Aleksander Fredro

Biografia Aleksandra Fredry

Aleksander Fredro, herbu Bończa, urodził się 20 czerwca 1793 roku w Surochowie pod Jarosławiem, zmarł zaś 15 lipca 1876 roku we Lwowie. Miał liczne rodzeństwo, w tym brata Andrzeja Maksymiliana, który został sekretarzem królewskim, a określany był mianem „polskiego Tacyta” i siostrę, która była prababką błogosławionego Stanisława Kostki Starowieyskiego. Aleksander Fredro był pamiętnikarzem i poetą, tworzył bajki dla dzieci i opowiadania, jednak najbardziej cenione są jego komedie, zaliczane do najwybitniejszych w dziejach polskiej literatury.

Panicz, oficer, obywatel

Aleksander Fredro pochodził z bogatego, niegdyś senatorskiego, rodu. W roku 1797 młody Aleksander z ojcem Jackiem (austriacki tytuł hrabiowski od 1822 r.) i matką Marianną z Dębińskich sprowadzili się do Beńkowej Wiszni, kupionej przez Fredrów rok wcześniej. 12 stycznia 1806 r. w pożarze dworu zginęła matka Fredry, który wkrótce potem przeniósł się z ojcem do Lwowa. Młodzieniec odebrał edukację domową właściwą dla elity szlacheckiej. Dziś w Beńkowej Wiszni znajduje się neorenesansowy pałac, wzniesiony przez Aleksandra w 1835 r. W 2009 r. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP sfinansowało przeprowadzanie pierwszego etapu renowacji tego zabytku.

Mając 16 lat, w roku 1809, Fredro wstąpił do wkraczającej do zaboru austriackiego armii Księstwa Warszawskiego. Wziął udział w kampanii rosyjskiej Napoleona, zbiegł z niewoli, otrzymał też Złoty Krzyż Virtuti Militari. Służył w armii francuskiej, będąc oficerem ordynansowym w sztabie cesarza Francuzów podczas kampanii 1813-1814, odznaczony francuskim Krzyżem Legii Honorowej. Po ustąpieniu Napoleona w r. 1815, złożył dymisję w stopniu kapitana i powrócił do Polski, pisząc żartobliwie w pamiętniku: wyjechaliśmy razem, z odmiennych pobudek: Napoleon na Elbę, ja zasię do Rudek. 8 listopada 1828 r., po 11 latach zabiegów (uzyskanie rozwodu z jej pierwszym mężem), zawarł związek małżeński z Zofią de domo hr. Jabłonowską, primo voto hr. Skarbkową. Był już autorem kilkunastu komedii. W tym samym roku zmarł jego ojciec, zaś Aleksander z dobrym skutkiem gospodarował odziedziczonymi majątkami.

Fredro angażował się w sprawy społeczne i polityczne. Jeszcze po powrocie z armii francuskiej został członkiem wolnomularstwa, zaś w roku 1829 wstąpił do Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Po wybuchu Powstania Listopadowego zaangażował się w działalność lwowskiego Obywatelskiego Komitetu Pomocy dla Powstania. W roku 1832 ukrywał w swym majątku dwóch powstańców, zbiegłych z Wielkopolski przed uwięzieniem i represjami. W samym powstaniu nie brał udziału. W roku 1839 dołączył do grona honorowych obywateli Lwowa. Był również członkiem-założycielem Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarczego, powstałego w roku 1845.

Wiosna Ludów i habsburska autonomia

Wobec głosów krytyki, zarzucających autorowi obojętność na ważkie sprawy narodowe (A. Dunin-Borkowski, S. Goszczyński), hrabia Fredro przerwał w 1839 na kilkanaście lat pracę twórczą, ograniczając się do pamiętników z czasów służby wojskowej "Trzy po trzy" (1846-1848). Komedie zaczął pisać na nowo w 1854 roku, jednak zdecydował o odmawianiu tak publikacji jak i wystawiania swych sztuk, jeśli warunkiem byłoby wprowadzanie zmian w tekście. Trzeba również wziąć pod uwagę, że już wcześniej Fredro tworzył "skokami", przeplatając okresy intensywnej pracy czasem milczenia, zaś poza wpływem krytyków, zwrócić uwagę na poczucie "rozminięcia się" z romantyzmem i jego luminarzami na emigracji.

W roku 1848 po wybuchu rewolucji liberalnej, która objęła i Cesarstwo Habsburgów, Aleksander Fredro działał w lwowskiej Radzie Narodowej. Radykalne wystąpienia przeciwko Austrii naraziły go na śledztwo w sprawie zdrady stanu, które umorzono dzięki namiestnikowi Agenorowi Gołuchowskiemu. W latach 1850-55 przebywał z żoną i córką we Francji. W tymże kraju schronienie po Wiośnie Ludów na Węgrzech znalazł jego syn, Jan Aleksander. Po roku 1857 otrzymał francuski Medal Świętej Heleny, zaś od roku 1861 był posłem Sejmu Krajowego w Galicji. Pełniąc funkcję publiczną, dostrzegał zły stan gospodarki, brak kredytu i powszechną nędzę. Zabiegał m.in. o budowę kolei, pracował również przy organizacji Galicyjskiej Kasy Oszczędności i Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Już jako starzec, bo w roku 1873, został członkiem Akademii Umiejętności. Pod koniec życia napisał Zapiski starucha, czyli ironiczny zbiór przypowieści i sentencji omawiający kondycję społeczną i ogólnoludzką. Fredro otrzymał też wysokie odznaczenie austriackie - 17 kwietnia tegoż roku został kawalerem Wielkiego Krzyża Orderu Franciszka Józefa. Zmarł we Lwowie, zaś pochowano go w rodzinnej krypcie pod kościołem Wniebowzięcia NMP w Rudkach, zachowało się tam epitafium z czarnego marmuru.

Aleksander Fredro był człowiekiem intensywnych emocji, pełnym pozornych sprzeczności. Angażował się w życie publiczne ziemian galicyjskich, lecz jednocześnie szukał nieraz samotności. Niekiedy sprawiał wrażenie mizantropa, starość zaś spędził z dala od Lwowa i Wiednia, w kręgu rodziny. Pod koniec życia podupadł również na zdrowiu. Kazimierz Wyka podkreśla, że na jego niechęć do ludzi mogły wpłynąć konflikty z rodziną żony, które były dla Aleksandra Fredry źródłem zgryzot i przykrości.

Baczny obserwator i znawca teatru

W roku 1818 napisał swą pierwszą komedię o staraniach młodego szlachcica o rękę córki dorobkiewicza, który pragnie wydać dziewczynę za księcia ("Pan Geldhab"). Debiutem scenicznym Aleksandra Fredry była jednak jednoaktówka "Intryga na prędce, czyli Nie ma złego bez dobrego", powstała w roku 1815, pierwszy raz wystawiona zaś w 1817. Znane i publikowane za życia pisarza były pełne, kilkuaktowe komedie ("Mąż i żona", "Pan Geldhab", "Zemsta", "Dożywocie", "Ciotunia") wraz z wodewilami, groteskami i farsami ("Nowy Don Kiszot, czyli Sto szaleństw", "Nocleg w Apeninach", "Damy i huzary") oraz wysokiej klasy komedie w jednym akcie ("Pierwsza lepsza, czyli Nauka zbawienna", "Odludki i poeta", "List", "Nikt mnie nie zna"). Fredro czerpał przede wszystkim z teatru, znaczniej mniej z lektury dramatów, miał też bardzo dobre wyczucie możliwości aktorów i ich warsztatu. Utrzymywał również, wbrew konwenansom swej klasy społecznej, bliskie kontakty z ludźmi sceny. W pełnych komediach kilkuaktowych pierwszego okresu twórczości widać kontynuację formy i problemów poruszanych przez komedię polską doby Oświecenia, gdzie protagonista i całość akcji wiążą się z ujętymi realistycznie zagadnieniami społecznymi (Geldhab, Birbancki, lichwiarze Łatka i Twardosz, a wreszcie Rejent i Milczek z "Zemsty").

Silny był u hrabiego Fredry nurt plebejski i ludowy. Konstruując "Gwałtu, co się dzieje!" oparł się na dawnych miejskich facecjach: "o ślusarzu, co zawinił, i kowalu, którego powiesili" oraz o rządach kobiet (odwrócenie porządku społecznego). Pochodzący z ludowych bajek motyw "z chłopa - król" pojawia się również w "Panu Jowialskim", będąc żartem z austriackich biurokratów panoszących się w zaborze. Bohaterów z plebsu miejskiego zręcznie złączył autor z aluzjami politycznymi w utworze "Szewcy i diabeł" z ok. 1854 r.

Po 1830 powstały najświetniejsze komedie fredrowskie: "Pan Jowialski", "Śluby Panieńskie", "Zemsta" i "Dożywocie", nie mające już wiele wspólnego twórczością Moliera i autorów doby stanisławowskiej. Fredro twórczo korzystał z dorobku romantyzmu, łącząc go z realizmem. Komedie powstające po powrocie autora z Francji ("Wielki człowiek do małych interesów", "Wychowanka", "Co tu kłopotu!", "Ożenić się nie mogę") odsuwają dawną tematykę wojen napoleońskich, staropolskiej szlachty oraz formy przedrozbiorowej tradycji scenicznej. Nowe utwory czerpią z teatru paryskiego, polemizują z konwencją, zawierają nowe typy ludzkie i struktury konfliktu (usiłowanie gromadzenia bogactwa, wierzyciele i weksle, strzeżenie kapitału itp.). Małżeństwa osób z odmiennych warstw społecznych są już explicite przedstawione jako transakcje, rozwijając tym samym wątek "Pana Geldhaba". Towarzyszy temu wprowadzanie postaci wziętych wprost z Galicji: urzędników z awansu społecznego, zdeklasowanych "herbowych", chłopów spoglądających z sympatią na Jakuba Szelę, bywalców targów końskich. Samodzielne, roztropne postaci kobiet, wraz z ironicznym podejściem do romantycznych "lwic", oddają realne procesy emancypacji we wszystkich zaborach. "Tradycjonalista ideowy - tworzył Fredro w oparciu o znakomity, nowoczesny warsztat pisarski" (M. Inglot).

Na koniec trzeba wspomnieć o Fredrowskich bajkach, świetnie kontynuujących XVIII. wieczną bajkę narracyjną i nie gorszych od twórczości Krasickiego i Trembeckiego. Należą do nich będące kanonem bajek i wierszyków dla dzieci „Małpa w kąpieli", „Paweł i Gaweł" i „Osiółkowi w żłoby dano”.

Rafał Marek

Literatura: M. Inglot [w:] A. Fredro, Śluby Panieńskie, BN I 22, Ossolineum, Wrocław 1983, s. I-LXIX;
K.Wyka, s.v. Fredro Aleksander [w:] Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, PWN, Warszawa 1984, vol. I, s. 276-278;
Wikipedia s.v. Aleksander Fredro, https://pl.wikipedia.org/wiki/Aleksander_Fredro

Aleksander Fredro - twórczość

Nasza witryna korzysta z plików COOKIES („ciasteczka”). Dowiedz się więcej o COOKIES z naszej Polityki Prywatności.
ROZUMIEM