracji, której część pozostaje przywiązana do odziedziczonej pozycji i salonowych konwenansów, mimo pogarszającej się sytuacji ekonomicznej. Autor podejmuje również temat pracy organicznej, przedsiębiorczości, filantropii, emancypacji kobiet, antysemityzmu oraz stosunku społeczeństwa do nauki i wynalazczości. Opisy warszawskiego Powiśla kontrastują z obrazem eleganckich salonów i unaoczniają skalę nierówności społecznych. „Lalka” nie jest jednak prostą ilustracją programu pozytywistycznego. Prus pokazuje także ograniczenia tego programu, rozczarowania jego zwolenników oraz napięcie między materialnym sukcesem a potrzebą miłości, uznania i osobistego spełnienia.
Na szczególną uwagę zasługuje kompozycja i sposób prowadzenia narracji, które odróżniają „Lalkę” od wielu wcześniejszych powieści realistycznych. Główna opowieść trzecioosobowego narratora przeplata się z rozdziałami zatytułowanymi „Pamiętnik starego subiekta”, przedstawiającymi wspomnienia i przemyślenia Ignacego Rzeckiego. Dzięki temu czytelnik poznaje wydarzenia z różnych perspektyw, a zarazem może obserwować rozbieżności między rzeczywistym postępowaniem postaci a ocenami formułowanymi przez innych bohaterów. Prus nie przedstawia Wokulskiego w sposób jednoznaczny, lecz buduje jego portret z wypowiedzi, wspomnień, obserwacji i wewnętrznych przeżyć. Rozbudowane dialogi, szczegółowe opisy przestrzeni miejskiej oraz indywidualizacja języka postaci tworzą wielowymiarowy obraz epoki. Badacze zwracają także uwagę na znaczenie gestów, spojrzeń i dotyku jako środków komunikacji niewerbalnej, które ujawniają emocje bohaterów, ich samotność oraz dystans wynikający z norm obyczajowych. Pozorna wielowątkowość powieści skrywa więc starannie powiązaną strukturę, pozwalającą zestawiać odmienne postawy i doświadczenia.
Znaczenie tytułu „Lalka” stało się przedmiotem licznych interpretacji literackich. Sam Prus wyjaśniał, że nawiązuje on do dziecięcej zabawki występującej w epizodzie procesu Heleny Stawskiej. Czytelnicy i badacze dostrzegli jednak także jego sens symboliczny. Tytuł bywa odnoszony do Izabeli Łęckiej, której wygląd i salonowe wychowanie kontrastują z ograniczoną samodzielnością życiową, a także do całego społeczeństwa podporządkowanego konwenansom i przypisanym rolom. Ważnym kontekstem interpretacyjnym jest motyw theatrum mundi, czyli świata jako teatru, przywoływany między innymi przez sceny, w których Rzecki obserwuje mechaniczne zabawki poruszające się w sklepowej witrynie. Równie istotne pozostaje niejednoznaczne zakończenie powieści, które nie rozstrzyga ostatecznie losów Wokulskiego i otwiera przestrzeń dla różnych odczytań. Wieloznaczność tytułu, postaci oraz finału sprawia, że utwór można analizować zarówno jako powieść społeczną, jak i studium psychologiczne, historię niespełnionej miłości czy refleksję nad ludzkimi złudzeniami.
Odbiór „Lalki” zmieniał się wraz z kolejnymi epokami. Pierwsze recenzje były niejednoznaczne. Chwalono umiejętność obserwacji społecznej i bogactwo przedstawionego świata, lecz krytykowano rozbudowaną kompozycję oraz sposób łączenia poszczególnych wątków. Późniejsi czytelnicy i badacze coraz większą wagę przywiązywali do psychologicznej złożoności bohaterów, wielogłosowości narracji i otwartości interpretacyjnej dzieła. W dwudziestoleciu międzywojennym powieść utrwaliła swoją pozycję w kanonie literatury polskiej i weszła do edukacji szkolnej. Doczekała się licznych wydań, przekładów, inscenizacji teatralnych oraz adaptacji radiowych i ekranowych. Do najbardziej znanych należą film Wojciecha Jerzego Hasa z 1968 roku, w którym Stanisława Wokulskiego zagrał Mariusz Dmochowski, oraz serial telewizyjny Ryszarda Bera z 1978 roku, z Jerzym Kamasem w roli głównej. Powieść pozostaje przedmiotem badań literaturoznawczych i kolejnych reinterpretacji, ponieważ przedstawione w niej pytania o społeczną pozycję jednostki, znaczenie pracy, miłości, pieniędzy i postępu wykraczają poza realia dziewiętnastowiecznej Warszawy.