Legenda o świętym Aleksym - opracowanie

Epoka literacka Średniowiecze

Legenda o świętym Aleksym - opracowanie

Święty Aleksy Wyznawca, ikonografia prawosławna, fot. pravoslavie.ru

„Legenda o świętym Aleksym” jest dziełem anonimowego autora, którego polska wersja powstała w pierwszej połowie XV wieku. Tłumacz prawdopodobnie pochodził z Mazowsza, o czym świadczą elementy tamtejszego dialektu. Utwór zapoczątkował powstawanie wzorca idealnego ascety, którego przykładem stał się św. Aleksy.

Spis treści

Legenda o świętym Aleksym - plan wydarzeń

  1. Modlitwy Eufamijana i niepłodnej Aglijas o dziecko.
  2. Narodziny syna Eufamijana i Aglijas - Aleksego.
  3. Pobożne dzieciństwo Aleksego.
  4. Ślub Aleksego z cesarską córką - Famijaną.
  5. Odejście Aleksego od żony i poświęcenie życia Bogu.
  6. Podróż morska do Ziemi Świętej.
  7. Rozdanie całego majątku ubogim.
  8. Cuda dziejące się za sprawą Aleksego.
  9. Podróż Aleksego okrętem, prowadząca z powrotem do Rzymu.
  10. Mieszkanie pod schodami rodzinnego domu przez kilkanaście lat.
  11. Spisanie losów Aleksego w liście.
  12. Śmierć Aleksego i towarzyszące jej cuda.
  13. Odczytanie listu przez Famijanę.

Legenda o świętym Aleksym - bohaterowie

Głównym bohaterem legendy jest święty Aleksy. Był on synem Eufamijana i Aglijas, bogatych, ale pobożnych mieszkańców Rzymu. Według podań, Aleksy żył na przełomie IV i V wieku n. e.. W dzieciństwie przewyższał oddaniem Bogu nawet swoich rodziców. Ostatecznym dowodem jego pobożności stało się pogrążenie w całkowitej ascezie, rezygnacja ze wszystkich ziemskich przyjemności i wygód. Pochodzący z bogatej rodziny Aleksy zdecydował się na życie w głodzie i zimnie. Nie powrócił do domu swojego ojca, aby żyć w luksusach. Nie ujawnił swojej tożsamości, pozostał wierny decyzji o ascetycznym wyzbyciu się wszelkich wygód. Aleksy był posłuszny nie tylko Bogu, ale też rodzicom. Zgodził się na ślub z Famijaną, ponieważ taka była ich wola. Aleksy nie złamał jednak swojego postanowienia o życiu w czystości, dlatego opuścił żonę podczas nocy poślubnej. Postać świętego jest jednak pełna kontrastów. Wykazuje uniżoną postawę wobec Boga, ale zdaje się być despotą w stosunku do małżonki. Aleksy narzucił jej życie w czystości i pobożne postępowanie, skupione na pomocy uboższym. Jego decyzję można jednak usprawiedliwiać faktem, że Famijana była bardzo religijną kobietą i pokornie przystała na decyzję męża. Aleksy zadał również ból swoim rodzicom, którzy musieli pogodzić się z utratą jedynego syna. Aleksy postawił wiarę w Boga ponad życiem rodzinnym i doczesnym szczęściem swoich najbliższych. Mogła być to decyzja kontrowersyjna, ale święty pozostał konsekwentny w swoich działaniach. Święty Aleksy jest doskonałym przykładem średniowiecznego podejścia do kwestii wiary, w którym nie było miejsca na kompromisy.

Żona Aleksego, Famijana, również pochodziła z zamożnej rodziny, ponieważ była córką cesarza. Kobieta nie stawiała dóbr materialnych ponad Bogiem. Zgodziła się na skromne życie w czystości, pełne troski o bliźniego. Jest również przykładem posłuszeństwa wobec rodziców i męża. Aleksy dowiódł swoich uczuć do żony pisząc list, który tylko ona mogła wyjąć z jego martwej dłoni. W utworze pojawiają się również rodzice Aleksego - Eufamijan i Aglijas. Są to patrycjusze, bogaci mieszkańcy Rzymu. Wiedli pobożne i dostatnie życie, a ich jedynym problemem była niepłodność kobiety. Ich modlitwy o przyjście na świat potomka zostały wysłuchane, urodził się Aleksy. Narodziny syna z niepłodnej kobiety są wydarzeniem często związanym ze świętością. W podobny sposób na świat przyszli Jan Chrzciciel, Samuel i Izaak.

Legenda o świętym Aleksym - streszczenie

Akcja utworu miała miejsce na początku V wieku naszej ery, o czym świadczy wzmianka, że trwał pontyfikat papieża Innocentego. Wydarzenia rozgrywają się głównie w Rzymie, ale również w Laodycei, na Morzu Śródziemnym i u wybrzeży Syrii. Utwór rozpoczyna się inwokacją do Mesjasza o łaski potrzebne dla autora, aby przedstawić losy świętego. Po modlitewnym wstępie, przedstawione zostają losy rodziców św. Aleksego. Eufamijan i Aglias byli bogatymi, ale bardzo pobożnymi ludźmi, którzy przez lata błagali Boga o potomka. W końcu stwórca okazał im miłosierdzie, a na świat przyszedł ich syn - Aleksy. Dziecko przynosiło rodzicom wiele powodów do dumy, a nawet przerastało swoich rodziców. Młody Aleksy był bardziej pobożny od własnego ojca. Gdy młodzieniec skończył dwadzieścia cztery lata, Eufamijan postanowił, że czas znaleźć synowi żonę. Aleksy posłusznie poślubił Famijanę, cesarką córkę, wybraną dla niego przez rodziców. Ślubu udzielił sam papież, co ukazuje wysoką pozycję społeczną rodzin nowożeńców.

Aleksy postawił jednak posłuszeństwo Bogu wyżej, niż ziemskie szczęście. Podczas nocy poślubnej, mężczyzna postanowił zachować czystość. Oddał żonie pierścień małżeński i opowiedział o swoim planie odejścia od rodziny i życia w ascezie. Aleksy nakazał Famijanie pobożne życie i pomoc ubogim oraz posłuszeństwo rodzicom. Kobieta pogodziła się z wolą męża i obiecała żyć, dopóki on żyje, zachować wierność oraz oddać mu pierścień małżeński w niebiosach. Po tej rozmowie Aleksy odszedł z pałacu, nie zostawiając żadnej informacji dla swojej rodziny. Szczęście Eufamijana i Aglijas, wywołane małżeństwem syna, zamieniło się w rozpacz. Stracili jedynego syna na którego tak wiele lat czekali. Aleksy udał się w morską podróż i udał się do Ziemi Świętej, gdzie prowadził życie pustelnika i ascety. Rozdał srebro, złoto, a nawet swoje szaty ubogim. Rodzice Aleksego nie mogli pogodzić się ze stratą syna, dlatego wciąż go szukali. Nikt jednak nie rozpoznał młodzieńca w żadnym z żebraków. Lament Eufamijana i Aglijas jest oceniany negatywnie, ponieważ świadczył o braku posłuszeństwa wobec woli bożej. Po kilkunastu latach od odejścia, Aleksy minął swojego ojca na moście. Eufamijan jednak nie rozpoznał własnego syna.

Aleksy, mieszkając na progu świątyni, przyczynił się do cudownych wydarzeń, dlatego zaczął stawać się sławny wśród żebraków. Pewnego razu, sama Matka Boska zstąpiła z obrazu i nakazała klucznikowi otworzyć kościół dla Aleksego. Lud chciał okrzyknąć go świętym, dlatego Aleksy postanowił uciec, aby uniknąć ziemskich zaszczytów. Chociaż cel podróży był inny, mężczyzna trafił z powrotem do Rzymu. Aleksy postanowił zamieszkać pod schodami rodzinnego domu, nie ujawniając swojej tożsamości. Przebywał tam przez szesnaście lat, wyśmiewany przez służących Eufamijana. Aleksy znosił szyderstwa, cierpiał z powodu chłodu, żywił się resztkami, przeznaczonymi dla zwierząt. Jego cierpienie wzmagał widok zrozpaczonego ojca, wciąż tęskniącego za swoim synem. Czując zbliżającą się śmierć, Aleksy spisał swoje losy w liście. Jego odejściu towarzyszyły cudowne wydarzenia. W całym Rzymie zaczęły bić dzwony, zwłoki wydawały przyjemną woń, a zbliżający się do nich ludzie zostawali uzdrowieni. Wydarzenia wytłumaczyło dziecko, mały chłopiec, który poinformował wszystkich, kto zmarł pod schodami domu Eufamijana. Odbyła się procesja z ciałem świętego, w której brali udział papież i kardynałowie, cesarz oraz kapłani, arystokracja, rycerze i plebejusze. Nikt jednak nie mógł jednak wyjąć listu z dłoni zmarłego. Dokonała tego dopiero Famijana, która przez wszystkie lata dochowała wierności mężowi. Polska wersja legendy kończy się w momencie przeczytania listu, opisującego życie św. Aleksego. Brakuje w niej ostatniego fragmentu, który opisuje pogrzeb świętego, lament jego rodziny oraz wybudowanie grobowca.

Legenda o świętym Aleksym - interpretacja

Święty jest jednym ze średniowiecznych wzorców osobowych. Życie ascetów, którzy wyzbywali się wszystkich ziemskich przyjemności, opisywano w anonimowych legendach. Łączyły one w sobie elementy hagiografii, zaczerpnięte z żywotów świętych oraz podania. Legendy opisywały postępowanie świętych, które miało być wzorem do naśladowania. Najczęściej pisano je prozą, chociaż zdarzały się również utwory wierszowane. „Legenda o świętym Aleksym” jest napisana w większości ośmiozgłoskowcem, ale pojawiają się też wersy o innej liczbie sylab. Utwór ma formę wierszowaną, obecne są rymy. Tekst jest praktycznie pozbawiony środków stylistycznych, pojawiają się wyłącznie nieliczne epitety. Z tego powodu, utwór przez wieki pozostawał niedoceniony, mimo wkładu polskiego autora, który zdołał zachować równość wersów i zastosował rymy.

W średniowieczu bardzo popularnym motywem stała się asceza. Św. Aleksy służy jako przykład człowieka całkowicie oddanego Bogu. Podziw dla wyrzekania się wszystkich ziemskich przyjemności wynikał z dominującej roli Kościoła. Duchowni wciąż przypominali o śmierci, zachęcali do dbałości o duchowość i umniejszali znaczenie doczesnej egzystencji. Św. Aleksy wyróżnił się jednak na tle innych średniowiecznych ascetów, którzy bardzo chętnie pokazywali swoje cierpienie społeczeństwu. Aleksy ukrywał się przed swoją rodziną, umarł w ciszy i samotności. Mimo, że w każdej chwili mógł ujawnić swoją tożsamość i powrócić do bogatych rodziców i młodej żony, nie zdecydował się na ten krok, zachowując wierność Bogu. Świętość Aleksego ukazywała się już za życia. Świadczy o tym bicie dzwonów, które symbolizują Rzymowi żałobę po wyjątkowym człowieku. Niezwykłe jest również nagłe pojawienie się dziecka, które znało tożsamość zmarłego pod schodami żebraka.

Postępowanie świętego przed śmiercią nawiązuje do motywu ars moriendi (sztuka dobrego umierania). Aleksy odchodzi świadomie, traktuje śmierć, jako przejście do nowej, doskonalszej formy istnienia. Święty umiera w prosty, spokojny sposób, ufając że po śmierci czeka go szczęście u boku Boga. List, który pisze, nie ma przynieść mu sławy, ale stanowi rachunek sumienia i rozliczenie z własnym życiem. Z tego powodu jest on przeznaczony do rąk ukochanej żony. Ujawnia to wyższość miłości Aleksego i Famijany, która jest skromna i zgodna z bożą łaską, nad miłością rodziców do swojego syna. Uczucie Eufamijana i jego żony było ślepe i zaborcze, nie dbali oni o Boga, ale chcieli za wszelką cenę odzyskać syna. Z tego powodu zostali zaślepieni, ojciec nie rozpoznał Aleksego w żebraku, który mieszkał pod schodami jego domu.


Czytaj dalej: Pieśń o Rolandzie - opracowanie