„Dżuma” (fr. „La Peste”) to powieść Alberta Camusa, opublikowana w 1947 roku w Paryżu przez wydawnictwo Gallimard. Pierwsze polskie wydanie ukazało się w 1957 roku w przekładzie Joanny Guze. Utwór należy do najważniejszych dzieł dwudziestowiecznej literatury francuskiej i jest zaliczany do powieści parabolicznych, podejmujących zagadnienia filozoficzne oraz moralne. Camus pracował nad książką w czasie II wojny światowej, a doświadczenia okupacji, przemocy i masowego cierpienia miały istotny wpływ na jej ostateczny kształt. Pisarz wykorzystał motyw epidemii, aby przedstawić sytuację człowieka skonfrontowanego z zagrożeniem, którego nie potrafi w pełni zrozumieć ani kontrolować. Powieść wpisuje się w rozwijaną przez Camusa refleksję nad absurdem ludzkiego istnienia, buntem i solidarnością. W historii jego twórczości łączona jest z tak zwanym cyklem buntu, do którego należą również dramat „Sprawiedliwi” i esej „Człowiek zbuntowany”. „Dżuma” przyniosła autorowi międzynarodowy rozgłos i stała się jednym z jego najbardziej rozpowszechnionych utworów.
Akcja „Dżumy” rozgrywa się w latach czterdziestych XX wieku w Oranie, mieście położonym w znajdującej się wówczas pod francuską administracją Algierii. Camus nie podaje dokładnej daty wydarzeń, zapisując rok jako „194.”, co wzmacnia uniwersalny charakter opowieści. Powieść składa się z pięciu części, których układ przypomina kompozycję klasycznej tragedii. Utwór przedstawia kolejne etapy epidemii, od pierwszych oznak zagrożenia po stopniowy powrót mieszkańców do codziennego życia. Choć opis choroby i funkcjonowania odizolowanego miasta został utrzymany w konwencji realistycznej, zasadnicze znaczenie mają reakcje ludzi na wspólne nieszczęście. Narrator przyjmuje początkowo pozę bezstronnego kronikarza, a dopiero pod koniec książki okazuje się, że jest nim doktor Bernard Rieux, jeden z głównych uczestników wydarzeń. Jego relacja opiera się na osobistych doświadczeniach, obserwacjach innych bohaterów oraz zapiskach Jeana Tarrou. Taki sposób prowadzenia narracji łączy cechy kroniki, powieści psychologicznej i przypowieści filozoficznej. Opisy miasta, życia codziennego i narastającej izolacji tworzą obraz społeczności, której dotychczasowy porządek zostaje gwałtownie zakwestionowany.
Najważniejszą cechą „Dżumy” jest jej paraboliczność, czyli możliwość odczytywania przedstawionych wydarzeń zarówno dosłownie, jak i symbolicznie. Epidemia stanowi rzeczywistą chorobę zagrażającą mieszkańcom Oranu, ale jednocześnie może oznaczać wojnę, przemoc, totalitaryzm oraz inne formy zła dotykającego całe społeczeństwa. Szczególnie istotna jest interpretacja powieści jako alegorii doświadczeń II wojny światowej i niemieckiej okupacji Francji. Zamknięcie miasta, rozdzielenie rodzin, ograniczenie wolności i organizowanie wspólnego oporu przywołują skojarzenia z sytuacją ludności żyjącej w warunkach wojennych. Znaczenie utworu wykracza jednak poza ten kontekst historyczny. Camus przedstawia dżumę również jako symbol zła obecnego w ludzkiej naturze, które może ujawniać się w obojętności, egoizmie i przyzwoleniu na krzywdę innych. Powieść podejmuje pytania o sens cierpienia, odpowiedzialność za drugiego człowieka, granice ludzkiej wolności oraz możliwość zachowania godności w świecie pozbawionym sprawiedliwego porządku. Nie daje przy tym jednoznacznej odpowiedzi na wszystkie dylematy, pozostawiając czytelnikowi przestrzeń do samodzielnej refleksji.
Ważnym elementem konstrukcji powieści jest zestawienie różnych postaw człowieka wobec cierpienia i zagrożenia. Doktor Rieux reprezentuje etykę działania opartą na wykonywaniu obowiązków i niesieniu pomocy niezależnie od szans na ostateczne zwycięstwo. Jean Tarrou podejmuje refleksję nad osobistą odpowiedzialnością za przemoc i organizuje oddziały sanitarne, natomiast dziennikarz Raymond Rambert musi rozstrzygnąć konflikt między własnym szczęściem a solidarnością z mieszkańcami miasta. Joseph Grand ukazuje znaczenie zwyczajnej uczciwości i codziennego zaangażowania, które nie wymaga szczególnych zdolności ani bohaterskich deklaracji. Odmienną postawę prezentuje Cottard, dostrzegający w epidemii możliwość osiągnięcia osobistych korzyści. Szczególną rolę odgrywa także ojciec Paneloux, którego przekonania religijne zostają wystawione na próbę przez cierpienie niewinnych ludzi. Dzięki różnorodności bohaterów Camus przedstawia szerokie spektrum reakcji na zło, od obojętności i ucieczki po bunt oraz poświęcenie. Centralnym zagadnieniem powieści pozostaje solidarność jako odpowiedź na absurd i nieuchronność cierpienia. Autor ukazuje możliwość odnajdywania sensu w konkretnym działaniu na rzecz innych, nawet wtedy, gdy człowiek nie ma pewności, że jego wysiłek przyniesie trwały rezultat.
„Dżuma” zajmuje trwałe miejsce w światowej literaturze i kulturze, a jej znaczenie wiąże się zarówno z historycznym kontekstem powstania, jak i uniwersalnością przedstawionych problemów. Powieść była odczytywana jako świadectwo doświadczeń wojennych, filozoficzna refleksja nad złem oraz opowieść o ludzkiej odpowiedzialności za wspólnotę. Stała się również przedmiotem sporów interpretacyjnych, dotyczących między innymi relacji między buntem jednostki a działaniem zbiorowym oraz możliwości przedstawienia wydarzeń historycznych za pomocą alegorii. Utwór doczekał się licznych przekładów, opracowań naukowych i adaptacji teatralnych oraz filmowych. W Polsce należy do kanonu lektur szkolnych i jest często omawiany w kontekście egzystencjalizmu, literatury wojennej oraz motywów cierpienia i poświęcenia. W czasie pandemii COVID-19 w 2020 roku powieść ponownie wzbudziła szerokie zainteresowanie czytelników, którzy odnajdywali w niej podobieństwa do współczesnych doświadczeń izolacji, lęku i ograniczenia codziennego życia. Zakończenie utworu, przypominające o możliwości ponownego pojawienia się zarazy, podkreśla jego ponadczasowe przesłanie. „Dżuma” pozostaje literacką refleksją nad koniecznością zachowania czujności wobec zła oraz znaczeniem ludzkiej solidarności w sytuacjach kryzysowych.