„Zbrodnia i kara” (ros. „Преступление и наказание”) to powieść Fiodora Dostojewskiego, opublikowana po raz pierwszy w 1866 roku w odcinkach na łamach czasopisma „Russkij Wiestnik”. Wydanie książkowe ukazało się w 1867 roku, natomiast pierwsze polskie wydanie opublikowano w latach 1887–1888. Utwór należy do najważniejszych osiągnięć rosyjskiego realizmu i światowej powieści psychologicznej. Dostojewski rozpoczął pracę nad nim w 1865 roku, wykorzystując między innymi doświadczenia zdobyte podczas pobytu na katordze, obserwacje życia osób skazanych za przestępstwa oraz własne problemy finansowe. Inspiracją były także doniesienia prasowe o głośnych procesach kryminalnych i wcześniejsze rozważania pisarza nad moralnymi konsekwencjami zabójstwa. Początkowo Dostojewski planował osobny utwór poświęcony alkoholizmowi, zatytułowany „Pijaniutcy”, jednak związane z nim pomysły wykorzystał ostatecznie przy tworzeniu rodziny Marmieładowów. „Zbrodnia i kara” łączy tematykę społeczną, filozoficzną i religijną z pogłębioną analizą ludzkiej psychiki, podejmując pytania o źródła zła, granice wolności oraz odpowiedzialność człowieka za własne czyny.
Akcja powieści rozgrywa się przede wszystkim w Petersburgu w latach sześćdziesiątych XIX wieku. Głównym bohaterem jest Rodion Romanowicz Raskolnikow, ubogi były student prawa, który morduje lichwiarkę Alonę Iwanownę oraz jej siostrę Lizawietę. Dostojewski nie koncentruje się jednak na ustalaniu tożsamości sprawcy, ponieważ czytelnik poznaje ją już na początku utworu. Najważniejsze stają się motywacje zbrodniarza, jego przeżycia po dokonaniu zabójstwa oraz stopniowe ujawnianie się konsekwencji podjętej decyzji. Powieść składa się z sześciu części i epilogu, a jej kompozycja pozwala śledzić narastające napięcie psychiczne głównego bohatera. Narracja trzecioosobowa często zbliża się do jego punktu widzenia, przedstawiając rozważania, wspomnienia, sny i zmienne stany emocjonalne. Szczególne znaczenie mają rozbudowane dialogi, w których bohaterowie konfrontują odmienne przekonania moralne i filozoficzne. Petersburg nie stanowi wyłącznie tła wydarzeń. Duszne mieszkania, zatłoczone ulice, zaniedbane kamienice i ubogie dzielnice tworzą obraz miasta sprzyjającego poczuciu osamotnienia, zagubienia i społecznego wykluczenia. Powieść jest dzięki temu również realistycznym świadectwem życia mieszkańców dziewiętnastowiecznej rosyjskiej metropolii.
Jednym z głównych zagadnień „Zbrodni i kary” jest spór o moralne granice ludzkiego działania. Raskolnikow formułuje teorię dzielącą ludzi na jednostki zwyczajne, zobowiązane do przestrzegania powszechnych norm, oraz jednostki niezwykłe, które jego zdaniem mogą przekraczać obowiązujące prawa w imię wyższych celów. Za przykład człowieka zdolnego do takiego postępowania uznaje Napoleona. Zabójstwo lichwiarki staje się więc nie tylko próbą zdobycia pieniędzy, lecz także sprawdzianem własnych przekonań i pozycji bohatera wobec innych ludzi. Dostojewski poddaje krytycznej analizie ideę usprawiedliwiania przemocy przez odwołanie do przyszłych korzyści, historycznej wielkości lub dobra ogółu. Równocześnie przedstawia różne postawy wobec cierpienia, pieniędzy, władzy i odpowiedzialności. Ważną rolę odgrywają postacie Piotra Łużyna i Arkadiusza Swidrygajłowa, których poglądy oraz zachowania stanowią istotne punkty odniesienia dla rozważań Raskolnikowa. Powieść stawia pytania o to, czy cel może usprawiedliwiać zbrodnię, czy człowiek ma prawo decydować o wartości cudzego życia i czy możliwe jest uwolnienie się od odpowiedzialności moralnej.
Drugim zasadniczym wymiarem utworu jest studium psychologiczne winy, wyrzutów sumienia i przemiany wewnętrznej. Dostojewski ukazuje, że konsekwencje zabójstwa nie ograniczają się do zagrożenia karą sądową. Raskolnikow doświadcza narastającego lęku, gorączki, samotności i trudności w kontaktach z bliskimi, choć przez długi czas próbuje zachować wiarę we własną teorię. Jego konflikt z samym sobą rozwija się równolegle do śledztwa prowadzonego przez Porfirego Pietrowicza, który wykorzystuje przede wszystkim wiedzę o ludzkiej psychice. Istotne znaczenie ma również relacja bohatera z Sonią Marmieładową, ubogą dziewczyną zmuszoną do prostytucji, która mimo trudnych doświadczeń zachowuje współczucie i wiarę religijną. Jej postać wprowadza do powieści temat miłości, przebaczenia oraz możliwości duchowego odrodzenia człowieka. Ważnym symbolem staje się biblijna opowieść o wskrzeszeniu Łazarza, odczytywana jako zapowiedź przemiany Raskolnikowa. W takim ujęciu tytułowa kara oznacza nie tylko zesłanie na Syberię, ale również wewnętrzne cierpienie wynikające z przekroczenia własnego sumienia i zerwania więzi z innymi ludźmi. Epilog pozostawia bohatera u początku długiego procesu moralnej odbudowy.
„Zbrodnia i kara” wywarła znaczący wpływ na rozwój powieści psychologicznej, filozoficznej i egzystencjalnej. Dostojewski ukazał zbrodniarza jako postać wewnętrznie złożoną, której motywacje nie dają się sprowadzić do jednego wyjaśnienia. Takie przedstawienie człowieka stało się ważnym punktem odniesienia dla późniejszych pisarzy podejmujących temat winy, alienacji, wolności i moralnego wyboru. Utwór jest również analizowany w kontekście chrześcijańskiej koncepcji odkupienia, dziewiętnastowiecznych sporów filozoficznych oraz przemian społecznych zachodzących w Rosji. W badaniach literackich zwraca się uwagę na wielogłosowość powieści, w której odmienne światopoglądy zostają przedstawione poprzez wypowiedzi i doświadczenia poszczególnych postaci. „Zbrodnia i kara” doczekała się licznych adaptacji teatralnych, filmowych i telewizyjnych, a historia Raskolnikowa stała się rozpoznawalnym przykładem literackiego przedstawienia konfliktu między ideologią a sumieniem. Powieść należy do kanonu literatury światowej i jest stale obecna w edukacji szkolnej oraz akademickiej. Jej znaczenie wiąże się przede wszystkim z uniwersalnością pytań o odpowiedzialność za własne czyny, możliwość usprawiedliwienia przemocy i szansę na odzyskanie moralnej równowagi po popełnieniu zła.