"Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie" to epicki poemat Adama Mickiewicza, opublikowany w dwóch tomach w 1834 roku w Paryżu przez Aleksandra Jełowickiego. Uznawany za narodową epopeję, utwór ten został napisany w latach 1833–1834 i składa się z dwunastu ksiąg pisanych trzynastozgłoskowym aleksandrynem polskim. Akcja poematu rozgrywa się na Litwie, obejmując pięć dni z roku 1811 i jeden dzień z roku 1812. "Pan Tadeusz" stał się nieodłącznym elementem kanonu literatury polskiej i jest stałą pozycją na liście lektur szkolnych.
Fabuła "Pana Tadeusza" koncentruje się na życiu polskiej szlachty, z głównymi wątkami obejmującymi miłość Tadeusza Soplicy do Zosi, spór o zamek Horeszków, historię Stolnika Horeszki i Jacka Soplicy. Tadeusz, syn Jacka Soplicy, powraca do domu po latach nieobecności, gdzie zakochuje się w Zosi, wnuczce Stolnika. Równocześnie ksiądz Robak próbuje zjednoczyć szlachtę i przygotować powstanie przeciwko Rosjanom.
"Pan Tadeusz" jest również bogatą kroniką życia społecznego i obyczajowego ówczesnej Polski. Mickiewicz przedstawia zróżnicowane postacie szlacheckie, w tym gospodarza Soplicowa – Sędziego Soplicę, elegancką Telimenę, arystokratę Hrabiego, klucznika Gerwazego oraz różnorodnych przedstawicieli zubożałej szlachty, takich jak Dobrzyńscy. Te postacie, z ich wadami i zaletami, tworzą barwny obraz polskiego społeczeństwa, jego tradycji i problemów.
Znaczącym elementem "Pana Tadeusza" jest również jego kontekst historyczny, odnoszący się do wojen napoleońskich i polskich nadziei na odzyskanie niepodległości. Postać księdza Robaka, który próbuje naprawić swoje dawne winy, agitując szlachtę do walki u boku Napoleona, symbolizuje patriotyczne dążenia Polaków do wolności. Mickiewicz wplata w swój poemat elementy gawędy szlacheckiej, co nadaje utworowi unikalny charakter.
Rękopis "Pana Tadeusza" od 1999 roku znajduje się w zbiorach Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, a w 2014 roku został wpisany na Polską Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata. Poemat był wielokrotnie adaptowany na potrzeby sceniczne i filmowe, a jego fragmenty są często cytowane i wykorzystywane w polskiej kulturze. W 2012 roku, w ramach akcji "Narodowe Czytanie Pana Tadeusza", utwór został publicznie odczytany w wielu miejscach w Polsce, propagując znajomość klasycznej literatury polskiej.
"Pan Tadeusz" to nie tylko romantyczna opowieść, ale także dzieło, w którym Mickiewicz ukazuje naród polski zjednoczony w obliczu wspólnych wartości. Epopeja ta jest nasycona patriotyzmem, a słowa jej inwokacji "Litwo, Ojczyzno moja!" stały się symbolem miłości do kraju. Adam Mickiewicz doskonale połączył elementy romantyczne, opisujące naturę i uczucia, z patriotycznym przesłaniem, tworząc arcydzieło literackie, które od dziesięcioleci cieszy się uznaniem czytelników.