Nie dbam, jaka spadnie kara, Antoni Kozakiewicz, 1895
Romantyzm to w dużej mierze okres zaborów, a przez to także dorastania pierwszych pokoleń Polaków, którzy wychowali się w realiach narodu pozbawionego suwerennego państwa. Niczym starożytny Izrael, zniewolony lud wyczekiwał proroków, którzy mogliby go poprowadzić. Otrzymał go w postaci wieszczów narodowych – profetycznych poetów, prawdziwych ojców polskiej duszy. Poczet tych natchnionych mężów składa się z czterech wielkich postaci, spośród których najbardziej znanym jest Adam Mickiewicz. W swoich szlachetnych dziełach, wyniesionych dzisiaj pod strzechy każdego domu, zawarł ważną dla całej naszej nowożytnej kultury ideę. Mesjanizm, bo o nim mowa, jest romantyczną ideą poświęcenia, widzącą w Polsce Chrystusa Narodów.
Spis treści
Opowieść snuta przez Mickiewicza ma niejako dwie płaszczyzny. Pierwsza, materialna, opiewa potworne losy młodzieży Polski i Litwy, poddanej represjom przez carskiego oprawcę. Wieszcz narodowy oparł ją o własne doświadczenia, obejmujące uwięzienie członków związków Filomatów i Filaretów w 1823 roku. Jak przystało na dramat romantyczny, rwana akcja przedstawia nam rozmowy między uwięzionymi w klasztorze bazylianów w Wilnie młodymi mężczyznami oraz skomplikowane powiązania elit na balu u Nowosilcowa. Całość reprezentuje stan narodu znajdującego się pod tytaniczną władzą cara i jego popleczników. Obrazowe opisy represji młodzieży towarzyszą refleksji na temat stanu samego ludu polskiego, którego skorumpowane elity oderwały się od patriotycznie nastawionych trzewi. Cierpieniu, często niezawinionemu, towarzyszą obłuda i obojętność. Każda historia to kolejny cios, a ten rzeczywisty plan to maglownica cierpienia, wprawiana w ruch przez moskiewskiego satrapę.
Nie byłoby to jednak pełne przesłanie Mickiewicza, gdyby wieszcz pominął towarzyszące realnemu planowi mistyczne życie całego narodu. Konrad, postać łącząca obie rzeczywistości, obdarzona mocą wieszczą, czuje się czymś więcej niż tylko językiem Siły Wyższej. To poeta, a zarazem twórca, który widzi swój akt jako równy czynowi stwórczemu, zrównując się z Bogiem Stwórcą. Konrad widzi siebie jako Milijon – cierpiącego za naród. Rozumie potęgę narodowotwórczą poezji i żąda władzy absolutnej nad ludem, by mógł go wyzwolić lub zniszczyć wedle własnej woli. Konrad to postać bajroniczna – kierująca się własną wolą jako nadrzędnym prawem, nawet jeśli powierza ją idei narodu.
Mickiewicz atakuje wizję narodowotwórczą jako byt sam w sobie oraz jednostkową ideę „ojca narodu”. Przeciwstawia ją mesjanizmowi, reprezentowanemu przez księdza Piotra – pokornego sługi Boga, któremu dane było zobaczyć chwalebną przyszłość Polski. Ksiądz Piotr uosabia ideę pokornego znoszenia cierpienia dla zbawienia innych i ostatecznego zmartwychwstania narodu. Polska jako Mesjasz Narodów musi cierpieć, by z tego bólu narodziła się wolność innych, a ostatecznie zmartwychwstanie samej Rzeczypospolitej.
Idea mesjanizmu jest głęboko romantyczna, oparta na chrześcijańskiej wierze, łącząca emocjonalne czucie i katolickie rozumienie cierpienia. Mesjanizm można nazwać ideą narodową, opartą na dwóch filarach polskości – wierze i romantycznym duchu.
Mickiewicz nie był jednak jedynym wieszczem, a mesjanizm jedyną ideą przewodnią romantyzmu w Polsce. Juliusz Słowacki stworzył myśl alternatywną, ochrzczoną mianem winkelriedyzmu. Porównanie go z koncepcją twórcy „Pana Tadeusza” pozwala na lepsze zrozumienie stojących za tą drugą założeń. Zestawienie myśli obu wieszczów jest łatwiejsze, ponieważ obie zostały wyłożone poprzez dramat romantyczny i uwiecznione w konkretnych scenach. W przypadku winkelriedyzmu jest to słynny monolog na górze Mont Blanc, gdzie doznający mistycznego oświecenia Kordian odkrywa przeznaczenie swoje i narodu.
Losem Polski nie jest bierne cierpienie w oczekiwaniu na zmartwychwstanie, a czynne doznawanie ran, niosące odzyskanie wolności. Naród Polski ma nie tyle cierpieć za inne narody i tym samym je odkupić, lecz raczej być pierwszym pośród bojowników o wyzwolenie i swoją ofiarą dać im możliwość wywalczenia niepodległości. Mesjanizm możemy określić jako postawę biernego cierpienia w oczekiwaniu na zmartwychwstanie, winkelriedyzm zaś jako aktywne cierpienie w walce o wolność. Obaj wieszcze przy tym podkreślają potrzebę poświęcenia, które ma przynieść Polakom ostateczne wybawienie spod jarzma zaborców.
W historii Polski niewiele jest idei tak ważnych jak mesjanizm. Łączy ona romantyczną wizję podążania za duchem z chrześcijańskim nakazem poświęcenia za przykładem Chrystusa. Na przestrzeni wieków doczekała się jednak krytyki, zarzucającej jej zbytnią bierność i pokorę w zetknięciu z brutalną rzeczywistością autorytaryzmu XIX wieku. Pełnej oceny mesjanizmu nie możemy jednak dokonać bez określenia tej idei jako mistycznej – zakłada ona bowiem interwencję Boga, nagradzającego chrześcijańską drogę Polski poprzez dziejową drogę. Nadaje to poświęceniu wymiar transcendentalny, nadając mu sens i wyznaczając cel.
Poeta postrzega Polskę jako naród wybrany, który podobnie jak Chrystus musi cierpieć, aby przynieść odkupienie nie tylko sobie, ale także innym narodom Europy. Polska została ukazana jako „Mesjasz narodów”, naród, który przez swoje poświęcenie, upokorzenie i ofiarę ma zbawić całą Europę i przynieść jej wolność. Przez to cierpienie Polska miała się odrodzić duchowo i moralnie, a jej losy miały być nierozerwalnie związane z losem innych uciskanych narodów. Ta wizja mesjanistyczna jest kontynuacją myśli, którą Mickiewicz wprowadził już w „Dziadach” części III, gdzie Polska również zostaje ukazana jako naród męczeński, który przez swoje cierpienia ma w przyszłości stać się symbolem odrodzenia i zmartwychwstania.
Hrabia Henryk, główny bohater, staje się symbolem jednostki rozdartej między obowiązkiem wobec swojego rodu a koniecznością rewolucji, która ma przynieść odrodzenie. Krasiński ukazuje konflikt między arystokracją, która broni swojego starego porządku, a rewolucjonistami, którzy chcą obalić istniejący ład. Wątek mesjanistyczny pojawia się w postaci wizji ofiary i poświęcenia jednostki dla wyższego celu. Krasiński w swojej twórczości odwołuje się do idei, że zarówno jednostka, jak i naród muszą cierpieć, aby doprowadzić do odrodzenia duchowego i moralnego.
Poemat przedstawia losy polskich zesłańców na Syberii, a jego główny bohater, Anhelli, jest postacią mesjanistyczną. Anhelli to samotny, cierpiący prorok, który poświęca się dla dobra innych. Jego postać uosabia naród polski, który – podobnie jak Anhelli – przechodzi przez cierpienie, aby osiągnąć duchowe odrodzenie. Słowacki w „Anhellim” rozwija ideę mesjanizmu narodowego, w którym Polska poprzez swoje cierpienia na zesłaniu ma zmartwychwstać i stać się symbolem wolności dla innych narodów. Cierpienie Anhellego ma charakter zbawczy i prowadzi do wyzwolenia duchowego, co stanowi odmianę motywu mesjanistycznego w twórczości Słowackiego.
Wprawdzie mesjanizm nie odgrywa tak ważnej roli w „Panu Tadeuszu”, jak w innych dziełach Mickiewicza, to jednak w epilogu epopei pojawia się wyraźny wątek poświęcenia narodu polskiego dla przyszłej wolności. Mickiewicz sugeruje, że Polska musi przejść przez okres cierpienia i upokorzenia, aby ostatecznie odrodzić się jako wolny i duchowo silny naród. Naród polski zostaje tu ukazany jako zbiorowość, która musi doświadczyć trudnych prób, aby osiągnąć ostateczne odrodzenie.
Poemat zawiera wizję przyszłości Polski i Europy, opartą na idei mesjanistycznego odrodzenia narodów. Krasiński przedstawia historię jako proces prowadzący do duchowej przemiany świata, w której Polska odgrywa szczególną rolę. Naród polski ukazany jest jako wspólnota powołana do poniesienia ofiary, która przyniesie odnowę moralną całej Europy. Autor podkreśla, że cierpienie narodowe ma sens tylko wtedy, gdy prowadzi do odnowy duchowej i solidarności między ludami. Poemat zawiera wizje przyszłej harmonii narodów osiągniętej dzięki ofierze i moralnej przemianie. Krasiński podkreśla także religijny wymiar historii, w której wydarzenia polityczne mają głębokie znaczenie metafizyczne. Utwór stanowi ważny przykład rozwinięcia romantycznej idei mesjanizmu w literaturze polskiej.
Dramat przedstawia historię upadku narodu Wenedów, który staje się symbolem poświęcenia i ofiary. Bohaterowie świadomie podejmują walkę, mimo że wiedzą o nadchodzącej klęsce, co nadaje ich postawie wymiar tragiczny i heroiczny. Słowacki ukazuje, że ofiara narodu może mieć znaczenie moralne i symboliczne, przekraczające doraźny wynik polityczny. Motyw cierpienia i zagłady zostaje przedstawiony jako element większego procesu historycznego, prowadzącego do odrodzenia wartości duchowych. Postacie dramatu reprezentują przekonanie, że poświęcenie jednostek i całych wspólnot buduje pamięć historyczną i tożsamość narodową. Autor wskazuje, że tragedia może stać się fundamentem przyszłej siły narodu. W ten sposób dramat wpisuje się w romantyczną tradycję myślenia mesjanistycznego.
Film przedstawia losy polskich żołnierzy walczących w epoce napoleońskiej, których poświęcenie ma przynieść przyszłą wolność ojczyzny. Bohaterowie podejmują walkę w przekonaniu, że ich ofiara stanie się częścią większego historycznego planu. Produkcja ukazuje, jak romantyczna wizja poświęcenia kształtowała postawy kolejnych pokoleń Polaków. Postacie są gotowe do wyrzeczeń i cierpienia, wierząc, że ich działania przyczynią się do odrodzenia państwa. Film podkreśla tragizm tej postawy – bohaterowie często giną, nie doczekawszy realizacji swoich marzeń. Jednocześnie ich ofiara zostaje przedstawiona jako fundament przyszłej wolności. Produkcja stanowi filmowy przykład romantycznego rozumienia historii jako drogi prowadzącej przez cierpienie do odrodzenia.
Niezależnie od tego, jak ocenimy przesłanie mesjanizmu, musimy przyznać mu dużą dozę szlachetności. Inną sprawą jest jednak to, dokąd doprowadził Polskę jako jedna z czołowych myśli przewodnich narodu. Jako pokolenie współczesne mamy prawo ocenić go krytycznie, zarazem jednak nie możemy odmówić mu wielkiej wagi jako czynnika narodowotwórczego. Stanowi to wielką ironię naszego narodu jako całości historycznej.
Aktualizacja: 2026-02-08 09:37:55.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.