Chłopak znad potoku, Paul Cézanne
Groteska to kategoria estetyczna, która opiera się na łączeniu w jednym utworze literackim przeciwstawnych elementów, np. tragizmu i komizmu, realizmu i fantastyki itp. Charakterystyczna dla groteski jest również atmosfera absurdu i dziwności. W polskiej literaturze również znajdziemy przykłady dzieł groteskowych, które stanowić będą ciekawy przedmiot analizy niniejszego problemu.
Spis treści
Utwór Gombrowicza należy do literatury awangardowej, a jedną z jej charakterystycznych cech jest właśnie groteska, która objawia się przede wszystkim w przedstawionym przez autora obrazie świata. W powieści występuje deformacja świata przedstawionego. Ma on cechy realistyczne, ale jednocześnie jest tak absurdalny, że niemożliwe jest, aby opisane wydarzenia naprawdę miały miejsce. Przejście między snem głównego bohatera a pojawieniem się profesora Pimki sprawia, że wszystkie opisane sytuacje są tylko snem.
Gombrowicz przejaskrawił ludzkie wady do granic możliwości – na co dzień nie spotykamy takich ludzi jak profesor Pimko, Miętus czy Młodziakowie. Wiąże się to z absurdalnymi, nierealnymi sytuacjami. Dorosły Józio Kowalski został zapędzony z powrotem do szkoły i nikt nie zauważył, że nie jest nastolatkiem – był traktowany jak pozostali uczniowie. Gombrowicz opisał też pojedynek na miny, który miał poważne konsekwencje: Miętus zgwałcił Syfona przez uszy, a ten, nie mogąc znieść odrażających rzeczy, które słyszał, popełnił samobójstwo. Następnie bohaterowie udali się do dworku Hurleckich, gdzie Miętus wpadł w obsesję na punkcie bratania się z parobkiem Walkiem, co doprowadziło do buntu służby przeciwko szlachcie. Nawet finał powieści jest absurdalny – Gombrowicz żartuje sobie z odbiorców, pisząc: Koniec i bomba, a kto czytał, ten trąba!.
Groteska świata przedstawionego objawia się również w kreacjach bohaterów. Nie mają skomplikowanych osobowości – reprezentują konkretne formy, np. nowoczesność, szlachtę ziemiańską. Absurdalna jest już sama postać głównego bohatera. Mamy do czynienia z dorosłym mężczyzną, który mentalnie wciąż jest młodzieńcem i nie potrafi się przeciwstawić profesorowi Pimce. Bohaterowie w pewnym sensie są parodiami tego, co chcą sobą reprezentować. Pedagodzy nie uczyli niczego młodzieży, potrafili tylko powtarzać utarte frazesy, które im wcześniej wpojono. Bladaczka nie umiał zapanować nad uczniami – czekał na dzwonek z podobnym wytęsknieniem jak oni. Młodziak namawiał swoją nastoletnią córkę, żeby zaszła w nieślubną ciążę, a kiedy przyłapał mężczyzn w jej pokoju, wywołał bójkę. Hurleccy całymi dniami nic nie robili – zajmowali się wyłącznie jedzeniem i odpoczynkiem, a służba w ogóle ich nie szanowała. Bohaterowie „Ferdydurke” to zbiór absurdalnych postaci, w wyolbrzymiony sposób reprezentujących prawdziwe, obecne w społeczeństwie problemy.
Dramat „Tango” Sławomira Mrożka ukazuje groteskowy obraz świata, w którym tradycyjny porządek społeczny zostaje całkowicie odwrócony. W domu Stomila i Eleonory panuje chaos obyczajowy, brak zasad oraz dowolność zachowań, które w normalnych warunkach zostałyby uznane za skandaliczne. Rodzice Artura odrzucili wszelkie normy moralne i społeczne, traktując wolność jako najwyższą wartość, co doprowadziło do sytuacji, w której brak jakichkolwiek reguł staje się nową, absurdalną normą życia. Groteska polega tu na paradoksie – to nie młode pokolenie buntuje się przeciw tradycji, lecz młody bohater próbuje przywrócić porządek zniszczony przez starszych. W rezultacie Artur jawi się jako postać niemal anachroniczna, walcząca o wartości, które w jego otoczeniu zostały uznane za przestarzałe i zbędne.
Groteskowy charakter dramatu ujawnia się także w konstrukcji postaci, które są przerysowanymi, karykaturalnymi reprezentantami określonych postaw społecznych. Stomil symbolizuje skrajną artystyczną wolność pozbawioną odpowiedzialności, Eleonora – egoizm i hedonizm, a Edek – brutalną siłę pozbawioną refleksji. W świecie przedstawionym logika i autorytet tracą znaczenie, a o pozycji człowieka decyduje jedynie jego zdolność narzucenia swojej woli innym. Absurdalne sytuacje, takie jak próba przywrócenia tradycyjnych rytuałów przez Artura czy jego plan małżeństwa z kuzynką jako aktu „porządkowania świata”, podkreślają deformację rzeczywistości. Mrożek pokazuje, że społeczeństwo pozbawione zasad nie staje się bardziej wolne, lecz pogrąża się w chaosie i moralnej pustce.
Kulminacja dramatu, czyli zabójstwo Artura przez Edka i przejęcie przez niego władzy, stanowi ostateczne potwierdzenie groteskowej wizji świata. Zwycięża nie ten, kto reprezentuje idee czy wartości, lecz ten, kto posiada przewagę fizyczną i bezwzględność. Triumf prymitywnej siły nad intelektem i kulturą ukazuje świat jako rzeczywistość przewróconą na opak, w której rozpad norm prowadzi do dominacji najbardziej brutalnych jednostek. Finałowy taniec Edka i Eugeniusza symbolizuje zwycięstwo chaosu oraz ostateczne zwyrodnienie porządku społecznego, co nadaje całemu utworowi wymiar gorzkiej, groteskowej przestrogi.
Kolejnym przykładem groteski świata przedstawionego jest dramat Tadeusza Różewicza, pt. „Kartoteka”. Groteskowa jest tutaj już postać głównego bohatera, który – podobnie jak Józio Kowalski – nie miał własnej, spójnej tożsamości. Posługiwał się różnymi imionami, dla jednych był dzieckiem, a dla innych mężczyzną w średnim wieku. Był bierny, wycofywał się, co nie jest typowe dla głównego bohatera. Patos przeplata się w dramacie ze śmiesznością – główny bohater jest całkowicie zrezygnowany, wyprany z wszelkich wartości i zapału do życia. W dramacie głos zabiera Chór Starców, będący parodią chórów obecnych w greckich tragediach. Starcy próbują nakłonić bohatera do działania, ale ten tylko siedzi lub leży. Świat opisany w dramacie jest absurdalny – bohaterowie drugoplanowi wydają się bardzo zajęci, ale w rzeczywistości nie robią nic istotnego. Ludzie traktują samych siebie bardzo poważnie, brakuje im dystansu. Chcą uchodzić za dorosłych, poważnych, odpowiedzialnych, ale w rzeczywistości są zakłamani i wręcz śmieszni w swojej grze pozorów.
Podobnie jak w przypadku Józia Kowalskiego z „Ferdydurke”, główny bohater to tzw. everyman, czyli człowiek każdy. Jest do bólu przeciętny, nie ma cech charakterystycznych. Każdy z czytelników w pewnym sensie może się z nim utożsamiać. Bohaterowie drugoplanowi również są bezbarwni, pozbawieni znaczenia. Wygłaszają swoje kwestie, a następnie odchodzą. Podobnie jak w powieści Gombrowicza, każdy z bohaterów ma konkretną funkcję do spełnienia, a następnie przestaje być potrzebny. Akcja dramatu rozgrywa się w sypialni głównego bohatera – zwyczajnym, przeciętnym pokoju. Z jakiegoś powodu pojawiają się w niej jednak przypadkowe osoby, zupełnie jakby to była ulica. Z pozoru przedstawiony w dramacie świat jest realny, ale w rzeczywistości to smutna groteska. Bohaterowie są ludźmi złamanymi przez los, nie wyznają żadnych wartości, na niczym im nie zależy. Rozmawiają ze sobą, ale się nie rozumieją. Dopóki ludzie są mali i słabi, taki właśnie będzie otaczający ich świat.
Zbiór opowiadań przedstawia różne historie, będące splotem wspomnień dzieciństwa autora pochodzącego z Drohobycza, co od razu ustawia perspektywę na dziecięcy sposób widzenia świata. Szczególnie groteskową otoczkę ma relacja chłopca z ojcem, który całe dnie spędza w swojej samotni, opiekując się ptakami lub dążąc do ożywienia materii, a także badając egzotyczne zwierzęta. Obraz ojca w opowiadaniach jest całkowicie absurdalny, zupełnie wymykający się stereotypom o głowie rodziny. Ta rola pełniona jest w tym wypadku przez służącą Adelę, która swoją posturą i autorytetem zdecydowanie dominuje ojca narratora. W efekcie daje to bardzo groteskowy obraz zarówno starszego mężczyzny, jak i całego domu rodzinnego.
Głównym bohaterem jest Józef K., oskarżony o nieokreślony czyn zabroniony, osaczony przez system, którego nie da się zrozumieć. Powieść jest swoistą karykaturą bezlitosnej biurokracji, niszczącej jednostkę właściwie w imię pokazania swej władzy nad pojedynczym człowiekiem. Starania Józefa K., aby dowiedzieć się czegoś o swym rzekomym przewinieniu, spełzają na niczym, jednak atmosfera budowana przez urzędników i władzę sądowniczą wypacza obraz życia społecznego takiego, jakim być powinien, czyli działającego na rzecz obywatela.
Groteskowym elementem powieści jest przede wszystkim stała obecność fantastycznych postaci z szatańskiej świty Wolanda. Upersonifikowany Szatan przybywa do Moskwy, aby zorganizować przyjęcie o znamionach teatralnego spektaklu, będące tak naprawdę pretekstem do ukazania rosyjskiej elity w krzywym zwierciadle. Motyw karykaturalizacji i wyolbrzymienia ludzkich cech, jaki pojawia się podczas wydarzenia, występuje w otoczce niemalże czarnej mszy, podczas której tytułowa Małgorzata wchodzi w rolę wiedźmy zawierającej pakt z ciemnymi mocami. Ostatecznie starania Wolanda oraz Behemota i innych jego wspólników dążą do polepszenia kondycji duchowej społeczeństwa, co jest absurdem w kontekście typowych konotacji postaci samego Diabła.
W dramacie narodowym groteska odgrywa istotną rolę w przedstawieniu panoramy społeczeństwa polskiego przełomu XIX i XX wieku. Bazując na prawdziwym weselu, którego był uczestnikiem, Wyspiański ukazuje z jednej strony inteligencję jako przemądrzałych, próżnych i niechętnych do aktywnych działań patriotycznych snobów, a z drugiej wprowadza wręcz karykaturalnie namalowanych chłopów, którzy w swoim zaparciu co do tradycji i braku obycia nie potrafią odnaleźć się w towarzystwie mieszczan. Posłużenie się groteską w tym przypadku ma podkreślić brak chęci porozumienia między warstwami społecznymi oraz przepaść komunikacyjną, która z niego wynika.
Powieść Vonneguta przedstawia groteskowy obraz wojny, w którym tragiczne wydarzenia przeplatają się z absurdem i elementami fantastycznymi. Główny bohater, Billy Pilgrim, doświadcza zaburzeń czasu – przemieszcza się między różnymi momentami swojego życia, co nadaje opowieści surrealistyczny charakter. Groteska polega tu na zestawieniu dramatycznych realiów II wojny światowej z ironicznym, momentami wręcz komicznym tonem narracji. Szczególnie groteskowe są sceny z planety Tralfamadorii, gdzie kosmici traktują ludzkie życie jako element widowiska. Vonnegut pokazuje w ten sposób bezsens wojny oraz absurd ludzkich systemów wartości. Bohater, zamiast heroizmu, prezentuje bierność i zagubienie, co podważa tradycyjne schematy literatury wojennej. Groteskowa konstrukcja utworu pozwala autorowi ukazać tragedię wojny w sposób jeszcze bardziej przejmujący, ponieważ absurd podkreśla jej irracjonalność.
Powieść przedstawia groteskową wizję świata konsumpcjonizmu lat 80., w którym powierzchowność i status społeczny zastępują autentyczne relacje międzyludzkie. Główny bohater, Patrick Bateman, jest jednocześnie eleganckim biznesmenem i brutalnym mordercą, co tworzy groteskowe połączenie luksusu i przemocy. Autor celowo przesadza w opisie codziennych rytuałów bohaterów, ukazując ich jako karykatury ludzi podporządkowanych modzie i pieniądzom. Świat przedstawiony wydaje się absurdalny, ponieważ otoczenie ignoruje oczywiste oznaki szaleństwa Batemana. Groteska polega tu na zestawieniu perfekcyjnego wizerunku społecznego z moralną pustką. Ellis pokazuje, że nowoczesna cywilizacja może przybierać formę groteskowej maski, za którą kryje się przemoc i nihilizm. Powieść staje się satyrą na kulturę sukcesu i konsumpcji.
Powieść przedstawia realia wojskowe w sposób skrajnie groteskowy, pokazując armię jako system pełen sprzeczności i absurdów. Tytułowy „paragraf 22” oznacza sytuację bez wyjścia – żołnierz, który chce uniknąć misji bojowej z powodu szaleństwa, automatycznie dowodzi, że jest zdrowy psychicznie, skoro chce ratować życie. Groteskowy charakter świata polega na całkowitym odwróceniu logiki, w którym irracjonalne przepisy stają się fundamentem funkcjonowania instytucji. Bohaterowie często zachowują się w sposób karykaturalny, a tragiczne wydarzenia są przedstawiane w tonie czarnego humoru. Dzięki temu Heller ukazuje dehumanizację jednostki w machinie wojennej. Czytelnik jednocześnie śmieje się i odczuwa niepokój, dostrzegając, że przedstawione mechanizmy mają swoje odpowiedniki w realnym świecie. Groteska staje się narzędziem krytyki biurokracji i bezdusznych systemów władzy.
Film Stanleya Kubricka przedstawia groteskową wizję zimnej wojny, w której los świata zależy od irracjonalnych decyzji polityków i wojskowych. Bohaterowie są przerysowani i karykaturalni, a ich działania często prowadzą do katastrofy. Tragiczna perspektywa wojny nuklearnej zostaje ukazana w tonie czarnej komedii, co tworzy charakterystyczny efekt groteski. Absurd polega na tym, że system obronny, który miał chronić ludzkość, staje się przyczyną jej zagłady. Dialogi pełne są ironii i nonsensu, podkreślających bezsens politycznych mechanizmów. Film pokazuje, że w świecie zdominowanym przez ideologie racjonalność może zostać całkowicie wyparta. Groteskowa forma pozwala Kubrickowi ostro skrytykować logikę wyścigu zbrojeń.
Film Yorgosa Lanthimosa przedstawia groteskową wizję społeczeństwa, w którym osoby samotne muszą znaleźć partnera w określonym czasie, w przeciwnym razie zostają zamienione w zwierzęta. Absurdalne zasady funkcjonowania świata ukazane są w całkowicie poważnym tonie, co potęguje efekt groteski. Bohaterowie zachowują się mechanicznie, podporządkowując swoje emocje społecznym regułom. Relacje międzyludzkie zostają sprowadzone do formalnych procedur, co tworzy karykaturalny obraz miłości. Film ukazuje, jak system społeczny może deformować naturalne potrzeby człowieka. Tragizm postaci przeplata się z absurdalnym humorem, tworząc charakterystyczne napięcie groteskowe.
Groteska jest nierealistyczna, ale zwraca naszą uwagę na problemy, które naprawdę istnieją: wychowanie młodzieży, sztuczność, bierność, upadek najważniejszych wartości. Właśnie tak dzieje się w przypadku „Ferdydurke” i „Kartoteki”, w których świat przedstawiony jest wprost przesycony groteskowymi bohaterami i sytuacjami.
Aktualizacja: 2026-02-14 17:21:44.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.