Motyw bezdomności w literaturze - konteksty z różnych epok

Motyw bezdomności

Bezdomność to duży problem społeczny, który zadaje się zarazem niezauważany. Poza swoją oczywistą formą ma również o wiele szerszy kontekst. W literaturze bezdomnym jest człowiek pozbawiony nie tylko domu, ale również ojczyzny. Bezdomnym można również nazwać bohatera odrzuconego przez otoczenie, niezrozumianego i samotnego.

  • Motyw bezdomności - znaczenie
  • Motyw bezdomności w literaturze różnych epok
  • Inne przykłady motywu bezdomności w literaturze
  • Motyw bezdomności - znaczenie

    Literatura przedstawia motyw bezdomności w kontekście szerszym, niż sam problem społeczny. Jako takowy można ją bowiem utożsamiać z brakiem domu. 

    Literatura dostrzega bowiem, że pojęcie „domu” to coś więcej niż własne cztery ściany. Powinno być one rozumiane jako własne miejsce do życia, bezpieczna przystań. Tym samym człowiek bezdomny to również ktoś pozbawiony bliskich, niezrozumiany, osamotniony.

    Dla Polaków szczególnie ważne jest również rozumienie bezdomności jako pozbawienie ojczyzny. Rodzima literatura, szczególnie okresu zaborów, często podkreślała ciężki los emigrantów i wygnańców, zmuszonych żyć z daleka od okupowanej Polski. Dopatrywali się w ich losie podobieństw z pozbawionymi domu tułaczami - ludźmi, którzy są wszędzie obcy i niechciani.

    Motyw bezdomności w literaturze różnych epok

    Biblia

    W Biblii można znaleźć wiele odniesień do bezdomności. Stary Testament wskazuje, że po wygnaniu z Raju pierwsi ludzie skazani zostali na tułaczkę. Od tego czasu człowiek jest niejako „wygnańcem” na Ziemi, dążącym do Domu Ojca - Nieba.

    Wielkimi bezdomnymi Biblii są również Izraelici. W Księdze Wyjścia naród prowadzony przez Mojżesza poszukuje Ziemi Obiecanej, gdzie miałby się osiedlić. Ich wędrówka trwałą aż czterdzieści lat, niż objęli w posiadanie ziemię Kanaan.

    W Nowym Testamencie bezdomnym jest poniekąd Jan Chrzciciel, mieszkający na pustyni. Sam Jezus rodzi się zaś w ubogiej stajence, ponieważ nie ma dla niego miejsca nawet w gospodzie.

    Legenda o św. Aleksym

    Będący synem rzymskiego patrycjusza Aleksy porzuca rodzinny dom i świeżo poślubioną żonę, by wieść ascetyczne życie. Wyrzeczeniem i modlitwa pragnie zjednać sobie zasługi u Boga. Wraz z innymi żebrakami zamieszkuje przy kościele w Edessie, nim sława błogosławionego męża nie zmusi go do odejścia. Wtedy Aleksy wraca do Rzymu i do końca życia zamieszkuje pod schodami rodzinnego domu, nierozpoznany przez poszukujących go domowników.

    Aleksy wybiera bezdomność dobrowolnie, jako poświęcenie dla chwały Boga. Obrazuje to, ile dla człowieka znaczy posiadanie własnego domu, a w szerszym pojęciu rodziny, jaka go zamieszkuje.

    Pieśń ucisku - Zbigniew Morsztyn

    Pieśń jest echem uchwały sejmowej z 1658 roku, która nakazywała wypędzenie z Rzeczpospolitej arian - protestanckiej wspólnoty religijnej, zwanej również Braćmi polskimi. Padli oni ofiarą niechęci do protestantów po potopie szwedzkim i zmuszeni zostali do opuszczenia kraju lub przejścia na katolicyzm.

    Zbigniew Morsztyn, który sam był arianinem, opisuje niedolę pokrzywdzonych ludzi wygnanych ze swojej ojczyzny. Pieśń, oprócz podkreślenia niesprawiedliwości takiego wyroku, szczególnie akcentuje żal pozbawionych swoich domów arian. Ich dobra potraktowano jak łup wojenny a ci, którym w zaufaniu zdążyli część z nich przekazać, zagrabili je. Teraz tułają się po świecie, zdani jedynie na łaskę Boga.

    Król Lear - William Szekspir

    Król starożytnej Brytanii Lear zrzeka się władzy na rzecz trzech córek: Gonelli, Regany i Kordelli. W gniewie wydziedzicza jednak ostatnią, dzieląc jej schedę między starsze siostry. Wkrótce okazuje się, że Gonella i Regana zaczynają lekceważyć starszego ojca a oparcie znaleźć może jedynie w wypędzonej Kordelli.

    Tragiczna historia króla Leara to nie tylko opowieść o porzuconym ojcu, którego zawiodły wyrodne córki. To również ukazanie niszczycielskiej mocy władzy, która korumpuje i ostatecznie doprowadza do zniszczenia rodziny. To właśnie ona niszczy dom króla Leara, wyciągając z serca jego córek najgorsze cechy charakteru.

    Kandyd - Wolter

    Wychowany w zamku barona de Thunder-ten-tronckha tytułowy bohater, jest przekonany o słuszności filozofii optymistycznej. Zakłada więc, że żyjemy w najlepszym z możliwych światów, a zło jest tylko koniecznością dla istnienia tego dobra. Wkrótce jednak życie Kandyda ulega gwałtownym zmianom, a on będzie musiał zrewidować swoje poglądy. Wygnany z miejsca nazywanego domem, traci ukochaną i zmuszony jest do tułaczki po całym świecie. Ciągle narażony na niebezpieczeństwo, ludzką podłość i głupotę nigdzie nie może odnaleźć nowego miejsca do życia. Ostatecznie osiada po latach w niewielkim folwarku, w którym wraz z przyjaciółmi sam postanawia zadbać o swoje szczęście.

    Dziady cz. III - Adam Mickiewicz

    W ustępie do „Dziadów” Mickiewicz opisuje dolę wygnanego z kraju pielgrzyma (najprawdopodobniej Konrada). Poeta wiele miejsca poświęca na opis nieprzyjaznej ziemi rosyjskiej, gdzie biedny lud ciemiężony jest przez autokratyczne rządy cara. Wśród tych obcych ludzi polscy emigranci cierpią za daleką ojczyzną. Oprócz siebie spotykają niewiele dobrych, życzliwych sobie dusz. 

    Bezdomność pielgrzyma i innych emigrantów jest tu podwójna. Wyraża zarazem wygnanie na obce ziemie, jak również pozbawienie ojczyzny - okuupowanej przez zaborców Polski.

    Latarnik - Henryk Sienkiewicz

    Skawiński to stary tułacz, zmuszony do emigracji z przyczyn politycznych. Postanawia jednak osiąść w Aspinwall, gdzie najmuje się na posadę latarnika. Początkowo nie obawia się samotności związanej z jego nową pracą. Odpowiada mu bliskość przyrody w postaci nieposkromionego morza i jego mieszkańców. Pewnego dnia, wraz z zapasami, dostaje egzemplarz „Pana Tadeusza”. Epopeja narodowa budzi tęsknotę za dawno porzuconą ojczyzną. Skawiński zapada w głęboki sen o Polsce, przez który zapomina o swoich obowiązkach i traci pracę. Gdy wyrusza na dalszą tułaczkę, nie czuje się już jednak tak daleki od rodzinnych stron. W postaci książki ma bowiem jej część zawsze ze sobą.

    Ludzie bezdomni - Stefan Żeromski

    Zawartą tytule powieści bezdomność Żeromski przedstawia w dwójnasób.  Ludźmi bezdomnymi są mieszkańcy noclegowni Chateau-Rouge, gdzie trzeba było płacić za miejsce do spania na podłodze oraz bywalcy warszawskich ulic Ciepłej i Krochmalnej. Mieszkające tam klasy społeczne były ewidentnie wykluczane, nikt nie interesował się ich problemami, a perspektywy poprawy praktycznie nie istniały.

    Bezdomność w powieści Żeromskiego wyraża również problem emigracji. Brat doktora Judyma uciekł za chlebem do Niemiec, a potem Ameryki Południowej. Częściowo wiązało się to również z prześladowaniami - Wiktor Judym działał w ruchu robotniczym i najprawdopodobniej ścigały go siły caratu.

    Bezdomność zdaniem Żeromskiego ma też wymiar duchowy. Podejście Judyma do pracy lekarza konfliktuje go z kolegami po fachu. Oba przypadki kończą się zepchnięciem na margines, odrzuceniem jednostki przez społeczność. 

    Bezdomność to również samotność. Doktor Judym rezygnuje z założenia rodziny, by móc całkowicie poświęcić się pracy społecznej. Pozostaje więc pozbawiony domu w rozumieniu tworzących go bliskich. 

    Żołnierz polski - Władysław Broniewski

    Wiersz poświęcony tragicznym wydarzeniom kampanii wrześniowej. Pokonani przez wojska niemieckie żołnierze szli do niewoli, pozbawieni wszelkiej nadziei. Mimo ogromnych chęci i bohaterstwa zostali pokonani w boju, a potem rozbrojeni. Teraz przemierzają ruiny polskich miast jako bezdomni tułacze. Ich domy bowiem zburzono. Ojczyznę zaś zniszczono, ponieważ nie mogli jej obronić.

    Inne przykłady motywu bezdomności w literaturze

    • Odyseja - Tytułowy bohater utworu Homera wracał do rodzinnej Itaki przez ponad dziesięć lat. Na miejscu tułacz zastał swój dom zajęty przez zalotników żony, liczących na przejęcie tronu. Z pomocą Ateny i syna Telemacha bohaterowi udaje się ich zabić, odzyskując dom oraz żonę.
    • Tristan i Izolda - Gdy nienawistni Tristanowi baronowie wyjawiają jego romanz z Izoldą, kochankowie zmuszeni są do ucieczki. Zamieszkują wtedy w pustelni Ogryna. Potem, by nie narażać ukochanej, rycerz udaje się na wygnanie do Bretanii, gdzie cierpi z powodu rozłąki.
    • Wielki Testament - François Villon, w przeciwieństwie do innych autor średniowiecznych, nie gloryfikuje spokojnego i zgodnego z chrześcijańską moralnością życia. Jego bohater to bezdomny birbant - karczemny hulaka, żyjący w drodze i wiecznie wdający się w kłopoty.
    • Pielgrzym - Wiersz Cypriana Kamila Norwida przedstawia postawę pielgrzyma - człowieka wędrującego w imię poszukiwanej wiary. Jest on w istocie bezdomnym, niemającym stałego miejsca na Ziemi. Bezdomny pielgrzym ponad posiadanie i bezpieczeństwo stawia jednak wiarę.
    • Lalka - Na Powiślu Wokulski spotyka ludzi, którzy żyją w skrajnej nędzy. Warszawski lumpenproletariat nie ma jego zdaniem szans na poprawę swojego bytu bez gruntownej współpracy wszystkich warstw społecznych. Sam Wokulski również może być uważany za bezdomnego - nigdzie nie może znaleźć pokrewnej duszy, wszędzie pozostaje człowiekiem obcym.
    • Chłopi - Pośród mieszkańców Lipiec najubożsi, bezdomni chłopi to często osoby starsze. Jagustynka, Agata czy Bylica zostali wyrzuceni z domu przez własne rodziny i żeby przetrwać, podejmowali się żebractwa i prac dorywczych. Pozostawali na marginesie gromady.
    • Moja bohema - Wiersz Arthura Rimbauda nawiązuje do życia cyganerii artystycznej. Poświęcający się sztuce poeta jest człowiekiem biednym i bezdomnym. Życie tułacza wypełnia jednak wierność Muzie i miłość do sztuki - jedynego powołania.
    • Przedwiośnie - Cezary Baryka jest człowiekiem wewnętrznie bezdomnym. Po wybuchu rewolucji w Rosji wyjeżdża z ojcem do wolnej Polski. Kraj przodków jest mu jednak obcy. Nie może odnaleźć się też pośród rozdartego klasowo i ideowo społeczeństwa.
    • Kolumbowie. Rocznik 20 - Bezdomnymi są wszyscy, którzy w wyniku wojny lub dekonspiracji stracili dach nad głową. W sposób symboliczny bezdomnymi można również nazwać całe pokolenie Kolumbów - ludzi, którzy być świadkami zniszczenia swojego świta. Wielu po wojnie zostało zmuszonych de emigracji, do końca pozostają tułaczami bez ojczyzny.
    • Ósmy dzień tygodnia - Agnieszka i Grzegorz poszukują miejsca, gdzie ich miłość mogłaby rozkwitnąć. Losy głównych bohaterów stanowią w utworze symbol powojennego pokolenia ludzi żyjących tuż po II wojnie światowej. Charakteryzowało się ono społecznym wykorzenieniem i bezdomnością.

    Czytaj dalej: Motyw tęsknoty w literaturze - konteksty z różnych epok

    Ostatnia aktualizacja: 2024-01-30 22:57:52