Chłopak znad potoku, Paul Cézanne
W dzisiejszym świecie człowiek staje w obliczu wielu różnorodnych presji, niekiedy pochodzących z jego otoczenia społecznego, kulturalnego i ekonomicznego. Zmieniające się normy, oczekiwania i wartości wpływają na codzienne decyzje, kształtując nasze postawy oraz działania. Presja otoczenia może przybierać różne formy — od społecznych oczekiwań dotyczących zachowań i sukcesów, przez normy kulturowe, aż po wymagania instytucji, w jakich funkcjonujemy. W obliczu tych wyzwań człowiek często musi balansować między indywidualnymi pragnieniami a oczekiwaniami grupy. Tematyka ta jest nie tylko aktualna, ale także niezwykle ważna dla zrozumienia, jak jednostki adaptują się do różnych warunków życia i jak podejmują decyzje, które mogą kształtować ich tożsamość oraz miejsce w społeczeństwie. Przykłady takiej presji można znaleźć również w literaturze różnych epok.
Spis treści
Problematyka powieści autorstwa Witolda Gombrowicza skupia się na walce człowieka z formą. W ten sposób pisarz określał wszystkie normy społeczne i pozy, które przyjmujemy, aby dopasować się do środowiska i reprezentować sobą konkretną postawę. Józio Kowalski, główny bohater powieści, nie był jednak pozytywnie nastawiony do wszechobecnej sztuczności i gry pozorów, nie zamierzał ich zaakceptować. Kiedy zmuszony przez profesora Pimkę wrócił do szkoły, postanowił rozpocząć walkę z formą. Odwiedzał kolejne miejsca: szkołę dyrektora Piórkowskiego, stancję Młodziaków, dwór Hurleckich. Niestety wszędzie spotykał sztuczność oraz pozy przyjmowane, aby zaimponować innym.
Presja otoczenia była bardzo widoczna w ramach szkoły. Uczniowie byli poddawani procesowi upupiania, nauczyciele wmawiali im nieświadomość i niewinność. Nastoletni młodzieńcy mieli zachowywać się jak kilkuletnie dzieci. Częściowo się udawało: w klasie wykształciła się grupa szlachetnych, posłusznych chłopiąt. Część uczniów nie zamierzała jednak ulec presji otoczenia – celowo używali wulgaryzmów, mówili o romansach, dopuszczali się przemocy. Podejmowali walkę przeciwko presji otoczenia, chociaż nauczyciele mimo wszystko wciąż uważali ich za niewinnych i nieświadomych niczego, co brzydkie i złe.
Na stancji Młodziaków Józio Kowalski również spotkał się z presją otoczenia. Gospodarze byli nowocześni, wyśmiewali tradycyjne wartości. Ich nastoletnia córka, pensjonarka Zuta, skupiała się przede wszystkim na sprawności fizycznej, miała ogromne braki w wiedzy. Rodzice namawiali ją, by wyjechała na weekend z chłopakiem i zaszła w nieślubną ciążę. Józio postanowił zbuntować się przeciwko presji na bycie nowoczesnym. Celowo zachowywał się dziecinnie i konserwatywnie. W końcu posunął się do podstępu, aby obnażyć prawdziwe oblicze Młodziaków. Gdy inżynier przyłapał Pimkę i Kopyrdę nocą w sypialni Zuty, stracił kontrolę nad sobą i rozpoczął bójkę. Okazało się, że nie jest tak postępowy, jak udawał – wcześniej z dumą stwierdzał, że kult dziewictwa już przeminął.
W poszukiwaniu naturalności Miętus i Józio uciekli na wieś, gdzie trafili do Bolimowa, do dworku Hurleckich, krewnych Józia. Miętus znalazł tam swój upragniony synonim naturalności i braku wystudiowanej formy – parobka Walka. Postanowił za wszelką cenę się z nim zbratać, co wywołało oburzenie Hurleckich, którzy traktowali służbę bez szacunku. Szlachta nie wahała się przed rękoczynami, kiedy nie była zadowolona z pracy swoich służących. Chłopi nie mieli szacunku do Hurleckich, obgadywali ich za plecami. Dwór Hurleckich był parodią dworu w Soplicowie. Józio ponownie czuł jednak presję – tym razem narzucono mu formę młodego szlachcica. Dramat zakończył się buntem służby oraz ucieczką Józia z Bolimowa. Kowalski doszedł do przygnębiających wniosków: człowiek jest skazany na uleganie presji otoczenia. Z jednej formy można było uciec tylko w drugą formę, a od jednego człowieka – w ramiona drugiego.
Walka z presją otoczenia została przedstawiona również w jednym z najsłynniejszych dzieł Williama Szekspira – dramacie „Romeo i Julia”. Młodzi spotkali się przypadkiem i zakochali w sobie, ale nie mogli być razem. Pochodzili ze skłóconych rodów Kapuletów i Montekich. Matka Julii, wbrew woli męża, chciała wydać córkę za Parysa. Panna nie mogła decydować o swojej przyszłości, jej dalszy los leżał w rękach rodziców. Romeo i Julia postanowili sprzeciwić się trwającemu od wieków konfliktowi między ich rodzinami i mimo wszystko być razem. Nie mieli wielu sojuszników: mogli liczyć tylko na ojca Laurentego i służącą Martę. Romeo i Julia wzięli potajemny ślub, ale wkrótce ich sytuacja jeszcze bardziej się skomplikowała.
Po skazaniu Romea na dożywotnie wygnanie młodzi, z pomocą ojca Laurentego, zaplanowali kolejną intrygę, aby Julia nie musiała bezprawnie wychodzić za Parysa, a za to mogła dołączyć do męża. Nie było to łatwe – rodzice nie wiedzieli, że ich córka ma już męża, ponieważ ślub był zachowany w tajemnicy. Dodatkowo ojciec groził Julii, że ją wydziedziczy, jeśli odmówi ślubu. Młodzi do samego końca próbowali robić wszystko, aby być razem, niestety nie wszystko potoczyło się zgodnie z planem. Do Romea nie dotarła wiadomość o upozorowanej śmierci Julii, dlatego myślał, że naprawdę nie żyje. Próba samodzielnego decydowania o własnym losie zakończyła się tragedią. Romeo i Julia zginęli samobójczą śmiercią. Relacje panujące w lokalnej społeczności oraz nieustępliwość rodziców doprowadziły ich do tragedii. Jedyną ucieczką od życia zgodnie ze społeczną presją była dla młodych śmierć. Ich rodzice się pogodzili, ale było za późno – Romeo i Julia stracili życie.
Społeczność Lipiec funkcjonuje według sztywnych norm obyczajowych, które silnie determinują zachowania jednostek i ograniczają możliwość samodzielnego wyboru własnej drogi życiowej. Jagna staje się ofiarą zbiorowej presji mieszkańców wsi, którzy nie akceptują jej niezależności oraz relacji z Antkiem Boryną. W oczach społeczności kobieta zostaje uznana za główną sprawczynię konfliktów moralnych, choć odpowiedzialność ponoszą także inni bohaterowie. Mechanizm ten pokazuje, jak silnie funkcjonujące w społeczności stereotypy i uprzedzenia mogą wpływać na ocenę jednostki, prowadząc do niesprawiedliwych osądów.
Narastająca presja środowiska stopniowo odbiera Jagnie możliwość obrony własnego stanowiska, ponieważ opinia zbiorowości okazuje się ważniejsza niż prawda. Mieszkańcy wsi kierują się nie tyle faktami, ile potrzebą utrzymania porządku społecznego i tradycyjnych norm. W efekcie bohaterka zostaje publicznie upokorzona, a następnie brutalnie wypędzona ze wsi, co stanowi kulminację działań społeczności działającej jak jeden, bezwzględny organizm. Reymont ukazuje w ten sposób, że człowiek żyjący w zamkniętej wspólnocie często nie ma realnej możliwości sprzeciwienia się dominującym przekonaniom.
Los Jagny staje się więc symbolicznym obrazem sytuacji, w której jednostka przegrywa z presją otoczenia i siłą tradycji. Bohaterka nie zostaje osądzona indywidualnie, lecz jako element zbiorowej narracji, w której potrzebny jest winowajca odpowiedzialny za naruszenie ustalonego porządku. Powieść pokazuje, że społeczna presja może prowadzić do wykluczenia i zniszczenia życia człowieka, nawet jeśli jego czyny nie odbiegają znacząco od zachowań innych członków wspólnoty. W ten sposób Reymont ukazuje dramat człowieka podporządkowanego bezwzględnym mechanizmom zbiorowości, które potrafią zdominować zarówno moralność, jak i indywidualne losy bohaterów.
Stanisław Wokulski znajduje się pod presją środowiska arystokratycznego, do którego próbuje się dostać, aby zdobyć względy Izabeli Łęckiej. Musi dostosować się do obyczajów i stylu życia elit, choć nie identyfikuje się z ich wartościami. Arystokracja traktuje go jednak jako człowieka niższego pochodzenia, co wzmacnia jego poczucie wyobcowania. Presja społecznych hierarchii prowadzi bohatera do licznych kompromisów i decyzji sprzecznych z jego przekonaniami. Wokulski stopniowo uświadamia sobie, że próba dostosowania się do oczekiwań elit nie przynosi mu ani szczęścia, ani uznania. Powieść pokazuje, jak silne normy społeczne mogą deformować życiowe wybory jednostki. Ostatecznie bohater doświadcza rozczarowania zarówno społeczeństwem, jak i własnymi ambicjami.
Wobec głównego bohatera, Józefa K., zostaje wytoczone postępowanie, mimo iż nie zrobił on w swoim mniemaniu niczego, co złamałoby prawo. Dokonując rachunku sumienia, domaga się od władzy wykonawczej wyjaśnień co do przedmiotu oskarżenia, jednak dostaje tylko mętne tłumaczenia, które w istocie niczego nie wyjaśniają. Coraz większy lęk towarzyszący oczekiwaniu na postawienie przed sądem sprawia, że portret bohatera staje się uniwersalnym obrazem człowieka wobec presji otoczenia, mogącego ze zwykłego obywatela uczynić w dowolnym momencie bandytę, wikłając go w bezlitosną biurokrację i wynikający z niej absurd.
Przedmiotem manipulacji Zenona Ziembiewicza staje się służąca Justyna Bogutówna, córka wdowy, z którą wikła się w zakazany romans. Pod wpływem społeczeństwa, według przekonań, jakiego miałaby urodzić bękarta, a także przez brak wsparcia ze strony Zenona Justyna decyduje się na usunięcie niechcianej ciąży. Presja zewnętrzna i złość dziewczyny są tak wielkie, że traci panowanie nad sobą i oblewa mężczyznę kwasem w końcowym etapie akcji.
Bracia tytułowej bohaterki zabijają się wzajemnie podczas wojny, stojąc po przeciwnych stronach. Jeden z nich może być pochowany zgodnie z obrządkiem wiary, drugiego ma czekać pohańbienie wedle prawa stanowionego przez Kreona. Pomimo presji politycznej, jaką nakłada na Antygonę król, zdobywa się ona na akt odwagi i dokonuje pochówku drugiego brata na własną rękę. Efektem tego działania jest kara nałożona na nią przez Kreona, jednak i ta presja nie sprawia, że dziewczyna żałuje swojego postępowania. Jest z niego wręcz dumna, co stanowi o jej wysokiej moralności i odporności na czynniki zewnętrzne.
Trzy wiedźmy przepowiadają Makbetowi objęcie tronu i ta wizja staje się wkrótce jego obsesją. Jedną z osób, które podsycają żądzę władzy w mężczyźnie, jest jego żona, która chętnie widziałaby się u boku króla, jednak uważa ona Makbeta za zbyt słabego psychicznie, aby mógł dokonać „wielkich rzeczy”. Przez owe rzeczy rozumie zbrodnię, którą usprawiedliwiać ma pragnienie władzy i dóbr materialnych. Wiele razy Lady Makbet ubliża mężowi, wmawiając mu brak męskości objawiający się wahaniem, co ostatecznie jest jednym z decydujących czynników w podejmowaniu decyzji o zamordowaniu króla Duncana przez Makbeta.
Bohaterki żyją w totalitarnym państwie Gilead, gdzie presja ideologiczna całkowicie kontroluje ich życie. System narzuca kobietom określone role społeczne, pozbawiając je wolności i indywidualności. Główna bohaterka Offred musi udawać posłuszeństwo, aby przetrwać w opresyjnym systemie. Presja polityczna i religijna wymusza podporządkowanie się regułom, które naruszają podstawowe prawa człowieka. Mimo to bohaterka zachowuje wewnętrzny bunt i próbuje chronić własną tożsamość. Powieść ukazuje mechanizmy działania społeczeństwa opartego na strachu i kontroli. Presja systemu staje się narzędziem zniewolenia jednostki, ale jednocześnie rodzi pragnienie oporu.
Uczniowie elitarnej szkoły znajdują się pod ogromną presją rodziców i instytucji, które oczekują od nich określonych sukcesów życiowych. Bohaterowie muszą wybierać między własnymi marzeniami a oczekiwaniami otoczenia. Postać Neila pokazuje tragiczne skutki podporządkowania się autorytarnej presji rodzinnej. Nauczyciel Keating zachęca uczniów do samodzielnego myślenia i odwagi w realizowaniu własnych pasji. Film ukazuje konflikt między indywidualnością a społecznym konformizmem. Presja środowiska prowadzi do dramatycznych decyzji, które zmieniają życie bohaterów. Historia podkreśla znaczenie wolności wyboru w procesie kształtowania tożsamości.
Katniss Everdeen funkcjonuje w systemie totalitarnym, który narzuca obywatelom brutalne reguły przetrwania. Presja polityczna i społeczna zmusza ją do udziału w igrzyskach, gdzie musi walczyć o życie. Bohaterka jednocześnie staje się symbolem oporu wobec władzy, co zwiększa oczekiwania społeczeństwa wobec jej działań. Musi podejmować decyzje pod wpływem ogromnej presji mediów, władz oraz opinii publicznej. Film pokazuje, jak system polityczny manipuluje jednostką, wykorzystując strach i propagandę. Katniss stara się zachować własne wartości mimo nacisku otoczenia. Jej postawa ukazuje możliwość sprzeciwu wobec presji systemowej.
Presja społeczna często jest potężną siłą, którą jednostka nie zawsze jest w stanie pokonać. Pozornie każdy z nas ma możliwość decydowania o sobie, ale w rzeczywistości bywa trudno podejmować własne, niezależne decyzje. Niekiedy dzieje się tak, że wystarczająco silna psychika umożliwia człowiekowi oparcie się presji i czynnikom zewnętrznym, co zdecydowanie jawi się jako wzór godny naśladowania.
Aktualizacja: 2026-02-14 17:52:38.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.