Schizofrenia

Autorem utworu jest Jan Brzechwa

Kirę poznałem w Strasburgu w okolicznościach wyjątkowych. Na to, by losy nasze się połączyły, trzeba było splotu wielu zbiegów przypadków. Wspominam o tym dlatego, że stosowana przeze mnie metoda naukowa opiera się w znacznym stopniu na rozplątywaniu podobnych splotów i poddawaniu analizie ich poszczególnych elementów.
Jako psychiatra przyjąłem żelazną zasadę, aby każdy wstępny wywiad, przeprowadzany z pacjentem, zaczynał się od drobiazgowego prześledzenia łańcucha przyczynowego, który doprowadził go do sytuacji końcowej. Poznanie przyczyn i skutków pozwala mi odtworzyć procesy psychiczne pacjenta, wniknąć w pobudki kierujące jego postępowaniem, a tym samym wejrzeć obiektywnym okiem w układ i przebieg jego dotychczasowego życia, co moim zdaniem w psychiatrii rozstrzyga w sposób decydujący o kierunku terapii. Zebrany podczas wywiadu materiał układam w usystematyzowane schematy i wykresy, które więcej mówią o psychice chorego, niż najlepsza nawet fotografia o jego wyglądzie zewnętrznym.
Mam właśnie przed sobą tego rodzaju wykres, dotyczący ostatniego mego pacjenta, którego jak zwykle określam z imienia. A więc w danym wypadku chodzi o Adama. Sporządzony przeze mnie schemat wygląda następująco. Adam obecnie ma lat sześćdziesiąt cztery. Przed pierwszą wojną światową, w wieku lat trzynastu, poznał na ślizgawce swego rówieśnika Andrzeja. Z bratem Andrzeja - Wacławem, Adam zetknął się wtedy przelotnie, ale dzięki temu w późniejszych latach, w okresie studiów uniwersyteckich, przypomniał go sobie i nawiązał z nim bliższy kontakt. Później, gdy razem przygotowywali się do egzaminów końcowych, Wacław sprowadził pewnego dnia swego przyjaciela Henryka, żeby ich przepytał z zakresu kodeksu cywilnego. Znajomość z Henrykiem utrwaliła się i po kilku latach, gdy Adam spotkał go w Krakowie, Henryk był już żonaty z Krystyną. Zwiedzali we troje Wawel, pojechali razem do Wieliczki. Między Adamem i Krystyną wywiązało się głębsze uczucie, które doprowadziło do rozbicia jej małżeństwa. Po roku była już żoną Adama. Przypadek zrządził, że w parę lat później Krystyna złamała na nartach nogę. Leczył ją chirurg Jerzy, którego żona Anna prowadziła w Warszawie zakład kosmetyczny. Krystyna zaczęła odwiedziać ten zakład i stopniowo zbliżyła się z Anną. Na imieninach u niej Adam poznał zalotną rozwódkę Marię, która go usidliła, zwabiła do siebie i wkrótce nawiązał się między nimi romans. Sprawa szybko wyszła na jaw i Krystyna, pomimo wielu starań ze strony Adama, opuściła go, nie mogąc darować mu zdrady. Romans Adama z Marią trwał blisko dwa lata. Tuż przed wojną, podczas pobytu nad morzem, Maria spotkała swego kuzyna Witolda. Adam zainteresował się jego żoną Heleną, która na plaży, w słońcu, wydała mu się niezwykle pociągająca. W drugim roku okupacji Adam spotkał ją przypadkowo na ulicy. Dowiedział się od niej, że jej mąż Witold zginął w Oświęcimiu. Umówił się z nią raz i drugi. Niebawem zakochał się w niej bez pamięci, zerwał z Marią i zaraz po wojnie ożenił eię z Heleną.
W schematycznym skrócie ten życiorys Adama przedstawia się dosyć banalnie, obfitował on jednak w wiele dramatycznych spięć, wstrząsów, konfliktów moralnych i głębokich przeżyć. Wysłuchałem go jak romantycznej powieści. Formułując mój schemat, odarłem procesy psychologiczne z ich powabu, spłyciłem je, żeby uwydatnić jedynie łańcuch przyczynowy, który doprowadził mego pacjenta konsekwentnie od szkolnej ślizgawki do późniejszego małżeństwa z Heleną. Pomiędzy pierwszym i ostatnim ogniwem łańcucha upłynęło czterdzieści lat, właśnie ta zależność kolejnych wydarzeń ułatwia mi poznanie psychiki Adama, daje przesłanki do postawienia diagnozy i wskazuje na przyczyny schorzenia, które w ostatnim roku doprowadzlło go do schizofrenii. W moim opisie pomijam wiele istotnych faktów, gdyż nie jest to praca naukowa, która wymagałaby przecież bardzo szerokiego omówienia szczegółów. Chodzi mi jedynie o szkicowe zaznaczenie metody stosowanej przeze mnie w badaniu chorych. Mógłby ktoś powiedzieć, że nie jest to metoda nowa. Oczywiście. Ale ja nadałem jej nie znany dotąd kierunek poprzez specjalny układ schematów liczbowych, dzięki czemu znożna dziś w psychoterapii korzystać z maszyn matematycznych, stosować sterowanie programowe i ustalać bezbłędne sposoby skutecznego leczenia zaburzeń natury psychicznej.
Amerykańscy plagiatorzy, stosując swoją metodę Programme Evaluation and Review Technique, okradli mnie z mego pomysłu zmieniając jedynie nazwę wykresów liczbowych na siatkę zależności. Nieraz już padałem ofiarą podobnego złodziejstwa, ale prawo nie zna ochrony myśli naukowej.
Byłem przez dwanaście lat dyrektorem Głównej Kliniki Psychiatrycznej. Jako lekarz poświęciłem się badaniom nad schizofrenią. Opracowanie metody schematów liczbowych w zakresie analizy łańcuchów przyczynowych przyniosło mi pewien rozgłos, a wiele z moich prac ukazało się w światowej prasie specjalistycznej. Nie będzie mi to chyba poczytane za chełpliwość, jeśli stwierdzę, że dzięki tym publikacjom mówi się na Zachodzie o warszawskiej szkole psychiatrycznej. Poczciwi i łatwowierni uczeni za granicą nie zdają sobie sprawy, ilu nieuków i szarlatanów panoszy się u nas w tej dziedzinie medycyny, Jakiś anonimowy sprawozdawca, recenzując w "Kwartalniku Psychiatrycznym" moje prace dotyczące teoru schematów liczbowych, miał czelność napisać:
"Niektórzy dystymicy i kwerulanci, cieszący się nadmiernym, a w każdym razie niezasłużonym autorytetem, szerzą niedorzeczne teorie, świadczące o zupełnej nieznajomości symptomatologii w zakresie objawów psychotycznych i sami kwalifikują się raczej do roli pacjentów aniżeli lekarzy".
Aluzja ta, rzecz prosta, wywołała wiele szumu w środowisku uniwersyteckim. Długo ukrywana zawiść znalazła dla siebie ujście. Uwikłany w sieć intryg, musiałem zrzec się katedry, a wkrótce potem pod naciskiem władz przełożonych ustąpiłem ze stanowiska dyrektora Głównej Kliniki Psychiatrycznej. Zmowa moich oponentów i wrogów doprowadziła do całkowitego niemal podkopania mego autorytetu naukowego. Pozostała mi praktyka prywatna, którą dla uniknięcia dalszych nieprzyjemności starałem się wykonywać raczej w sposób dyskretny.
Nie wdaję się tu w szczegóły, chociaż mógłbym bez trudu obalić stawiane mi zarzuty. Nie chciałbym jednak obciążać tej relacji balastem materiału teoretyczno-nauknwego, gdyż posłużyć ma ona jedynie do wyjaśnienia decyzji, którą powziąłem, a którą osoby przynależne do pewnego typu konstytucjonalnego uznają za desperacką. Nie ma ona nic wspólnego z kompleksem Majakowskiego, jak określił skłonność do samobójstwa profesor Siergiejew. Myślę raczej kategoriami Epikura: "Póki jesteśmy, nie ma śmierci, a odkąd jest śmierć, nie ma nas."
Piszę to w pełni świadomości. Psychopata Nietzsche dla ratowania swej reputacji twierdził, że obłęd jednostki jest zjawiskiem niezmiernie rzadkim, natomiast u grup ludów i epok występuje jako reguła. Miał oczywiście na myśli uczonych, których mózgi wskutek oszołamiającego rozwoju wiedzy współczesnej ulegają protuberancjom i doprowadzane są do stanu psychicznego wrzenia. Teza ta może jest i słuszna, ja jednak, Bogu dzięki, zdołałem zachować nienaruszalną sprawność umysłu. Nie podoba się to oczywiście zgrai zawistnych kombinatorów.
Doszły mnie wieści, że ten cynik, profesor Ligenhorn, na podstawie swojej absurdalnej teorii o intoksykacji psychotycznej dopatrzył się u mnie objawów schizofrenii, której uległem rzekomo przez obcowanie z osobnikami dotkniętymi tym schorzeniem. Jest to zupełna brednia, gdyż nie ma chyba wątpliwości, że zbliżone do siebie poglądy Morela i Kretschmera, oparte na fatalizmie dziedziczenia, są jak najbardziej słuszne i naukowo uzasadnione. Opinia Ligenhorna, zaprzyjaźnionego z dygnitarzami z resortu zdrowia, stanowiła jeden z podstępnych chwytów, zmierzających do podcięcia mojej kariery.
I właśnie w tym tak krytycznym dla mnie momencie, kiedy czułem się osaczony ze wszystkich stron, zaproponowano mi, dzięki interwencji nieznanych przyjaciół, wyjazd do Strasburga. Zresztą jestem przekonany, że przyczyniło się do tego wcześniejsze zaproszenie ze strony profesora Garraud, który prowadzi w Strasburgu Instytut Psychiatrii Eksperymentalnej. Fakt zaproszenia, oczywiście, zatajono przede mną, nie mam jednak wątpliwości, że uczony tej miary, co profesor Garraud, musiał zainteresować się moją metodą schematów liczbowych w diagnostyce i terapii chorób psychicznych.
Z uczuciem zrozumiałej ulgi zlikwidowałem najważniejsze sprawy i wyjechałem do Francji.
Było to w lipcu 1962 roku. Utkwiły mi w pamięci pożółkłe od posuchy pola, które oglądałem z okiem wagonu, a także zatarg ze współpasażerem, jakimś Francuzem, który na złość mnie raz po raz otwierał okno. Sprzeciwiałem śię temu, gdyż powiew wiatru targał mi włosy, co wywoływało we mnie drażniące uczucie łaskotania mózgu. Pamiętam, że Francuz, podobnie jak ów anonimowy paszkwilant z "Kwartalnika Psychiatrycznego", nazwał mnie kwerulantem, ja zaś pokazałem mu język. Był to odruch niezbyt może odpowiadający powadze mego wieku i stanowiska, ale dziś sam już nie potrafiiłbym go sobie wytłumaczyć. Chyba postąpiłem tak wskutek owego łaskotania mózgu.
Profesor René Garraud okazał się człowiekiem niezwykle kulturalnym i przyjął mnie z wielkimi honorami. Przedstawił mi swoich współpracowników, a następme polecił mnie opiece jednego z asystentów, doktorowi Adlerowi. Ten Alzatczyk o rudej czuprynie i wyglądzie prowincjonalnego klowna nie wywarł na mnie przyjemnego wrażenia. Miał tik w prawym oku, co nadawało jego słowom i zachowaniu zabarwienie ironii czy drwiny. Zresztą wydał mi się nieco podejrzany, gdy po wprowadzeniu mnie do apartamentów gościnnych powiedział:
- Znajdzie tu kolega wszelkie niezbędne leki. Cały personel naszego Instytutu obowiązany jest stosować się do zasad profilaktyki, celem uniknięcia intoksykacji psychotycznej. Udzielę koledze później niezbędnych wskazówek i zaleceń przepisanych przez profesora Garraud.
Wydało mi się, że poufałość doktora Adlera była nie na miejscu. Aczkolwiek bowiem odebrano mi katedrę i gdyby nawet doktor Adler o tym wiedział, powinien był tytułować mnie profesorem. Wzmianka o intoksykacji psychotycznej wskazywała też na to, że ze wszystkich osiągnięć warszawskiej szkoły psychiatrycznej do Adlera dotarły jedynie absurdalne poglądy Ligenhorna, którego ja właśnie zwalczałem jako dyletanta. Powstrzymałem się jednak od wszelkich uwag, aby w oczach cudzoziemca nie dyskredytować polskiego, bądź co bądź, lekarza, nawet tak mało zasługującego na szacunek, jak ten niedoważony pseudonaukowiec Ligenhorn. Przez chwilę żałowałem nawet, że Ligenhorn nie przyjechał tu ze mną, gdyż jego starcze psychozy mogłyby być skutecznie leczone w Instytucie profesora Garraud. Ale myśl tę uznałem natychmiast za niedorzeczną. Wyobrażam sobie, do jakich scysji mogłoby dojść między nami, gdybym musiał być świadkiem jego niepoczytalnych popisów.
Oddany do mojej dyspozycji apartament na pierwszym piętrze składał się z dużej sypialni, urządzonej ze smakiem, ale utrzymanej w stylu nowoczesnego szpitalnictwa. Do sypialni przylegał salonik i wygodna łazienka. Spośród zapowiedzianych przez doktora Adlera leków zauważyłem w szafie komplet tabletek o nie znanej mi nazwie "Nosilid" oraz aparat elektryczny wynalazku profesora Garraud, noszący znak jego patentu. Była to obręcz przystosowana do wymiarów czaszki ludzkiej, zaopatrzona w trzy regulatory.
Przez kurtuazję i szacunek dla moich gospodarzy poddawałem się ich zabiegom przez cały czas pobytu w Strasburgu, chociaż uważałem je za zbędne i nonsensowne.
Wieczorezn profesor Garraud zaprosił mnie na obiad do wykwintnej restauracji "La belle Alsacienne" przy ulicy Świętej Genowefy. Obecni byli również jego asystenci, doktor Adler i Amblard, oraz neurochirurg, sławny profesor Charles du Crochet.
Rozmawialiśmy o sprawach obojętnych. Musiałem opowiadać im o Warszawie, którą doktor Amblard znał jeszcze sprzed wojny, o "Fizykach" Dürrenmata, o sytuacji w polskiej onkologii.
- Sądzę - powiedział profesor Garraud - że wasza rodaczka, pani Curie, musiała szczególnie zaważyć na kierunku badań nad istotą nowotworów złośliwych. Należy przypuszczać, że właśnie z Polski będą promieniowały nowe idee w dziedzinie walki z rakiem.
- Pani Curie-Skłodowska - odrzekłem kładąc szczególny nacisk na polską część jej nazwiska - pchnęła naprzód całą naukę światową, nie tylko naszą. Ale jak dotąd zespolone wyslłki wszystkich uczonych nie dały upragnionych rezultatów. Nie żądajcie od Polaków zbyt wiele, wystarczy na razie to, co zdziałaliśmy w dziedzinie psychiatrii.
Garraud nie podtrzymał tego tematu, tylko zaczął rozwodzić się nad zaletami win alzackich. Nazwał kilka ich gatunków oraz wymienił szczególnie wartościowe roczniki.
- Wypijmy na cześć naszego gościa - rzekł z uśmiechem du Crochet i kazał kelnerowi napełnić kieliszki.
- Romain Rolland, ten znał się na winach! - zawołał ni z tego, ni z owego doktor Amblard. - Można mu było zmieszać w kieliszku pięć gatunków białego wina, a on nieomylnie potrafił rozróżnić każdy z nich i w dodatku określić jego rocznik. Tylko człowiek o takim podniebieniu mógł napisać "Colas Breugnon".
Doktor Adler nie tknął wina. Jestem może nieco przewrażliwiony, ale poczułem się dotknięty, że ten rudzielec pominął toast wzniesiony na moją cześć.
- Kolega po raz drugi okazuje mi brak szacunku - powiedziałem szorstko i prztyknąłem palcem w jego kieliszek.
Alzatczyk zaczerwienił slę, pofolgował swemu tikowi, po czym rzekł:
- Z pana jest typowy Polak. Znałem takich podczas wojny.
Du Crochet mrugnął do mnie porozumiewawczo, a po pewnej chwili, gdy Adler poszedł do telefonu, powiedział do mnie poufnie:
- Biedak ma obsesję na jednym punkcie. Jest przekonany, że Niemcy, uciekając stąd, zatruli wszystkie alzackie winnice. Profesorze - zwrócił się do Garrauda - kiedy wreszcie wybije pan z głowy swemu asystentowi lęk przed winem?
- To drobiazg. Mam nadzieję, te przy zastosowaniu mego cyborgizatora szybko usunę te objawy.
- Czy mowa o jakimś nowym leku? - zapytałem.
- Nie, cyborgizator to aparat, który opracowałem wspólnie z amerykańskim uczonym Klinem. Zresztą znajduje się on w pańskim pokoju. Sądzę, że zechce pan z niego skorzystać. Jego urządzenie elektroniczne zastępuje w pełni bodźce biochemiczne i daje człowiekowi możliwość adaptacji do normalnego środowiska. Sam się pan przekona, drogi panie Sotelá.
Nazwisko moje wymówił z francuska, co brzmiało jak "sautez lá". Był w tym odcień ledwie dostrzegalnej ironii, na którą musiałem, rzecz prosta, zareagować.
- Polacy nie skaczą - powiedziałem. - Polacy kroczą do wytkniętego celu.
Amblard wziął to za dowcip i zarechotał rubasznie. Śmiał się pobekując jak kozioł. Zresztą, jeśli przyjąć, że każdy człowiek przypomina jakieś zwierzę, muszę stwierdzić, że Amblard miał w sobie właśnie coś wyraźnle koziego. Nosił jasną, jedwabistą bródkę, a włosy rozczesywał na boki i układał je w rożki po obu stronach głowy. Nos miał nieco spłaszczony, o dużych, brzydkich nozdrzach, Mówił niewyraźnie i z lekka seplenił.
Na tle koziogłowego Amblarda i rudego Adlera Garraud prezentował się wyjątkowo nobliwie. Bujne, siwe włosy podkreślały wyraz czarnych oczu o inteligentnym, sugestywnym spojrzeniu. Były to oczy jeśli nie hipnotyzera, to w każdym razie człowieka pewnego siebie, który potrafi narzucić innym swoją wolę.
Nawiązując do jego wzmianki o cyborgizatorze, powiedziałem świdrując go wzrokiem:
- Urządzenie elektronowe, o którym pan wspomniał, byłoby chyba przydatne do mojej metody wykresów liczbowych, przystosowanych do sterowania programowego.
- No tak, owszem, ale... niezupełnie - odrzekł Garraud i spojrzał ukradkiem na Amblarda, co nie uszło mojej uwagi. - A propos... Jest w klinice naszego Instytutu pewna pacjentka, pańska rodaczka. Byłoby dobrze, gdyby zechciał się pan nią zająć. Patofizjologia wyższych czynnaści nerwowych daje obecnie możność wytłumaczenia mechanizmu objawów chorobowych tej kobiety. Stwierdziliśmy u niej schizofrenię urojeniową. Może zatem pan, stosując swoją mętodę, wyjaśni patogenezę choraby i znajdzie skuteczne sposaby terapii. Przyznaję, że nasze wysiłki nie dały dotąd pożądanego rezultatu.
Po wysłuchaniu tej dosyć mętnej wypowiedzi Garrauda zrodziło się we mnie podejrzenie, że ten wybitny uczony jest w gruncie rzeczy francuskim odpowiednikiem naszego Ligenhorna. Nie dałem jednak nic po sobie poznać.
- Cenię pańskie zaufanie, profesorze - powiedziałem z udanym szacunkiem. - Chętnie podejmę się leczenia mojej rodaczki. Uważam to za mój obowiązek i jestem przekonany, że nie zawiodę pokładanych we mnie nadziei.
- Wy, Polacy, macie ogromną pewność siebie - zauważył Adler. - W psychiatrii ma ona decydujące znaczenie.
Uśmiechnąłem się pobłażliwie i rzekłem z naciskiem:
- Tak, my, Polacy, nie skaczemy, lecz kroczymy do wytkniętego celu.
Du Crochet odwiózł nas swoim samochodem do Instytutu. Siedziałem na przednim siedzeniu obok niegn. Powiedział do mnie półgłosem:
- Niech pan ich nie drażni. Proszę to przyjąć jako przyjacielską radę, Jestem neurochirurgiem i nie znam się na abstrakcjach. Ale wiem, że psychiatrzy są piekielnie drażliwi. Pan, jako cudzoziemiec, może napotkać tu wiele rzeczy dla siebie niezrozumiałych. W końcu źyjemy wśród ludzi psychicznie chorych, a to nie jest ani proste, ani łatwe. Zresztą, według mego przekonania, wszyscy ludzie w jakimś stopniu dotknięci są chorobą psychiczną.
Gdy znalazłem się w swoim pokoju, poczułem śmiertelne znużenie, a mimo to długo nie mogłem zasnąć. Znowu opanowało mnie uczucie osaczenia. Dopiero o świcie zapadłem w kamienny sen. Obudziło mnie pukanie do drzwi. Pokojówka Colette przyniosła śniadanie.


2

Wkrótce zjawił się doktor Adler. Miał na sobie jedwabny kraciasty szlafrok, a pod spodem piżamę. Poprzedniego dnia sądziłem, że zarówno on, jak i profesor Garraud w chwili mego przybycia odbywali poobiednią drzemkę i na czas nie zdążyli się przebrać. Byłem nawet nieco urażony tą nonszalancją, ale uprzedzająca serdeczność Garrauda szybko złagodziła uczucie podrażnienia. Teraz przyglądałem się Adlerowi z wyraźnym zdziwieniem.
Adler przyjaźnie poklepał mnie po ramieniu i rzekł:
- Muszę poinformować pana o panujących u nas zwyczajach. W zeszłym roku profesor uległ intoksykacji psychotycznej i podczas kuracji stwierdził, że białe kitle personelu szpitalnego wpływają deprymująco i rozdrażniają chorych. Gdy więc powrócił do zdrowia, wydał zarządzenie, aby lekarze nie różnili się ubiorem od pacjentów. Odtąd wszyscy chodzimy w piżamach i nosimy szpitalne szlafroki. Pana również, drogi kolego, przepraszam, profesorze, obowiązywać będzie ten strój.
Gdy to mówił, w nerwowym tiku przymrużył oko, co wyglądało szczególnie dwuznacznie. Następnie Adler podał mi dwie tabletki "Nosilidu" prosząc, abym je przy nim od razu zażył. Postanowiłem stosować się do obowiązującego regulaminu, dlatego też bez oporu połknąłem podane mi tabletki, jak również zgodziłem się włożyć na głowę idiotyczny cyborgizator.
- Nie ma to nic wspólnego z elektroencefalografią - pospieszył zauwarżyć Adler. - Cyborgizator połączony jest przewodami z aparaturą centralną, gdzie nasi specjaliści prowadzą odpowiednie obserwacje i regulują wewnętrzne środowisko organiczne pacjenta. Jest to zabieg nader skuteczny w presbiofrenii, a zwłaszeza w chorobie Alzheimera, na którą właśnie zapadł profesor Garraud. Profesor cierpiał na porażenie nerwów czaszkowych, drżenie języka i zaburzenia mowy. Ale dziś jest zdrów jak ryba, nieprawdaż? Sam pan mógł to wczoraj stwierdzić.
Podczas tej paplaniny Adler manipulował regulatorami na obręczy cyborgizatora i muszę przyznać, że odczuwałem dziwną błogość w całym organizmie, a także w umyśle moim zapanowało niejakże ukojenie. Tik Adlera mniej mnie drażnił niż przedtem. Powiedziałbym, że uprzedzenie, jakie żywiłem do Alzatczyka, ustąpiło teraz miejsca uczuciu pewnej sympatii.
Zanim jeszcze skończył się zabieg, Adler zadzwonił na pielęgniarkę. Po chwili zjawiła się mademoiselle Reymond, przezywana ogólnie Żabą. Była to stara panna z bielmem na lewym oku, niezwykle korpulentna i silna jak atleta, dzięki czemu pacjenci odnosili się do niej z wielkim respektem. Żaba przyniosła mi szlafrok, taki sam, jaki miał na sobie Adler. Powiedziała grubym, nie dopuszczającym sprzeciwu głosem:
- W szufladzie biurka znajdzie pan regulamin naszego Instytutu. Qbowiązuje on wszystkich przebywających w tym budynku. W pawilonie zachodnim znajdują się chorzy niebezpieczni dla otoczenia. Zwiedzanie pawilanu dopuszczalne jest tylko za uprzednim zezwoleniem ordynatora, gdyż po wstrząsach elektrycmych większość chorych wymaga spokoju. A teraz obaj panowie są proszeni do profesora Garraud.
Stwierdziłem nie bez zdziwienia, że ten poważny uczony siedzi przy biurku i zabawia się układaniem z zapałek różnych figur geometrycznych.
- Widzi pan - rzekł do mnie z rozbrajającym uśmiechem - pańska koncepcja wykresów liczbowych nasunęła mi myśl rozwinięcia ujęć arytmetycznych w sekwencje geometryczne.
Z tymi słowy zgarnął zapałki, jak gdyby obawiał się, ażebym nie podpatrzył jego pomysłu.
Udaliśmy się na zwiedzanie Instytutu. Jak już wspomniałem, w pawilonie zachodnim mieścił się oddział dla ciężkich przypadków chorób psychicznych, gdzie osoby postronne nie miały wstępu. Zresztą przypadki te nie należały do mojej specjalnośei, zrezygnowałem więc chętnie z odwiedzenia pawilonu. W skrzydle wschodnim znajdował się oddział chirurgiczny, gdzie królował Charles du Crochet. Z dużym niesmakiem asystowałem przy operacji mózgu, którą ten sławny rzeźnik przeprowadzał przy pomocy skalpela gazowego, skonstruowanego przez amerykański Instytut Wiedzy Medycznej. Były to pierwsze próby zastosowania nowej metody, które kończyły się przeważnie, jak poinformował mnie Adler, śmiercią pacjentdw. Niemniej jednak sława du Crocheta rosła i eksperymenty jego przynosiły mu coraz większy rozgłos. Zresztą podohne operacje, dokonywane przy pomocy noża laserowego, dawały jak najlepsze wyniki, ale nie zaspokajały dostateczme nowatorskich ambicji chirurga.
W głównym gmachu na parterze mieściła się kancelaria, izba przyjęć, restauracja dla personelu oraz liczne magazyny. Pierwsze piętro zajmowały gabinety i apartamenty lekarzy. Trzy pozostałe piętra stanowiły właściwą klinikę, przeznaczoną wyłącznie do leczenia wszelkich postaci schizofrenii oraz niektórych objawów psychozy starczej, jak presbiofrenia, zwłaszcza zaś amnestyczmy syndrom Korsakowa, stanowiący temat nowej pracy Garrauda. Tak, tutaj mogłem zademonstrować zarozumiałym Francuzom moją niezawodną metadę wykresów liczbowych.
Po korytarzach snuli się pacjenci zdradzający zupełne otępienie i obojętność, Po prostu nie dostrzegali naszej obecności.
- Unikamy w stosunku do pacjentów najmniejszych ńawet pozorów izolacjl - rzekł chełpliwie profesor Garraud. - Nie usuwamy klamek, pozwalamy nawet chorym wychodzić do miasta. Jesteśmy o nich zupełnie spokojni. Dzięki cyborgizatorom oraz przy zastosowaniu 1,3,3, trójcjanoaminoproprenu panujemy całkowicie nad ich wolą. Są oni przez nas niejako zdalnie kierowani. Dopiero doprowadzeni do takiego stanu wykazują podatność na działanie terapii indywidualnej. Proszę spojrzeć na tego starca.
- Ojcze Pujot - zwrócił się do stojącego przy oknie łysego, wychudzonego osobnika - pozwólcie tu na chwilę.
Starzec niechętnie, trzęsąc się jak w febrze, podszedł do nas i spojrzał spode łba na Garrauda.
- Zabiliście siekierą córkę i wnuka, nieprawdaż?
- Zabiłem, panie sędzio - rzekł obojętnym głosem Pujot.
- Nie jestem sędzią, mówiłem wam o tym.
- Nie jest pan sędzią - powtórzył posłusznie Pujot.
- Czy teraz także zdolni bylibyscie ich zabić?
- Przecież wiadomo, że jestem niepoczytalny.
- Ale czy zdajecie sobie sprawę z potworności swego czynu?
- Jak pan rozkaże, panie sędzio.
- Kolego Adler - zwrócił się Garraud do Alzatczyka - proszę wstrzymać cyborgizację i podwoić dawkę leków. Od jutra zastosujemy wstrząsy elektryczne.
Pujot przestał dygotać i rzekł głosem zupełnie normalnym:
- Panie doktorze, błagam pana, zwolnijcie mnie do domu. Mam jeszcze drugą córkę, mieszka w Audruicq, niedaleko St. Omer. Nikogo nie zabiję, panie doktorze, daję słowo.
- Nie mogę was jeszcze wypisać - rzekł Garraud.
A kiedy ruszyliśmy w dalszy obchód, powiedział do mnie znacząco:
- Oni wszyscy symulują zdrowych, przekona się pan.
Z pawilonu zachodniego dobiegł brzęk tłuczonych szyb i dzikie wrzaski jakiegoś szaleńca. Zbliżyłem się do okna. Za kratami pawilonu dostrzegłem dwóch barczystych pielęgniarzy, którzy szamotali się z pacjentem. Miał pokrwawioną twarz i wydzierał się wniebogłosy:
- Ty jestes Obersturführer Krone! Poznaję cięl Ratunku!
Adler odciągnął mnie od okna:
- Chodźmy, chodźmy... Profesor chce oprowadzić pana po oddziale kobiecym.
Weszliśmy po schodach na trzecie piętro. W jednej z sal grupa kobiet śpiewała półgłosem "Quand nous chanterons le temps de cerises".
Pacjentki zajmowały przeważnie dwuosobowe pokoje, ładnie urządzone, różniące się całkowicie od pomieszczeń szpitalnych, które widziałem na oddziale męskim. Przypominały raczej apartamenty w komfortowym pensjonacie. Ale i tutaj chore prześlizgiwały się po nas tępym spojrzeniem, chociaż były starannie ubrane i uczesane z przesadną kokieterią.
Jedna z nich, przedwcześnie posiwiała, ale o młodej i ładnej twarzy, podeszła do nas i powiedziała jakby od niechcenia:
- Ożeń się ze mną, słyszysz, ty! Albo ty! Albo ty! Albo ty!
Wymawiała te słowa jak automat, po czym gwałtownie odwróciła się i zniknęła w swoim pokoju.
- To własnie pańska rodaczka, o której panu wspominałem - rzekł Garraud. - Proszę, niech się pan nią zajmie. Może pana będzie darzyła większym zaufaniem.
Po zwiedzeniu kliniki rozstałem się z francuskimi kolegami, a po obiedzie wróciłem znów na oddział kobiecy.
Ta, którą nazwano moją rodaczką, siedziała w pokoju sama. Piórkiem w zeszycie rysowała ptaki, ale wszystkie obute były w damskie pantofelki na wysokim obcasie.
- Pani rysuje? - odezwałem się po polsku.
- Przecież pan widzi. Czy pan też ma chęć traktować mnie jak umysłowo chorą? A w ogóle proszę się przedstawić. Przynajmniej my zachowujmy jakieś przyzwoite formy.
- Pani wybaczy - rzekłem speszony - jestem profesorem z Warszawy. Nazywam się Witold Sotela. Przyjechałem tu zapoznać się z francuskim lecznictwem... Dowiedziałem się, że pani jest Polką...
- No i cóż z tego? Czy pan też ma zamiar mnie leczyć?
- Przyszedłem porozmawiać z panią. Chciałbym w zamian za moją życzliwość pozyskać pani zaufanie.
- O, jestem gotowa zaufać każdemu, kto nie należy do tej nikczemnej zgrai. Czy dawno pan tu przyjechał?
- Wczoraj po południu.
- To dobrze. Jeszcze nie zdążyli pana opętać. Trzeba się mieć na baczności. Ostrzegam.
Już tych kilka zdań potwierdziło słuszność diagnozy Garrauda. Młoda kabieta zdradzała objawy schizofrenii urojeniowej. Trzeba było poznać bliżej jej stany maniakalne i przystąpić czym prędzej do opracowania wykresu liczbowego.
- Myślałam, że pan jest jednym z pacjentów, któremu kazali, aby mi nadskakiwał - rzekła po chwili namysłu. - Mają szczególne zamiłowanie do kojarzenia par. Zwłasacza ten erotoman Amblard. Nie można się od niego opędzić. Pan jest lekarzem? Ciekawe. Oni tu wszyscy noszą szlafroki szpitalne, żeby ich trudniej było rozpoznać. Chodzą między nami i szpiegują. Ale ja jestem dobrze zorientowana. Siedzę tu od roku i w dodatku po raz trzeci. Wmawiają we mnie chorobę, kłamią, kręcą, a trzymają mnie w szpitalu po to, żeby na mnie eksperymentować. Jestem im potrzebna. Zresztą muszę pana ostrzec, że tu wszyscy symulują. Zdrowi symulują chorych i odwrotnie. Ja też symuluję, żeby im dogodzić. A wszyscy lekarze są psychicznie chorzy. Niech pan uważa! W zeszłym roku profesor Garraud dostał ataku szału i o mało nie udusił du Crocheta. A potem du Crochet przez zemstę chciał operować Garrauda. Myślałam, że się pozabijają. Najwięcej symulantów jest w pawilonie zachodnim. Tam ukrywają się zbrodniarze wojenni i kolaboranci z czasów okupacji. To robota Adlera. Rozpoznałam w nim dawnego gestapowca. Chciał mnie za to otruć. Stale mi podsuwa zatrute pigułki. Ale ja udaję tylko, że je połykam. Wszystko wyrzucam! Wyrzucam! Wyrzucam!
Była tak wzburzona swymi urojeniami, że mówiła coraz szybciej i coraz bardziej niedorzecznie. Starałem się ją uspokoić, a w końcu, aby jej dłużej nie drażnić rozmową, wyszedłem i wróciłem do swego apartamentu.
Analizowałem dokładnie opowiadanie nieszczęsnej schizofreniczki i układałem w myśli plan najwłasciwszej metody leczenia.
Odwiedzałem ją odtąd codziennie. Przy pomocy wielu podstępnych pytań i zabiegów zdołałem stopniowo wydobyć od niej to, co było mi potrzebne do wyprowadzenia łańcucha przyczynowego z życiorysu pacjentki i opracowania na tej podstawie wykresu liczbowego.
Po upływie dwóch tygodni wiedziałem już o niej wszystko.



3

Nazywała się Kira Sowicka. Urodzona w roku 1927 w Radomiu. Kiedy miała lat jedenaście, przeniosła się z rodzicami i siostrą bliźniaczką do Warszawy. Ojciec jej był nauczycielem i zginął na początku wojny. Matka wraz z córkami zajmowała się podczas okupacji kolportażem prasy podziemnej. Utrzymywały się z preparowania liści tytoniowych oraz z wyrobu i sprzedaży papierosów. W lutym 1944 roku w łapance ulicznej znaleziono przy nich gazetki. Naprzód trzymano je na Pawiaku, potem wysłano do obozu koncentracyjnego w Ravensbrück. Po dwóch miesiącach przewieziono je do Mauthausen. Przeszły wszystkie okropności życia obozowego. Pod koniec roku Kirę umieszczono w bloku szpitalnym. Tam dowiedziała się o śmierci matki i siostry. W kwietniu 1945 roku organizacja obozowa włączyła ją do grupy Francuzek, które hitlerowcy wymieniali za pojmane w południowej Francji żony niemieckich dygnitarzy. Dostała fałszywe dokumenty i jako Francuzka samochodem Szwajcarskiego Czerwonego Krzyża opuściła obóz. Po przekroczeniu granicy, pod wpływem tragicznych przeżyć, nerwowego napięcia i nagłego odprężenia, nastąpiło w niej załamanie psychiczne, które doprowadziło do silnego szoku. Umieszczono ją w paryskiej klinice psychiatrycznej, gdzie później pracowała jako pielęgniarka. Do Polski nie miała do kogo wracać. Po czterech latach atak choroby się powtórzył. Skierowano ją wtedy do Instytutu Psychiatru Eksperymentalnej. Po roku profesor Garraud uznał, że jest całkowicie wyleczona. Wyrobił jej posadę w Strasburgu na bardzo dobrych warunkach, ale po kilku latach objawy choroby zaczęły powracać. Zapewne wskutek manii prześladowczej, a także rozwijającej się pelagry Kira dwukrotnie usiłowała popełnić samobójstwo. Profesor Garraud leczył ją prywatnie, w końcu jednak uznał za konieczne umieszczenie jej w swoim zakładzie.
Przytaczam tu tylko najistotniejsze fakty z życia Kiry. Ich dokładny opis zajął piętnaście stron maszynopisu. Opracowywałem go przez kilka dni, po czym zabrałem się do układania wykresu liczbowego.
Ponieważ niektóre szczegóły, podane przez Kirę, budziły we mnie wątpliwości, postanowiłem skonfrontować je z zapisem w karcie choroby.
Zszedłem więc pewnego dnia na parter do kancelarii. Była to pora obiadowa i cały personel biurowy udał się zapewne do restauracji na sakramentalne déjeuner. Sekretarka, która w tym czasie powinna pełnić dyżur, była nieobecna.
Pozwoliłem sobie wobec tego na rzecz niezbyt może własciwą i sam zabrałem się do szperania w szafie zawierającej kartoteki chorych. Szukałem na literę "S" i nagle, ku memu nieopisanemu zdumieniu, wpadła mi w ręce teczka z napisem "Sotela Witold", Otworzyłem teczkę i zacząłem czytać. Przyznaję, że z trudem mogłem opanować wzburzenie. Poznałem drobne, kaligraficzne pismo Adlera. To on pisał o mnie:
"Polak z Warszawy. Urodzony w roku 1909. Z wykształcenia matematyk, Rzekomo ukończone studia medyczne we Fryburgu. Cierpi na schizofrenię urojeniową... Podaje się za kierownika warszawskiej kliniki psychiatrycznej, za profesora uniwersytetu. Przypisuje sobie wynalezienie rewelacyjnych jakoby metod leczniczych. Objawy charakterystyczne: konfabulacja, amnestyczny syndrom Korsakowa, apraksja. Skierowany na zlecenie władz polskich. Opis choroby i jej dotychczasoweqo przebiegu nadesłał profesor dr Ligenhorn, członek honorowy Francuskiej Akademii Medycznej."
Oto, do czego zdolni są ludzie! Ten dyletant i nieuk, którym zawsze pogardzałem, okazał się na dobitek zwykłym szubrawcem. Nie przypuszczałem, że zawiść zawodowa może doprowadzić do podobnego upodlenia.
Pierwszym moim odruchem było zniszczyć oszczerczy dokument. Miałem nawet nieodparte paragnienie, aby zdemolować kancelarię, powybijać szyby, podpalić cały ten kram, ale ogromnym wysiłkiem woli zdołałem się opanować. Podobny postępek mógłby być komentowany jako potwierdzenie oszczerczej diagnozy Ligenhorna. Nie wolno było do tego dopuścić. Niepostrzeżenie wymknąłem się z kancelarii i nigdy nie dałem po sobie pomać, że wiem o istnieniu mojej teczki w szpitalnej kartotece. Zdwoiłem czujność i okazywałem odtąd szczególną, choć udaną uległość profesorowi Garraud, a zwłaszcza Adlerowi, który nade mną roztaczał opiekę. Poddawałem się również rozmaitym idiotycznym zabiegom, demaskując w myślach nieudolną szarlatanerię personelu lekarskiego. Z prawdziwą życzliwocią odnosiłem się jedynie do młodzłutkiej i bardzo ładnej lekarki, panny Riviére, smutnej i apatycznej, skłonnej zawsze do westchnień i łez. Było widoczne, że nie wytrzymuje nerwowo atmosfery panującej w Instytucie. Starałem się ją podtrzymać na duchu. A jednak w dwa miesiące po moim przyjeździe popełniła samobójstwo. Wyskoczyła z czwartego piętra. Podejrzewam, że do tego desperackiego kroku doprowadził ją doktor Amblard, który po nocach dobijał się do jej pokoju. Wiem o tym, gdyż często spędzałem noce u niej i wraz z nią analizowałem metodą równań seksualnych ogniwa naszego łańcucha przyczynowego.
Choroba Kiry nie budziła we mnie żadnych wątpliwości. Jako podstawowy objaw występował u niej autyzm wyrażający się głównie w otępieniu uczuciowym. Na to kładłem szczególny nacisk przy układaniu wykresu liczbowego. Odkąd zrezygnowałem ze współpracy z Garraudem, mogłem poświęcić się całkowicie leczeniu Kiry i Simony Tournier, która dzieliła z nią pokój. Początkowo asystowałem w naradach z ordynatorami i adiunktami oraz w konsultacjach ze stażystami. Jednak nieustanne interpretacje stanów psychotycznych według metody Ligenhorna, stałe powoływanie się na jego prace w dziedzinie patofizjologii, kurczowe trzymanie się poglądów tego nieuka doprowadzało mnie do stanu skrajnego rozdrażnienia. Nie mogłem dłużej znieść tych szykan, podkreślanych jeszcze szyderczym tikiem Adlera, i pod pierwszym lepszym pretekstem wycofałem się z dalszej współpracy z Garraudem. Poproslłem go, aby mi przydzielił kilka pacjentek z oddziału kobiecego, które mógłbym leczyć moją własną metodą.
Garraud wzruszył tylko ramionami, spojrzał porozumiewawczo na Amblarda i rzekł:
- Oczywiście, chętnie dam panu wolną rękę. Proszę zająć się pacjentkami z pokoju numer 29. Ich stan wymaga szczególnie umiejętnego i troskliwego podejścia.
W ten sposób Kira i pani Tournier dostały się pod moją wyłącznie opiekę. Mogłem całkowicie poświęcić się ich leczeniu.

Simona Tournier cierpiała na hebefrenię połączoną z halucynacjami, które pod wpływem mojej obecności, jak wkrótce zdołałem to stwierdzić, wypełniały się urozmaiconą treścią o zabarwieniu erotycznym. Za każdym razem widziała we mnie jednego ze swoich urojonych kochanków, wskutek czego z trudem udawało mi się opanować jej natarczywość. Simona była bardzo piękną kobietą i noce spędzone przy niej, gdy Kira pod wpływem środków nasennych twardo spała, pozostawiły we mnie niezatarte wspomnienia. Tak czy inaczej zdołałem w szybkim czasie przywrócić jej równowagę psychiczną i dzięki umiejętnie wyprowadzonym wykresom liczbowym uwolnić ją od halucynacji. Garraud wysoko ocenił moją metodę leczniczą i wkrótce wypisał Si- monę ze szpitala.
Pozostała mi więc tylko Kira, której leczeniem zająłem się ze zdwojonym wysiłkiem.
Była to kobieta w pełni rozkwitu, wybitnie inteligentna i niezwykle wrażliwa. Powiedziałbym, używając terminu może nie całkiem naukowego, że obok innych urojeń maniakalnych cierpiała na kompleks matrymonialny. Zwrot "ożeń slę ze mną", kierowany do każdego spotkanego mężczyzny, znany był wśród pacjentów na całym oddziale. Powtarzała go też za każdym razem, gdy zjawiałem się u niej w pokoju.
Badałem ją codziennie internistycznie, aby miała poczucie lekarskiej troskliwości. Badania te wpływały na nią uspokajająco, a mnie dawały zawodową satysfakcję. Adler, który wszedł kiedyś przypadkowo do pokoju, przyglądał się mojej pracy z aprobatą. Jednak w czasie obiadu pozwolił sobie na powiedzenie pół żartem, pół serio:
- Radzę wziąć jeszcze kawałek kurczęcia, żeby nie musiał pan pożerać wzrokiem pacjentki. Kurczę jest o wiele zdrowsze dla ludzi w naszym wieku.
Była to wyraźna złośliwość, zwłaszcza że Adler jest młodszy ode mnie o lat co najmniej piętnaście.
Odpowiedziałem mu kostycznie:
- Mógłbym dopatrywać się w pańskich słowach francuskiej erotomanii, gdyby oczywiście był pan Francuzem.
Adler spąsowiał i rzekł:
- Jestem oficerem Legii Honorowej.
Po czym wstał i przesiadł się do innego stołu.
Pomimo starannie i wyczerpująco ułożonego wykresu liczbowego, pomimo wielu skomplikowanych obliczeń matematycznych stan zdrowia Kiry poprawił się tylko nieznaczme. Trapiła ją w dalszym ciągu mania prześladowcza, bała się przyjmować posiłki, przynosiła sobie z pobliskiego sklepu owoce i papierosy. Moich nie chciała palić, jakkolwiek miała do mnie pełne zaufanie. Musiałem odwiedzać ją w porze obiadu i kosztować każdej potrawy, zanim zdecydowała się na jej zjedzenie.
Po półrocznym pobycie w klinice Instytutu czułem się pełen sił i energii, chociaż stosowałem się do miejscowego regulaminu tylko ze względu na profilaktykę. Stałem się mniej drażliwy i nawet zgodziłem się na mówienie sobie z Adlerem po imieniu. Nabrałem też przekonania do Amblarda i nie chcąc robić mu przykrości, poddawałem się różnym zabiegom, które wykonywał na mnie, jak sądzę, dla wprawy. Dałem się również namówić do zażywania "pigułek szczęścia", wytwarzanych przez szpitalny dział farmaceutyczny. Potem dowiedziałem się z prasy, że stosowanie tych pigułek jest zakazane przez wydział zdrowia, czułem się przeto w obowiązku poinformować poufnie prokuraturę przy Trybunale w Strasburgu o praktykach Amblarda. Poza tym okazywałem mu nadal życzliwą sympatię, na którą całkowicie zasługiwał. Garraud często przychodził do mnie na kieliszek koniaku i prowadził ze mną długie dyskusje, po których odczuwałem wyraźne odprężenie. Rozmowy z człowiekiem na poziomie są niewątpliwie potrzebne dla dobrego samopoczucia.
Gdy minął czas mego pobytu w Instytucie i zbliżał się termin wyjazdu ze Strasburga, poszedłem pożegnać się z Kirą.
- Ożeń się ze mną! - zawołała, gdy tylko stanąłem w progu pokoju.
Ten stereotypowy zwrot, wypowiedziany głosem sztucznym i egzaltowanym, stanowił w moim przekonaniu objaw nieudolnej symulacji, ale sama symulacja występowała tu jako oczywisty symptom choroby. Wbiłem w Kirę sugestywne spojrzenie, które działało na nią w sposób paraliżujący. Jej piękne, czarne oczy płonęły niewypowiedzianym blaskiem, wargi drżały. Ścisnęła mnie oburącz za rękę i poczułem przepływający przeze mnie fluid rozgorączkowanej psychiki. Zrozumiałem, że tylko pocałunkiem zdołam rozładować jej patofizjologiczne napięcie. Był to zabieg, o którym czytałem bodaj że u Kraepelina czy Bleulera, ale nie jestem pewien.
Gdy zakomunikowałem Kirze o moim wyjeździe, popadła naprzód w odrętwienie, a po chwili wybuchnęła spazmatycznym płaczem. Uspokajałem ją, stosując różne zabiegi, które teoretycy pokroju Fielda uważają za intymne.
Terapia ta okazała się nadzwyczaj skuteczna. Po krótkim czasie Kira odzyskała równowagę psychiczną, którą w moich wykresach liczbowych określam cyfrą 137. Jedynka, trójka i siódemka świadczą tu o stanie pełnej świadomości pacjenta. Przy zabiegach tego rodzaju Kira wyzwalała się z syndromu schizofrenicznego, przestawała symulować i przybierała pozory osoby całkowicie uzdrowionej.
Powiedziała też tonem pełnym szczerości:
- Pana wyjazd jest dla mnie równoznaczny z wyrokiem śmierci. Nie mogę tu zostać. Pan widzi, że cała tutejsza medycyna opiera się na mistyfikacji. Będę musiała zginąć, jeśli mnie pan porzuci na pastwę tych wszystkich Adlerów i Amblardów. Przecież to są psychopaci i zboczeńcy, a w najlepszym razie szarlatani. Tylko pan może mnle uratować, przywrócić do życia. Chcę stąd wyjechać, wrócić do Polski, zamieszkać w kraju. Musi mi to pan ułatwić, jeśli mój los nie ma obciążyć pańskiegon sumienia. Jestem przecież całkiem normalna, a moje symulacje były jedynie samoobroną przed napastliwością Amblarda i jego sztrasburskich kompanów. Nie, nie mogę tu zostać! Nie mogę!
Wróciłem do swego apartamentu, żeby roz ważyć ten zawiły problem. Jeszcze raz przeanalizowałem ogniwa łańcucha przyczynowego, składające się na życiorys Kiry. Sprawdziłem ponownie wszystkie elementy wykresu liczbowego i skontrolowałem wyniki działań matematycznych. W blokach obliczeniowych 137 powtarzało się z zadziwiającą regularnością. Sprawa wyzdrowienia Kiry wydawała się rzeczą pewną. Metoda moja znowu odniosła tryumf.
Stanąłem przed lustrem i złożyłem sobie gratulacje, jak to czyniłem zazwyczaj, gdy udawało mi się obalić fałszywe teorie Ligenhorna. Przyglądałem się własnej twarzy z zadowoleniem, a nawet z pewną dumą. Czarne, krzaczaste brwi odcinały się od przerzedzonej nieco siwizny, przez którą przeświecał kształt wielkiej, sokratycznej czaszki człowieka myślącego. Siodełkowaty nos i odstające uszy nadawały twarzy wyraz dobrotliwej jowialności, co ułatwiało mi maskowanie pobudliwego usposobienia i kostycznej niechęci do otoczenia. Oczy niebieskie, o bystrym spojrzeniu, miały wyraz łagodny, ale igrające w nich iskierki zdradzały osobnika o gwałtownych namiętnościach. Największą jednak ozdobę twarzy stanowiły usta, zawsze trochę szydercze, a przy tym zmysłowe, które musiały działać na kobiety szczególnie pociągająco. Zapewne dzięki nim, pomimo moich lat pięćdziesięciu pięciu, mogłem wywierać na pacjentki wpływ tak niezbędny w praktyce każdego psychiatry.
Udałem się do profesora Garraud i przedstawiłem mu sprawę Kiry. Przez chwilę bębnił palcami po biurku i przyglądał mi się z ironicznym uśmiechem, który zawsze wyprowadzał mnie z równowagi. Teraz jednak panowałem nad sobą i na jego uśmiech odpowiadałem twardym spojrzeniem. Wreszcie Garraud wykonał ręką ruch mający oznaczać rezygnację, wstał zza biurka i chłodno oświadczył:
- Zgadzam się. Każę wypełnić kartę choroby i mogę wypisać pacjentkę. Proszę porozumieć się z kancelarią. Jeszcze dziś wydam odpowiednie polecenia. Jest Polką - ma prawo wrócić do Polski. Oczywiście, na pańską odpowiedzialność i pod pańską opieką. To chyba wszystko.
Tego samego dnia wysłałem do naszej ambasady w Paryżu pismo i dokumenty Kiry, prosząc o załatwienie niezbędnych formalności.
Wieczorem Garraud, jak gdyby nigdy nic przyszedł do mnie, zadzwonił na pokojówkę i kazał przyniesć koniak oraz kieliszki. Po chwili zjawili się też nasi przyjaciele: du Crochet, Amblard, Adler oraz lekarka z oddziału kobiecego, pani Chavance. Gawędziliśmy bardzo wesoło, du Crochet był w świetnym nastroju, chociaż przed godziną pacjent umarł mu na stole operacyjnym. Pani Chavance opowiedziała nam swoje ciekawe przygody w Algierii, kiedy to cały lazaret francuski dostał się do niewoli, po czym wszystkie pielęgniarki wyszły za mąż za Algierczyków. Mówiła o tym z pewną melancholią w głosie, gdyż była niemłoda i brzydka. Powodowany czysto polską rycerskością, przyjąłem raz jeden jej zaloty, gdy przyszła do mnie pewnego wieczoru sprawdzić działanie cyborgizatora. Od tej chwili przez wdzięczność zaczęła wyrażać się entuzjastycznie o Polsce, co, rzecz prosta, dogadzało moim uczuciom patriotycznym i dlatego nie miałem potrzeby wyrzucać sobie owej chwili słabości. Irytujący tik Adlera zdawał się przekazywać mi na ten temat porozumiewawcze znaki, ale pominąłem je milczeniem, aby nie psuć miłego nastroju. Amblard początkowo nie brał udziału w rozmowie. Gdy jednak zeszła ona na Kirę, jego kozia twarz ożywiła się nagle, a na spłaszczony nos wystąpiły drobne kropelki potu. Adler tego wieczoru przemógł lęk przed zatrutymi winnicami i pił tyle koniaku, że Garraud zadzwonił po następną butelkę. Zresztą wszyscy byliśmy trochę pod rauszem.
Amblard, z lekka podpity, powiedział do mnie zaczepnie:
- Jestem dla pana pełen podziwu. Byłem niegdyś w Warszawie i wiem, że Polacy to wytrawni uwodziciele. Qpowiadano mi przezabawne anegdoty o polskich ginekologach, ale widzę, że psychiatrzy im nie ustępują. Chapeau bas!
- Nie rozumiem pańskiej aluzji - odrzekłem ozięble. - Chyba nie zdaje pan sobie sprawy z własnych słów. Pańskie docinki uwłaczają memu wiekowi i stanowisku.
- Tra-la-la! - zawołał Amblard. - Cóż to za stanowisko? Chore urojenia, nic więcej. A może jest pan sekretarzem ONZ? Czy cesarzem Napoleonem? W zachodnim pawilonie mamy już dwóch Napoleonów, pan byłby trzecim.
Nie wiem, jak to się stało. Bez udziału moich władz umysłowych ręka sama wykonała nieprzewidziany ruch. Dosć, że nagle porwałem ze stołu kieliszck i chlusnąłem koniakiem Amblardowi w twarz. Alkohol musiał go piec w oczy, gdyż zerwał się z krzesła, wymachując na oślep rękami. Krzyczał i wymyślał mi tak ordynarnie, że Monika Chavance zatkała sobie uszy, aby tych słów nie słyszeć. Du Crochet starał się uspokoić Amblarda, co wprawiło go w jeszcze większą wściekłość.
- Wezwij pielęgniarzy. Szybko! - rzekł Garraud do Adlera.
Schowałem się za szafę, gdyż Amblard porwał ze stołu butelkę i mierzył nią we mnie. Miał oczy przekrwione, broda trzęsła mu się jak u kozła. Du Crochet i Garraud trzymali go za ręce, a on kopał ich po nogach. Szamotali się z nim aż do chwili, gdy zjawili się dwaj pielęgniarze i wyprowadzili szaleńca. Pozostali panowie wyszli za nimi.
- A więc Amblard znowu tralił do gwałtowni - rzekła obojętnym głosem Monika, używając określenia pielęgnlarzy, którzy gwałtownią nazywali pawilon zachodni. Przeciągnęła się leniwie, przeszła do mojej sypialni i rzuciła się na tapczan.
- Chodź tu do mnie, Wit - rzekła zduszonym szeptem. - Wit, mam ci coś do powiedzenia, słyszysz? Wit! Wit!
Moje spieszczone przez nią imię brzmiało jak francuskie "vite".
Słuchałem z rozdrażnieniem jej nawoływań:
- Prędko, prędko, no chodź!
- Zaraz, za chwilę.
Mówiąc to, udałem, że idę do łazienki. Tymczasem jednak niepostrzeżenie wymknąłem się z pokoju. Dyżurnej pielęgniarki nie było na korytarzu. Wbiegłem po schodach i przemknąłem się przez nikogo nie zauważony do pokoju Kiry. Gdy ją obudziłem, rzuciła mi się na szyję. Trapiły ją nocne lęki i męczące obozowe sny. Pracując nad nią do świtu, doprowadziłem jej układ psychiczny do stanu liczbowego 133. Omówiliśmy też sprawy związane z wyjazdem.
Gdy wróciłem do siebie, Moniki już nie było. Zostawiła mi na stole kartkę tej treści: "Nigdy się nie wyleczysz, jeśli nie przestaniesz pić. A poza tym znudziłeś mi się. Jesteś taki sam, jak oni wszyscy."
Ambasada odpowiedziała bardzo szybko. Wkrótce też nadeszły z konsulatu dokumenty Kiry.
Załatwiliśmy w Instytucie szereg formatności, przy czym musiałem złożyć oświadczenie, że zabieram na swoją odpowiedzialność pacjentkę przed jej ostatecznym wyleczeniem. Odebraliśmy depozyt Kiry, który składał się z około 3000 nowych franków gotówką. kilku złotych monet oraz mało wartościowej biżuterii.
- To mój posag - rzekła z uśmiechem.
Odbyliśmy pożegnalną przechadzkę po mieście, zwiedziliśmy katedrę, twierdzę, a potem długo siedzielismy w kawiarni nad Renem w pobliżu portu. Dął ciepły, wiosenny wiatr. Dopiero teraz, z dala od szpitalnych murów, poczuliśmy się jak normalni ludzie. Byliśmy weseli i lada błahostka pobudzała nas do beztroskiego śmiechu. Siwe włosy Kiry srebrzyły się w słońcu. Wyglądała prześlicznie. patrząc na nią zrozumiałem, że jest dla mnie najbliższą istotą na świecie.
- Myslę, że nigdy się nie rozstaniemy - powiedziała pzzechylając kokieteryjnie głowę.
- Myślisz? Ja jestem pewien - odrzekłem i pomyślałem, że słowa te brzmią jak zaręczyny.
Nadszedł wreszcie dzień wyjazdu.
Na dworzec odprowadził nas profesor Garraud, doktor Adler i przełożona pielęgniarek, pani Grivet. Przynieśli dla Kiry pęki konwalii, jak to jest w zwyczaju pierwszego maja.
Gdy pociąg ruszał, Garraud zawołał:
- Piękna z was para. Dajcie nam znać o sobie! Bądźcie szczęśliwi!
Qbjąłem Kirę ramieniem i nie chciałem myśleć o tym, że jestem od niej osiemnaście lat starszy. A trzeba było...



4

Zajmowaliśmy w sleepingu dwa sąsiednie single, gdyż wolałem uniknąć dwuznacznej sytuacji, zwłaszcza wobec tych, którzy mogli nas oczekiwać na dworcu w Warszawie. Nie było jednak nikogo. Z krewnymi od dawna się poróżniłem, koledzy lekarze musieli pełnić swoje obowiązki w szpitalach, a Weronika była na to za stara. W domu moich rodziców prowadziła gospodarstwo i wychowywała mnie od dziecka. Uważaliśmy ją za domownika. Moja pierwsza żona nie chciała trzymać jej u siebie, ale gdy umarła, a właściwie zginęła w katastrofie kolejowej, odszukałem Weronikę, która odtąd prowadziła mi dom. Miała już chyba ponad osiemdziesiątkę, ale była bardzo sprawna, tyle tylko, że cierpiała na zanik pamięci. Widocznie zapomniała o dacie mego przyjazdu.
Zajmuję niedużą willę na Żoliborzu. Sypialnię z łazienką na piętrze odstąpiłem Kirze, a sam przeniosłem się na dół. Pierwotnie miałem zamiar wystarać się dla niej o osobne mieszkanie, ale po tym, co między nami zaszło, ani ja, ani ona nie powracaliśmy więcej do tego tematu.
Kira była oszołomiona widokiem Warszawy, która tak się przeobraziła przez te wszystkie lata. Pogodne majowe dni sprzyjały naszym przechadzkom. Zachwycało ją Stare Miasto, nowe mosty na Wiśle, nabrzmiałe pęki bzu w łazienkowskim parku. Chciała zobaczyć dom, w którym niegdyś mieszkała, ale nie istniał już ani dom, ani nawet ulica jej dzieciństwa.
Z każdym dniem kochałem Kirę coraz bardziej i głęboko przeżywałem najdrobniejszy objaw, grożący nawrotem choroby. Niepokoiły mnie jej melancholijne zadumy, a także podejrzliwość, z jaką traktowała potrawy przyrządzane przez Weronikę. Powiedziała mi wkrótce po naszym przyjeździe:
- Starzy ludzie są często zawistni w stosunku do młodych. Nigdy nie wiadomo, czego się można po nich spodziewać. Twoja żona miała rację, że nie chciała Weroniki przyjąć do służby. Dzisiejsza zupa była podejrzanie gorzka.
W połowie maja niespodziewanie zjawił się u mnie Ligenhorn.
Powinienem był zatrzasnąć mu drzwi przed nosem, ale powstrzymał mnie wrodzony takt. Przyjąłem go nawet z udaną radością, kazałem Weronice podać kawę i potraktowałem go nadzwyczaj serdecznie.
Wypytywał mnie o wrażenia z pobytu w Strasburgu, napornknął też, że miał stałe wiadomości od Garrauda, który podobno wyrażał się o mnie i o mojej pracy z największym uznaniem.
Uważałem ich obu za naukowych cyników i ani przez chwilę nie wątpiłem, że są ze sobą w zmowie. Robiłem jednak dobrą minę i ze swojej strony nie szczędziłem pochwał dla Garrauda.
Po dłuższej rozmowie, która podobna była raczej do seansu psychoanalitycznego niż do niewymuszonej wymiany zdań, Ligenhorn rzekł nagle, klepiąc mnie przyjacielsko po kolanie:
- Posłuchaj, Witoldzie, chcę ci zrobić pewną propozycję. Mógłbyś otrzymać wprawdzie pełną emeryturę, ale uważam, że bezczynnosć byłaby zgubna dla twego samopoczucia. Proponuję ci, abyś w mojej klinice objął dział matematyki leczniczej. To przecież jest twoja specjalność. Miałbym dla ciebie wolny etat i przyzwoite uposażenie. Z dodatkami za specjalizację i wysługę lat będziesz mógł wyciągnąć około pięciu tysięcy. Co o tym sądzisz?
Powiedział "w mojej klinice"! Jak już wspomniałem, byłem przez dwanaście lat dyrektorem tej kliniki, kiedy Ligenhorn zabiegał o stanowlsko ordynatora! Teraz on był dyrektorem i proponował mi nędzną posadkę, Zresztą, może wyraził się inaczej. Zanadto byłem zbulwersowany, aby dokładnie pamiętać jego słowa. Widziałem w nim po prostu znienawidzonego Ligenhorna, szarlatana o niezwykłym tupecie, lizusa i karierowicza, który przywłaszczył sobie moje godności i splendor twórcy warszawskiej szkoły psychiatrycznej. Zrozumiałem dobrze jego ukryte intencje. Chciał mnie mieć przy sobie, aby bezkarnie szpiegować i podpatrywać moje eksperymenty naukowe, a potem podać je jako własne i unieszkodliwić niebezpiecznego rywala. Przejrzałem go na wylot. Ale równoczesnie zdawałem sobie sprawę, że konkretna sytuacja daje mu przewagę nade mną i że w gruncie rzeczy nie mam innego wyjścia.
Odpowiedziałem tedy głosem wibrującym, co nadawało słowom odcień szczerego wzruszenia:
- Oskarze, drogi przyjacielu, wiedziałem, że zawsze mogę na ciebie liczyć. Sprawiłes mi wielką przyjemność proponując tak zaszczytną współpracę. Oczywfscie, godzę się i jestem do twojej dyspozycji choćby od jutra.
- Od pierwszego czerwca, zgoda? - powiedział Ligenhorn i przez jego lisią twarz przemknął uśmiech tryumfu.

Jeszcze zobaczymy, kto z nas tę batalię wygra - pomyślałem dolewając mu kawy.
Z góry po schodach zeszła Kira swoim powołnym, leniwym krokiem.
- Profesor Oskar Ligenhorn - przedstawiłem go Kirze. - A to moja... żona.
Pierwszy raz nazwałem ją w ten sposób i poczułem, że w tym momencie nastąpiło coś decydującego. Żona. Oczywiście. Miała na sobie szarą plisowaną spódnicę i białą bluzkę, połączone szerokim, czerwonym pasem, który podkreślał jej zgrabną kibić. Pomimo siwych włosów nie wyglądała na więcej niż lat trzydzieści. Ligenhorn pożerał ją wzrokiem, po czym poprowadził z nią rozmowę pełną galanterii i finezyjnego dowcipu. Przysłuchiwałem się z zazdrością jego błyskotliwym, aforystycznym zwrotom, które zdradzały człowieka o niezwykle bystrej inteligencji. Aby mu dorównać, próbowałem wtrącać znane mi cytaty, ale wszystkie wypadały jakoś nie á propos. Czułem swoją niedźwiedzią niezręczność, ale Kira na szczęście zdawała się jej nie dostrzegać. Była ogromnie ożywiona, śmiała się nerwowo i nieco zbyt głośno.
- Przepraszam cię, kochanie - powiedziałem wreszcie, aby przerwać tę bezpłodną konwersację. - Mam z profesorem do omówienia pewne ważne sprawy. Nie gniewaj się. Trudno być żoną Cezara - jak powiedział Katullus.
Ani Katullus tego nie powiedział, ani porównanie z Cezarem nie było zbyt trafne, jednak Kira spojrzała na mnie z uznaniem i pieszczotliwie przesunęła ręką po moich włosach.
- Pani przypomina nie tyle Kalpurnię, ile raczej pewną dziewczynę z portretu znalezionego w Fajum. Jego reprodukcja wisi u mnie nad biurkiem. Ta dziewczyna ma pani oczy. Stale patrzymy na siebie - rzekł Ligenhorn całując Kirę na pożegnanie w rękę.
Do końca dnia byłem piekielnie rozdrażniony. Prześladowały mnie złudzenia słuchowe, miałem przyspieszone tętno. Ukrywałem to przed Kirą i nadrabiałem miną. Wieczorem powiedziałem jej, że musimy się pobrać, gdyż ugruntuje to naszą równowagę psychiczną. Zdradziłem jej nawet sens pewnego wykresu liczbowego, w którym zestawiłem nasze wzajemne powiązania i otrzymałem niezawodny wskaźnik 47593. Wymowa tych cyfr była dla mnie oczywista, natomiast Kira przyjęła moje oświadczenie z pozorną obojętnością. Tej nocy oboje nie zmrużyliśmy oka do rana. Nazajutrz miałem pewne luki w pamięci i dopiero po południu przypomniałem sobie treść rozmowy z Ligenhornem.
Pracę w klinice objąłem pierwszego czerwca. Zaszły tam duże zmiany. Spośród dawnych lekarzy zostało tylko dwóch: dr Łoś i dr Holder. Inni przenieśli się do szpitala w Pruszkowie, część wyjechała na Ziemie Odzyskane. Dr Kowalikowa ze względów rodzinnych postarała się o pracę w Kościanie. Natomiast jeśli chodzi o pielęgniarki, to stwierdziłem, że ilość ich wzrosła w dwójnasób. Przybyło sporo młodych, zapewne mniej doświadczonych, ale za to wyróżniających się urodą. Obleśny Ligenhorn skompletował sobie niezły haremik! Z miejsca też postanowiłem śledzić jego zachowanie i zdemaskować go w odpowiedniej chwili.
Powierzono mi dokonywanie dość zawiłych operacji obliczeniowych. Opracowywałem listy płac, sporządzałem tabele podatków, układałem preliminarze, gromadziłem i porządkowałem materiały statystyczne. Dzięki temu miałem dostęp do akt personalnych pracowników Kliniki oraz do kartoteki pacjentów.
Praca w działe matematycznym pozwałała mi w szerokim zakresie doskonałić moją metodę. Już po kilku miesiącach zdołałem z grubsza wyprowadzić wykresy liczbowe wszystkich lekarzy zatrudnionych w Klinice. Rezultaty okazały się nader interesujące.
Stwierdziłem u Ligenhorna stany inwolucyjne urojeniowe, wyrażające się między innymi absurdalną megalomanią. A więc cierpiał na psychozę, którą przypisywał mnie w informacji dla Garrauda. Insynuowanie innym osobom własnych schorzeń jest zresztą w psychiatrii zjawiskiem powszechnie znanym.
Dr Sarnowski dotknięty jest wtórną katatonią z halucynacjami o typie zbliżonym do syndromu Kandinskiego-Clerambaulta.
Dr Zawadzka, której otyłość jest patologiczna, cierpi niewątpliwie na chorobę Thomsena.
Pozostali lekarze, podobnie jak większość pielęgniarek i pielęgniarzy, w mniejszym lub większym stopniu nadają się do leczenia psychiatrycznego. Przesłałem na ten temat odpowiedni memoriał do Ministerstwa Zdzowia, nie wspomniałem tylko o Ligenhornie, gdyż co do jego osoby miałem całkiem odrębne plany. Ligenhorna trzeba było unicestwić jednym uderzeniem, ale uczynić to w sposób ostrożny i przemyślany w najdrobniejszych szczegółach.
Pracowałem w klinice z dużym zapałem. Zamówiono dla mnie w NRF maszyny licząco-analityczne specjalnej konstrukcji, stosownie do moich wymagań i wskazówek. A więc przede wszystkim tabulator Bull BSB 120 wraz z podłączanym kalkulatorem elektronowym GAMMA. Na razie musiałem posługiwać się zwykłym biurowym arytmometrem. Jednakże przy moich fenomenalnych zdolnościach w zakresie matematyki zdołałem szybko rozwinąć i udoskonalić metodę wykresów liczbowych. Cały personel kliniki miałem jak na dłoni, wiedziałem o nim wszystko i mogłem już przystąpić do odpowiednich zabiegów leczniczych. Wolałem jednak czas pewien jeszcze odczekać, żeby uchronić się przed wścibstwem Ligenhorna i jego szpiegów. Zebrane materiały pozwoliły mi utwierdzić się w przekonaniu, że obserwacje Kiry były słuszne. Większość psychiatrów kwalifikuje się do leczenia na równi z ich pacjentami. Czyżby więc teoria intoksykacji psychotycznej miała rację bytu? Na sobie bynajmniej nie mogę tego stwierdzić, chociaż wielokrotnie poddawałem swoje postępowanie dokładnej analizie i co miesiąc regularnie sporządzam na nowo wykresy liczbowe, które dają wyraźny obraz pracy mego mózgu. Jest absolutnie sprawna i normalna.
Z zachowaniem całkowitej dyskrecji wznowiłem praktykę prywatną. Kira spełniała rolę sekretarki, asystentki i pielęgniarki. Wprowadziłem szereg zabiegów, stosowanych w Instytucie profesora Garraud.
Ślub mój z Kizą odbył się bez rozgłosu. Świadkami byli moja stara, wierna Weronika oraz Oskar. Chciałem pozorami przyjaźni uśpić jego czujność. Po ślubie urządziłem w moim mieszkaniu skromne śniadanie, co dało mi sposobność do spenetrowania w sposób dyskretny teczki Ligenhorna, którą zostawił w przedpokoju. Znalazłem tam nie zapieczętowany list do Garrauda. Ligenhorn pisał w nim, że stan zdrowia obu pacjentów jest na razie zadowalający. Kogo dotyczyły te słowa? Jednym z tych pacjentów była oczywiście Kira. Ale ten drugi?
W kaźdym razie wbrew powyższemu twierdzeniu Kira znowu miewała okresy depresji, manii prześladowczej, otępienia. Po nocach prześladowały ją przywidzenia, powtarzały się wizje obozowe; często odbywała urojone podróże do Radomia, gdzie spędziła dzieciństwo, miewała też luki pamięciowe. Moja metoda terapii matematycznej, która w stosunku do innych pacjentów dawała rewelacyjne wyniki, zawodziła na całej linii, gdy chodziło o Kirę. Zabiegi intymne doraźnie przywracały jej równowagę psychiczną, ale w następstwie pogłębiały jeszcze stany depresyjne.
Po naradzie z Ligenhornem zgodziłem się umieścić ją w klinice. Trzeba przyznać, że ten zdeklarowany cynik naukowy po trzymiesięcznej kuracji zdołał uwolnić Kirę od urojeń, halucynacji i napadów depresji. Wróciła do domu na pozór wyleczona, szczęśliwa, że znów jest ze mną, a nawet słyszałem, jak w łazience wesoło sobie nuciła. Przeżywaliśmy znowu chwile małżeńskiego szczęścia, chociaż nie odczuwałem w niej dawnego miłosnego zapału. Unikała moich pocałunków, tłumacząc to bólem dziąseł. Na potwierdzenie swoich słów ostentacyjnie płukała usta wywarem z jarzębiny, jak to jej zalecił stomatolog. Jej zobojętnienie przypisywałem pewnemu otępieniu psychicznemu, które mimo wszystko występowało u niej od czasu do czasu.
Upłynęło znowu kilka miesięcy. Na wiosnę, gdy wróciłem pewnego dnia po południu z kliniki, nie zastałem Kiry w domu. Weronika nie widziała, kiedy wyszła. Czekałem na nią z obiadem, ale mijały godziny i Kira nie wracała. Zaniepokojony szukałem jej u dentysty, u krawcowej, u dr Zawadzkiej.
-

Nasza witryna korzysta z plików COOKIES („ciasteczka”). Dowiedz się więcej o COOKIES z naszej Polityki Prywatności.
ROZUMIEM