Tadeusz Boy-Żeleński

Biografia Tadeusza Boy-Żeleńskiego


Tadeusz Boy-Żeleński to bez wątpienia z najważniejszych a zarazem najbardziej fascynujących postaci polskiej kultury XX stulecia. Kojarzony przede wszystkim z tłumaczeniami literatury francuskiej, Boy ponadto był jednak również znakomitym publicystą, poetą, felietonistą oraz satyrykiem. Rolą jaką odegrał Boy-Żeleński w polskiej kulturze jest naprawę trudna do przecenienia. Nie sposób wyobrazić sobie zasobu rodzimej literatury bez licznych i świetnych przekładów Boya. Również w swojej publicystyce dał Boy początek nurtowi myślenia krytycznego, zarówno w stosunku do konserwatywnych szablonów, jak i roli Kościoła Katolickiego w funkcjonowaniu społeczeństwa.

Początki oraz wpływ Stanisława Przybyszewskiego

Tadeusz Boy-Żeleński herbu Ciołek przyszedł na świat 21 grudnia 1874 roku w Warszawie. Wychował się w inteligenckiej rodzinie – ojciec Władysław był znanym kompozytorem, matka z kolei prowadziła bujne życie towarzyskie – ich dom odwiedzali m.in. Ignacy Paderewski czy Oskar Kolberg. W 1895 roku w czasopiśmie „Świat” pojawiły się jego debiutanckie sonety. Po zmianie miejsca zamieszkania na Kraków, przyszły literat zdecydował się na studia praktyczne i zdawał na medycynę. Dostał się na Uniwersytet Jagielloński, gdzie otrzymywał stypendia naukowe, co pozwoliło mu na edukację w Paryżu i Wrocławiu. Początki biografii Tadeusza Boy-Żeleńskiego bynajmniej nie zwiastowały ogromnego wpływu, jakie ów człowiek miał później wywrzeć na polskie życie kulturalne. Młody Boy-Żeleński studiował, jednak równocześnie prowadził najdelikatniej mówiąc niezbyt ustatkowany tryb życia. W pewnym okresie był nawet uzależniony od hazardu.

Wszystko zmieniło się w momencie przybycia do Polski Stanisława Przybyszewskiego. Magnetyczna osobowość Przybyszewskiego szybko skupiła wokół siebie całe grono wiernych zwolenników, w tym również młodego Boya. Był to oczywiście okres Młodej Polskiej, a więc czas fascynacji między innymi myślą Fryderyka Nietzschego czy poezją Baudelaire'a. W okresie późniejszym dojrzały już Boy wspominał te czasy z mieszaniną dystansu oraz rozrzewnienia. Wystarczy tutaj wspomnieć takie teksty, jak "Baudelaire: poeta krakowski" albo liczne wspomnienia. W jednym z nich Boy opowiada, jak to Stanisław Przybyszewski został wyproszony z kawiarni ze względu na brak towarzystwa damy. "Stach" miał na to zareagować wychodząc z lokalu aby następnie wrócić z jedną z dziewcząt ulicznych, którą zaprosił na kawę. Osłupiały kelner był zmuszony obsłużyć Przybyszewskiego.

Również w tym okresie powstawały pierwsze przekłady literatury francuskiej autorstwa Boya, które ostatecznie miały ułożyć się w monumentalną wręcz bibliotekę, nieporównywalną z dorobkiem żadnego z innych polskich tłumaczy.

Od 1901 roku pracował w Klinice Pediatrycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego, równolegle publikując prace naukowe w fachowych czasopismach medycznych. Powołał do istnienia stowarzyszenie Kropla Mleka, której celem było promowanie higieny i pielęgnowanie niemowląt. Od 1906 roku Tadeusz Boy-Żeleński współpracował z kabaretem Zielony Balonik rezydującym w krakowskiej Jamie Michalika, będąc ich głównym satyrykiem.

Dwudziestolecie międzywojenne i wojna

Okres dwudziestolecia międzywojennego to czas, w którym spotykamy już dojrzałego Boy-Żeleńskiego. Wpływ Młodej Polski oraz Stanisława Przybyszewskiego należą do przeszłości. Boy jest przede wszystkim ciętym i niezwykle inteligentnym publicystą oraz felietonistą. Jego liczne teksty były poświęcone między innymi aborcji, kwestii edukacji seksualnej kobiet, konserwatyzmowi polskiego społeczeństwa. Jest również pionierem tego, co nazywamy "odbrązawianiem" wielkich postaci polskiej kultury. Sam Boy-Żeleński uważał, że dla dobra polskiej kultury konieczne było ujawnienia tego, iż wielcy twórcy niekoniecznie byli jednocześnie wielkimi ludźmi.

Boy-Żeleński znany był również z licznych tekstów satyrycznych. Niektóre spośród nich, jak chociażby pastisz na poezję Bolesława Leśmiana, świadczą niestety o pewnym ograniczeniu. Można powiedzieć, że Boy do pewnego stopnia był fanatykiem tzw. życiowości. Być może należy przypisać to jego wcześniejszej biografii, a więc okresowi, kiedy uległ duchowości młodopolskiej w jej chyba najmniej wartościowym wydaniu.

Podczas pobytu w Paryżu zachłysnął się francuską klasyką, której największe dzieła przełożył na język polski. Pełnił obowiązki recenzenta teatralnego w magazynie „Czas”. Po przeprowadzce do Warszawy kierował Teatrem Polskim. W tym czasie również odezwały się w nim lekarskie instynkty i współtworzył wraz z Ireną Krzywicką Poradnię Świadomego Macierzyństwa w Warszawie, w którym stawiano na promowanie edukacji seksualnej. W 1939 roku wyjechał z powodu wybuchu drugiej wojny światowej do Lwowa, gdzie objął kierowanie katedrą historii literatury francuskiej na Uniwersytecie Lwowskim. Współpracował z czasopismami: „Nowe Widnokręgi” i „Czerwony Sztandar”. Wkrótce po zajęciu Lwowa przez Niemców, 3 lipca 1944 roku, Tadeusz Boy-Żeleński został aresztowany i rozstrzelany wraz z innymi lwowskimi profesorami.

Twórczość Boya-Żeleńskiego

Jako tłumacz Tadeusz Boy-Żeleński nie jest oceniany w sposób jednoznaczny. Chociażby Jan Parandowski krytykował przekłady Marcela Prousta, wskazując na to, iż Boy "pociął" długie proustowskie okresy, przez co w pewien sposób wypaczył charakter tej prozy. Sam Boy bronił się przed tego rodzaju zarzutami podnosząc, iż polszczyzna zwyczajnie nie byłaby w stanie unieść właściwej Proustowi składni. Można powiedzieć, że współczesne przekłady Prousta dowodzą, iż to raczej właśnie Boy miał słuszność w tej kwestii.

Warto przy tym zaznaczyć, że Boyowi polska kultura zawdzięcza nie tylko przekłady czysto „literackie” (jeżeli mamy trzymać się rozróżnienia pomiędzy literaturą a filozofią), lecz również tłumaczenia dzieł Pascala, Kartezjusza, Voltaire'a oraz Montaigne'a. Co ciekawe, o ile niektóre ze starszych przekładów wielkich dzieł filozoficznych obecnie bywają "korygowane"(np. przekłady Nietschego), o tyle nowych przekładów Pascala lub Kartezjusza nie uświadczymy. Nikt też nie zarzuca Boyowi błędów merytorycznych w obrębie przekładów dzieł filozofii, podczas gdy tego rodzaju zarzuty bywają kierowane pod adresem Leopolda Staffa czy Wacława Berenta, jakkolwiek pod względem stylistycznym dawne przekłady Nietzschego w sposób zdecydowany górują nad współczesnymi.

Jako autor oryginalny Boy był przede wszystkim twórcą tekstów satyrycznych. Najbardziej popularnym zbiorem owych jest oczywiście książka "Znasz-li ten kraj?". To również Boy w swoisty sposób "odświeżył" pewną część dorobku Aleksandra Fredry, pisząc "Nowoczesną sztukę chędożenia".

Tadeusz Boy-Żeleński - twórczość

Epoka literacka: Młoda Polska
Nasza witryna korzysta z plików COOKIES („ciasteczka”). Dowiedz się więcej o COOKIES z naszej Polityki Prywatności.
ROZUMIEM