Jan Andrzej Morsztyn

Biografia Jana Andrzeja Morsztyna


Jan Andrzej Morsztyn urodził się w 1621 roku w Wiśliczu, nieopodal Krakowa. Wywodził się z niemieckiej rodziny mieszczańskiej, zamieszkującej Polskę od XIV wieku. Początkowo był arianinem, by później przejść na katolicyzm. Studiował w Holandii na wydziale filozofii oraz nauk wyzwolonych, by po licznych wojażach po Europie Zachodniej związać się z dworem Lubomirskich, zaś następnie dostać na dwór królewski, gdzie najpierw był sekretarzem, potem referendarzem, by na w rezultacie uzyskać tytuł podskarbiego wielkiego koronnego. Ożenił się i miał czwórkę dzieci.

Przez całą swoją karierę na dworze królewskim Morsztyn był zwolennikiem polityki profrancuskiej. Po wybraniu na króla Polski, Jana III Sobieskiego uczestniczył w spisku, który miał doprowadzić do zmiany osoby na polskim tronie. Spisek został wykryty, zaś Morsztyn oskarżony o zdradę. W wyniku takich wydarzeń ucieka on do Francji, gdzie osiada na rozległych włościach jako hrabia de Châteauvillain. Tam spędza resztę życia. Umiera w roku 1693.

Jan Andrzej Morsztyn był po pierwsze politykiem, zaś literatura była jego zajęciem rozrywkowym. Tworzył zarówno własne wiersze, zawarte w zbiorach „Lutnia” i „Kanikuła”, jak i dokonywał licznych tłumaczeń np. Torquato Tassa, Giambattista Marina czy Pierre’a Corneille;a. Morsztyn nie wydal swoich dzieł za życia, jednak mniej więcej od lat siedemdziesiątych XX wieku jest uznawany za najwybitniejszych przedstawicieli poezji dworskiej epoki baroku w Polsce.

Twórczość Jana Andrzeja Morsztyna

Morsztyn był reprezentantem marinizmu w polskiej poezji. Spora część jego utworów to przekłady bądź parafrazy tekstów Giambatisty Marina. Nie naśladował jednak włoskiego poety w sposób niewolniczy, a raczej doskonale opanował jego metody twórcze.

Podobnie jak Marino, Morsztyn był poetą kultury. jego wiersze nie próbują przedstawiać rzeczywistego świata, który praktycznie mógłby dlań nie istnieć. Poecie wystarczają takie sprawy jak pałac, gabinet, obrazy, rzeźby, biblioteki pełne ksiąg. Taki świat jest pozbawiony moralnych wartości. Nie ma tu dobra i zła, a ich miejsce zajmowane są przez wartości estetyczne, takie jak piękno czy brzydotę.

W sztucznym świecie kultury jedynym autentycznym doświadczeniem jest miłość, jednak i ona pozbawiona jest filozoficznej głębi, jaką proponuje epoka wcześniejsza Morsztynowi, renesans. Morsztyn w swojej poezji pragnie przede wszystkim zaskoczyć czytelnika konceptem, a więc np. niezwykłymi porównaniami, paradoksalną puentą, spiętrzeniami antytez i podobieństw czy też samą konstrukcją wiersza.

Morsztyn prawi wyszukane, dworskie komplementy. Ale jego miłosne poezje są chłodne i wyrachowane, pozbawione spontaniczności. Miłość jest dla niego grą, przesłaniającą pustkę życia. Błahe erotyki próbują oddać coś więcej – lęk przed śmiercią i nicością. Toteż poeta bardzo często zestawia miłość z umieraniem i cierpieniem. Nie ma u niego miejsca dla Boga, pytań o naturę człowieka i świata. Reprezentuje raczej zimną poezję intelektu aniżeli sentymentalizm uczuć.

Najbardziej znane wiersze i przekłady Jana Morsztyna

Jednym z bardziej znanych wierszy Morsztyna jest „Do trupa”, nawiązujący do podobnego wiersza autorstwa Giambattisty Marina. Konstrukcja wiesza przypomina klasyczny sonet włoski. Jest porównaniem stanu jaki przeżywa osoba zakochana do stanu osoby zmarłej. Morsztyn wręcz jest zdania, iż zakochany jest w o wiele gorszej sytuacji niż nieboszczyk, gdyż wciąż przeżywa cierpienia miłosne, zaś umarłemu jest już wszystko jedno.

W wierszu „Niestatek” Morsztyn spiętrza cały szereg obrazów, które przedstawiają sytuacje niemożliwe do zaistnienia. Mają one na celu uwypuklenie puenty, głoszącej, że niemożliwe jest by kobieta była stała w swoich uczuciach.

Wiersz pt. „Cuda miłości” ponownie posiada formę sonetu włoskiego. I ponownie dotyczy stanu zakochanego człowieka. W opinii Morsztyna miłość to siła o wiele bardziej potężna niż rozum i nie można jej przezwyciężyć za pomocą tegoż.

Morsztyn rzadziej podejmował tematy polityczne czy religijne, ale pojawiały się w jego twórczości. I tak np.. w „Pieśni w obozie pod Żwańcem” krytykuje postawę szlachty wobec zagrożenia ze strony Kozaków. W wierszu „Pokuta w kwarantannie” w bardzo zaś pomysłowy sposób obrazuje tematykę rachunku sumienia, jako jednego z warunków dobrej spowiedzi.

Jan Andrzej Morsztyn - interpretacje

Epoka literacka: Barok