Ostatnie oświadczenie, Artur Kampf, 1886
Chociaż człowiek rości sobie prawo do posiadania wolnej woli, od zawsze odczuwa niewidzialny łańcuch determinizmu. Nasze decyzje i wynikające z nich postępowanie wydaje się zależne od czynników, na które nie zawsze mamy wpływ. Nie analizując sprawy od strony filozoficznej ani mistycznej, możemy je podzielić na zewnętrzne i wewnętrzne. Kwestią pozostaje jednak szczegółowe ich poznanie, a potem odpowiednia analiza. Poniższa praca stanowi próbę skodyfikowania najbardziej oczywistych czynników wewnętrznych i zewnętrznych determinujących ludzkie postępowanie. W tym celu zostaną przytoczone przykłady trzech dzieł literackich, które również dotykają wyżej przedstawionej problematyki. Literatura bowiem stanowi odzwierciedlenie zarówno świata zewnętrznego, jak również wewnętrznego mikrokosmosu człowieczeństwa. Stanowi przez to idealny materiał badawczy.
Spis treści
Prace romantyków, jako twórców zainteresowanych emocjami i wrażeniami zmysłowymi człowieka, doskonale oddają wewnętrzne bodźce jako determinujące nasze zachowanie. Przykładem może być chociażby Gustaw z IV części „Dziadów” Adama Mickiewicza. Przedstawia on sobą typowego bohatera werterycznego – jednostki wybitnej, nadwrażliwej, niezdolnej do pogodzenia się ze światem. Cechy te, szczególnie zaś uczuciowość, determinują zachowanie Gustawa. Przychodząc do Księdza, zdaje się szalony, neurotyczny. Oddaje to nie tylko jego niesprecyzowany charakter jako niby-upiora, ale również powiewy namiętności kierujące jego życiem. Zdaje sobie sprawę z własnego cierpienia, oskarża „książki zbójeckie” o ukształtowanie go w sposób służący jedynie zgubie. Nie może jednak nic na to poradzić. Gustaw pozostaje niewolnikiem własnych emocji, które miotają nim niezależnie od woli.
Niecodzienność IV części „Dziadów” polega jednak na tym, że podejście werterowskie skonfrontowane zostaje z oświeceniowym punktem widzenia. To drugie reprezentuje Ksiądz – symbol rozumu i filozofii stoickiej. Powtarza Gustawowi o potrzebie spokoju, opanowania. Wedle niego wszystko przemija, również cierpienie. Dlatego nie należy porzucać nadziei, a kierować się celami wyższymi. Nawet wiara Księdza pochodzi więc z rozumu, jest wyrazem Logosu. Tym samym jednak Ksiądz stoi na stanowisku, że ludzkie zachowanie powinny determinować rozsądek oraz zasady – a więc również czynniki wewnętrzne.
W drugiej połowie XIX wieku literaturę potraktowano jako środek naukowego poznania ludzkiej natury. Elementy naturalizmu oddawały zaobserwowane w praktyce zjawiska oraz zachowania, dzieło zawierało zaś wnioski płynące z takiej formy badań. Fiodor Dostojewski również przeprowadził taką analizę ludzkiego wnętrza. W „Zbrodni i karze” Rodion Raskolnikow to człowiek, na którego zachowanie mają wpływ zarówno czynniki zewnętrzne, jak i wewnętrzne. Morderstwo, jakiego się dopuszcza, jest przede wszystkim podyktowane względami finansowymi – mężczyzna znalazł się w trudnym położeniu życiowym i pragnął znaleźć z niego wyjście. Rzecz jasna dorabia on do niego ideologię, jakoby pragnąc sprawdzić się w roli „nadczłowieka” ponad wszelką moralnością. Jest to czynnik wewnętrzny, jakkolwiek drugorzędny i być może wynikający z sytuacji Rodiona. Warto skupić się tu na samym otoczeniu bohatera. Dostojewski umieszcza swoją powieść pośród miejskiej biedoty, ludzi szemranych i przegranych. Niejako obwinia o ich sytuację Petersburg, malując miasto jako miejsce nieprzyjazne człowiekowi. Tym samym nawet autor widzi w otoczeniu czynnik determinujący ludzkie zachowanie. Występujące w nim sytuacje, takie jak bieda, zmuszają człowieka do skrajnych decyzji.
Przykładem podobnym do Rodiona może być Sonia. Ta szlachetna dziewczyna musiała zostać prostytutką, by utrzymać rodzinę. Jej przypadek jest jednak o tyle ciekawy, że czynnik zewnętrzny całkowicie nie zdeprawował Soni. Pozostała ona bardzo miłą osobą, zdolną do miłosierdzia. Zawdzięczała to wierze w Boga – sile, jaka dawała odpór złu pochodzącemu od świata. Tym samym Sonia Marmieładowa ujawnia kolejny czynnik wewnętrzny determinujący nasze zachowanie. Jest nim wiara – ideały, jakie wyznajemy. Istnieje w nas jednak coś, co nie jest ani wiarą, ani uczuciami, a już na pewno nie rozumem. To instynktowne, wrodzone zachowanie, które odziedziczyliśmy po najpodlejszym ze zwierzęcych przodków. Większość z nas nazwałaby to złem, jednak Joseph Conrad w „Jądrze ciemności” określił to wszystkim tym, co leży poza obrębem cywilizacji.
To, co Kurtz zrobił w Kongo, nie mieści się ani w rozumie, ani w emocjach. On sam zdał sobie sprawę z tego, że przekroczył granicę ciemności własnej duszy i dał sobą kierować siłom, jakie czynią z nas barbarzyńców. Dlatego właśnie ogarnęła go przedśmiertna groza. Jednak ten czynnik wewnętrzny został zdeterminowany przez zewnętrzny – barbarzyństwo cywilizowanego człowieka uwolniły potworne warunki, w jakich się znalazł. Niewypowiedzianym pytaniem pozostawało jednak to, jak dalece Kurtz pozwolił, by tak się stało? Kurtz, zdając sobie sprawę, że przestał być ograniczany przez normy cywilizacyjne, pozwolił sobie na to, by w pełni poddać się mrocznym instynktom. W pewnym sensie jego moralny upadek był stopniowym procesem, w którym każda decyzja, każda akcja wzmacniała jego poczucie wszechmocy i oddalała go od świata, który wcześniej go definiował. Jego końcowe słowa, „zgroza, zgroza”, sugerują, że w chwili śmierci zdał sobie sprawę z ogromu przepaści, w którą wpadł, ale było już za późno, by to naprawić. Ta świadomość przeraża go – bo ostatecznie nie tylko okoliczności zewnętrzne uczyniły go takim, ale również jego własne wybory i to, jak bardzo pozwolił, by te siły przejęły nad nim kontrolę.
Kurtz staje się więc symbolem dwoistej natury ludzkiej: z jednej strony człowiek nosi w sobie potencjał do dobra, moralności i postępu, a z drugiej – kryje ciemne, destrukcyjne moce, które w odpowiednich okolicznościach mogą wyjść na powierzchnię. W tym sensie jego upadek nie jest tylko jednostkową tragedią, lecz uniwersalnym pytaniem o to, jak dalece każdy człowiek jest w stanie poddać się barbarzyństwu, gdy znajdzie się poza granicami cywilizacji.
Główny bohater, Józef K., zostaje oskarżony o przestępstwo, którego natura nigdy nie zostaje wyjaśniona, i od tego momentu jego życie zaczyna toczyć się według zasad narzuconych przez niezrozumiały system prawny. W ten sposób ukazuje, jak biurokratyczne instytucje mogą przejąć kontrolę nad jednostką, manipulując jej życiem i decyzjami, co prowadzi do stanu bezradności i alienacji. Człowiek w konfrontacji z taką siłą zostaje pozbawiony własnej podmiotowości – jego postępowanie jest nieustannie ograniczane, a wolność iluzoryczna. Józef K., choć początkowo próbuje się buntować i bronić swojej niewinności, z czasem poddaje się systemowi, który go wciąga w coraz bardziej absurdalne i nieprzejrzyste struktury. Kafka sugeruje, że w zetknięciu z taką rzeczywistością człowiek może ulec poczuciu bezsensu, a jego działania stają się jedynie odpowiedzią na opresyjne siły zewnętrzne.
Początkowa rewolucja zwierząt, inspirowana ideałami równości i sprawiedliwości, szybko przeradza się w tyranię, kiedy Napoleon przejmuje władzę. Orwell ukazuje, jak idee, które z początku wydają się szlachetne, mogą być zdeterminowane przez ludzkie pragnienie władzy, chciwość i manipulację. W miarę jak zwierzęta na folwarku zyskują władzę, stopniowo rezygnują z pierwotnych zasad, które miały ich prowadzić, a ich postępowanie coraz bardziej przypomina ludzi, których wcześniej potępiali. Orwell zwraca uwagę na to, że władza ma tendencję do korumpowania, a ludzkie działania mogą być kształtowane przez systemy polityczne i ideologie, które prowadzą do moralnego upadku. Postępowanie jednostek na folwarku staje się coraz bardziej mechaniczne i bezrefleksyjne, zdeterminowane przez manipulację ideologiczną i strach przed represjami.
Ludzie reagują na epidemię dżumy w różnorodny sposób, ukazując złożoność ludzkich reakcji na zewnętrzne zagrożenie. Postawy bohaterów są kształtowane przez strach, cierpienie i świadomość śmiertelności. Doktor Rieux, główny bohater, reprezentuje postawę egzystencjalistyczną – wybiera walkę z chorobą, mimo że wie, iż ostateczne zwycięstwo nad dżumą jest niemożliwe. Jego działania zdeterminowane są przez solidarność z innymi i poczucie obowiązku. W opozycji do niego stoją postacie, które ulegają panice lub egoizmowi, pokazując, jak różne mogą być ludzkie reakcje w sytuacjach kryzysowych. Powieść pokazuje, jak zewnętrzne czynniki mogą wyzwalać zarówno heroiczne, jak i egoistyczne zachowania – niektórzy bohaterowie walczą o życie innych, inni ulegają nihilizmowi lub próbują uciekać.
Tytułowy bohater pozwala, by ambicja i pragnienie władzy zdeterminowały jego działania. W przypadku Makbeta proroctwa wiedźm stają się katalizatorem jego wewnętrznych pragnień – pragnienia władzy, statusu i dominacji. Początkowo Makbet waha się przed popełnieniem zbrodni, ale pod wpływem zewnętrznych nacisków, głównie swojej żony, lady Makbet, decyduje się zabić króla Dunkana. Jego postępowanie jest zarówno zdeterminowane przez wewnętrzne ambicje, jak i przez zewnętrzne naciski i manipulację. Makbet staje się ofiarą swoich pragnień, które w połączeniu z presją otoczenia prowadzą go do kolejnych zbrodni. Szekspir pokazuje, jak człowiek może zostać uwiedziony przez władzę i ambicje, co w konsekwencji prowadzi do zniszczenia samego siebie. Makbet to studium człowieka, którego wewnętrzne pragnienia stają się siłą napędową destrukcyjnych działań, a zewnętrzne okoliczności i osoby stają się katalizatorem tej spirali zbrodni.
Postępowanie Stanisława Wokulskiego w dużej mierze determinowane jest przez jego miłość do Izabeli Łęckiej, która staje się główną siłą napędową jego działań. Bohater podejmuje decyzje ekonomiczne, inwestuje ogromne pieniądze i podejmuje ryzykowne przedsięwzięcia, aby zdobyć uznanie arystokracji i zbliżyć się do ukochanej. Jednocześnie jego zachowanie kształtują także ambicja społeczna i doświadczenia życiowe, w tym udział w powstaniu styczniowym i późniejsze rozczarowanie rzeczywistością. Prus pokazuje, że człowiek nie działa wyłącznie racjonalnie – silne emocje mogą całkowicie zmienić kierunek jego życia. Wokulski wielokrotnie waha się między romantycznym uczuciem a pozytywistycznym pragmatyzmem, co ukazuje konflikt różnych czynników determinujących postępowanie. Ostatecznie jego los dowodzi, że marzenia, uczucia i presja społeczna mogą silniej wpływać na decyzje niż chłodny rozsądek. Powieść wskazuje więc, że ludzkie działania są rezultatem skomplikowanej sieci motywacji emocjonalnych i społecznych.
Bohaterowie powieści, pozostawieni bez kontroli dorosłych na bezludnej wyspie, stopniowo zaczynają kierować się instynktem przetrwania i pierwotnymi emocjami, które determinują ich zachowanie. Początkowe próby utrzymania porządku szybko ustępują miejsca przemocy i chaosowi, gdy władzę przejmuje brutalny Jack. Golding pokazuje, że w sprzyjających okolicznościach człowiek może łatwo ulec presji grupy i pierwotnym popędom, nawet jeśli wcześniej funkcjonował w cywilizowanym społeczeństwie. Strach przed nieznanym „potworem” dodatkowo potęguje agresję chłopców i prowadzi do tragicznych wydarzeń. Autor sugeruje, że zachowanie jednostki może być w dużej mierze determinowane przez warunki środowiskowe i brak społecznych norm kontrolnych. Powieść stawia pytanie, czy moralność jest cechą wrodzoną, czy jedynie efektem wychowania i kontroli społecznej. W tym ujęciu postępowanie człowieka zależy od sytuacji, w której się znajdzie, oraz od siły instynktów.
Jay Gatsby podejmuje niemal wszystkie decyzje życiowe pod wpływem obsesyjnej miłości do Daisy, która determinuje jego karierę, styl życia i relacje społeczne. Bohater gromadzi ogromny majątek i tworzy wokół siebie legendę bogatego przedsiębiorcy, aby odzyskać ukochaną sprzed lat. Fitzgerald pokazuje, że ludzkie działania mogą być napędzane przez marzenia i idealizowaną wizję przeszłości, nawet jeśli są one nierealne. Jednocześnie na postępowanie bohaterów wpływa także presja społeczna i podziały klasowe, które utrudniają realizację ich pragnień. Gatsby wierzy, że pieniądze pozwolą mu przekroczyć granice społeczne, co okazuje się złudzeniem. Powieść ukazuje, że człowiek często działa pod wpływem wyobrażeń i emocji silniejszych niż racjonalna ocena rzeczywistości. Determinantą postępowania okazuje się tu zarówno uczucie, jak i społeczny kontekst epoki.
Walter White rozpoczyna produkcję narkotyków, ponieważ diagnoza śmiertelnej choroby i trudna sytuacja finansowa determinują jego decyzje. Początkowo kieruje się pragnieniem zabezpieczenia rodziny, jednak z czasem jego działania coraz silniej napędza ambicja i potrzeba władzy. Serial pokazuje, jak stopniowa zmiana motywacji prowadzi do moralnego upadku bohatera. Każda kolejna decyzja wynika zarówno z okoliczności zewnętrznych, jak i rosnącego ego Waltera. Twórcy podkreślają, że człowiek często racjonalizuje własne czyny, tłumacząc je koniecznością. W rzeczywistości jego postępowanie coraz bardziej determinuje wewnętrzna potrzeba dominacji i uznania. Historia Waltera White’a pokazuje, jak cienka jest granica między koniecznością a wyborem.
Rodzina Kimów decyduje się na manipulacje i oszustwa, ponieważ ich działania determinowane są przez biedę i nierówności społeczne, które ograniczają możliwości awansu. Bohaterowie wykorzystują każdą okazję, aby poprawić swoją sytuację materialną, co stopniowo prowadzi do tragicznych konsekwencji. Film pokazuje, że struktura społeczna i ekonomiczna może w znacznym stopniu wpływać na decyzje jednostek. Reżyser sugeruje, że ludzkie postępowanie bywa reakcją na system, który utrudnia uczciwe osiągnięcie sukcesu. Jednocześnie postacie kierują się także ambicją i zazdrością, co pogłębia konflikt między klasami społecznymi. „Parasite” ukazuje, że determinacja ekonomiczna i emocjonalna mogą wspólnie kształtować ludzkie działania. Film stawia pytanie, na ile człowiek odpowiada za swoje czyny w niesprawiedliwym systemie.
Postępowanie bohaterów serialu w ogromnym stopniu determinowane jest przez walkę o władzę, lojalność rodową oraz presję polityczną. Postacie podejmują decyzje nie tylko z powodów osobistych, ale również dlatego, że wymagają tego interesy ich rodów i sojuszy. Serial pokazuje, że jednostka funkcjonująca w świecie polityki często musi podporządkować swoje działania strategii przetrwania. Jednocześnie na decyzje bohaterów wpływają emocje – zemsta, miłość, honor i ambicja, które nierzadko prowadzą do tragedii. Twórcy podkreślają, że człowiek działa w sieci zależności społecznych, które ograniczają jego wolność wyboru. Nawet moralne postawy bywają podporządkowane konieczności politycznej. „Gra o tron” ukazuje więc złożoność czynników determinujących ludzkie postępowanie – od instynktu przetrwania po ideologię i uczucia
Człowiek jest mikrokosmosem funkcjonującym w swoistym makrokosmosie. Lepiej nie da się chyba określić zależności pomiędzy nami i otaczającym nas światem. To, w jaki sposób na niego reagujemy, determinuje nasze wnętrze, jak również okoliczności. Ich analiza możliwa jest jednak znowu dzięki wnętrzu, które z kolei ukształtowało się poprzez kontakt z makrokosmosem. Nasze zachowanie determinuje więc samoistna, determinująca pętla zewnętrznych i wewnętrznych bodźców. Pozostaje przy tym jednak to samo, początkowe pytanie: ile w tym naszej wolnej woli? Prawdopodobnie tego nie dowiemy się nigdy.
Aktualizacja: 2026-02-13 14:21:18.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.