„Dziady, część III” to dramat romantyczny Adama Mickiewicza, napisany wiosną 1832 roku w Dreźnie, dlatego określany również jako „Dziady drezdeńskie”. Utwór ukazał się po raz pierwszy w Paryżu w 1832 roku jako czwarty tom „Poezji” autora, natomiast w 1833 roku opublikowano jego osobne wydanie. Jest to ostatnia ukończona część cyklu „Dziady”, do którego należą także części II i IV oraz wydana pośmiertnie, niedokończona część I. Bezpośrednim kontekstem powstania dramatu była klęska powstania listopadowego i sytuacja Polaków pozbawionych własnego państwa. Mickiewicz powrócił zarazem do osobistych doświadczeń z lat 1823–1824, kiedy został uwięziony w związku ze śledztwem przeciwko tajnym organizacjom młodzieży wileńskiej. Dramat zadedykował między innymi Janowi Sobolewskiemu, Cyprianowi Daszkiewiczowi i Feliksowi Kołakowskiemu oraz innym prześladowanym uczestnikom działalności patriotycznej. „Dziady, część III” łączą tematykę historyczną i narodową z refleksją religijną, filozoficzną oraz metafizyczną, stanowiąc jedno z najważniejszych dzieł polskiego romantyzmu.
Utwór wyróżnia się swobodną, fragmentaryczną kompozycją charakterystyczną dla dramatu romantycznego. Składa się z prologu, dziewięciu scen dramatycznych oraz rozbudowanego „Ustępu”, który wprowadza elementy epickie i liryczne. Poszczególne wydarzenia rozgrywają się w różnych miejscach, między innymi w Wilnie, Warszawie i domu wiejskim pod Lwowem, a w „Ustępie” także na terenie Imperium Rosyjskiego. Mickiewicz zrezygnował z klasycznej zasady jedności czasu, miejsca i akcji, łącząc sceny zbiorowe, monologi, pieśni, przypowieści i widzenia. Obok realistycznych obrazów więzienia oraz życia towarzyskiego pojawiają się anioły, diabły i postacie uczestniczące w wydarzeniach nadprzyrodzonych. Istotną cechą dramatu jest również otwarte zakończenie i niejednoznaczność losów bohaterów. Całość łączy kilka płaszczyzn znaczeniowych, które pozwalają odczytywać utwór jako obraz konkretnej epoki, dramat jednostki oraz rozważanie o losie całego narodu. W części III Mickiewicz podejmuje także wątki obecne we wcześniejszych odsłonach cyklu, przede wszystkim poprzez postać Gustawa, który w prologu przemienia się w Konrada. Zmiana ta symbolizuje przejście od osobistego cierpienia nieszczęśliwego kochanka do zaangażowania w sprawy wspólnoty narodowej.
Jednym z głównych tematów dramatu jest martyrologia narodu polskiego, szczególnie młodzieży prześladowanej przez władze carskie. Mickiewicz wykorzystał doświadczenia śledztwa przeciwko filomatom i filaretom, aby przedstawić aresztowania, przesłuchania, więzienie oraz zsyłki w głąb Rosji. Ważne znaczenie mają sceny ukazujące postawy różnych środowisk wobec sytuacji narodowej. „Salon warszawski” przedstawia podziały między osobami zainteresowanymi losem prześladowanych a towarzystwem skupionym na życiu salonowym i relacjach z władzą. Z kolei postać senatora Nowosilcowa oraz otaczających go urzędników służy ukazaniu mechanizmów represji, przemocy i uzależnienia jednostki od aparatu państwowego. Dramat nie ogranicza się jednak do przedstawienia cierpienia Polaków. W epickim „Ustępie” Mickiewicz tworzy literacki obraz Imperium Rosyjskiego, jego stolicy oraz stosunków społecznych, a w końcowym wierszu „Do przyjaciół Moskali” oddaje hołd Rosjanom, którzy sprzeciwiali się samowładztwu. „Dziady, część III” podejmują zatem problem wolności, odpowiedzialności za wspólnotę, narodowej solidarności oraz stosunku jednostki do opresyjnej władzy.
Najważniejszymi zagadnieniami filozoficznymi i religijnymi dramatu są mesjanizm, prometeizm oraz rola poety jako duchowego przewodnika narodu. Konrad, świadomy swojego talentu i wyjątkowości, uważa, że dzięki poezji może przemawiać w imieniu milionów cierpiących rodaków. W monologu określanym jako „Wielka Improwizacja” występuje przeciwko Bogu i domaga się „rządu dusz”, czyli władzy pozwalającej mu kierować ludzkimi losami. Jego bunt wynika z pragnienia ocalenia narodu, lecz ujawnia również pychę i przekonanie o własnej wyższości. Przeciwstawieniem Konrada jest ksiądz Piotr, którego postawa opiera się na pokorze, modlitwie i zaufaniu do Bożej Opatrzności. W jego widzeniu cierpienie Polski zostaje zestawione z męką Chrystusa, a przyszłość narodu przedstawiona w perspektywie duchowego odrodzenia. Ten sposób interpretowania historii stanowi podstawę romantycznego mesjanizmu, w którym doświadczenie niewoli i ofiary otrzymuje znaczenie wykraczające poza los jednej wspólnoty. Dramat stawia także pytania o granice ludzkiego poznania, relację między wolnością a wiarą oraz możliwość zrozumienia cierpienia niewinnych. Ważną rolę odgrywają w nim sny, proroctwa i symbole, w tym tajemnicza liczba „czterdzieści i cztery”, która doczekała się licznych interpretacji literackich.
„Dziady, część III” zajmują szczególne miejsce w historii polskiej literatury, teatru i kultury narodowej. Dramat stał się jednym z podstawowych punktów odniesienia dla późniejszych twórców podejmujących zagadnienia patriotyzmu, wolności, poświęcenia oraz odpowiedzialności artysty za społeczeństwo. Jego problematyka wywoływała również polemiki literackie, między innymi w twórczości Juliusza Słowackiego, którego „Kordian” bywa odczytywany jako odpowiedź na Mickiewiczowską koncepcję bohatera romantycznego i historiozoficzną wymowę „Dziadów”. Utwór doczekał się licznych inscenizacji, a jego sceniczne interpretacje często nabierały znaczenia wykraczającego poza kontekst dziewiętnastowieczny. Szczególnie ważne miejsce w historii recepcji zajmuje przedstawienie w reżyserii Kazimierza Dejmka, którego premiera odbyła się 25 listopada 1967 roku w Teatrze Narodowym w Warszawie. Decyzja władz PRL o zaprzestaniu jego wystawiania wywołała protesty i stała się jednym z wydarzeń poprzedzających demonstracje studenckie Marca 1968. „Dziady” były następnie wielokrotnie reinterpretowane przez kolejne pokolenia reżyserów i badaczy. Dramat należy do kanonu lektur szkolnych, a „Wielka Improwizacja”, „Widzenie księdza Piotra” oraz „Salon warszawski” pozostają jednymi z najbardziej rozpoznawalnych fragmentów polskiej literatury romantycznej.