Mesjanizm - definicja, cechy, przykłady

Ostatnia aktualizacja: 2021-04-01 21:22:24
Epoka literacka Romantyzm

Wśród głównych tematów i motywów literackich bardzo ważną rolę odgrywa mesjanizm. Warto pamiętać o tym, iż motywy mesjanistyczne pojawiały się w literaturze już od czasów Biblii. W literaturze polskiej największy zasięg uzyskał natomiast w epoce romantyzmu.

Spis treści

Mesjanizm – definicja

Mesjanizm to teoria historiozoficzna, która odwołuje się do koncepcji Mesjasza – człowieka, który jest w stanie zbawić świat lub naród poprzez swoje cierpienie i swoją ofiarę. Zgodnie z założeniami dotyczącymi kreowania postaci w romantyzmie człowiek taki cechuje się najczęściej ogromną indywidualnością i posiada znamiona wybitnej, wyróżniającej się wśród innych, jednostki. Motyw mesjanizmu w literaturze spopularyzował Adam Mickiewicz tworząc analogię pomiędzy ukrzyżowanym Chrystusem a sytuacją Polski w XIX wieku.

Geneza mesjanizmu polskiego

Mesjanizm, jako nurt zarówno literacki, jak i filozoficzno-religijny, rozwinął się w okresie pomiędzy powstaniem listopadowym a powstaniem styczniowym. Ten etap mesjanizmu określa się bardzo często mianem mesjanizmu klasycznego, który ewoluował pod wpływem zmieniającej się sytuacji historycznej. Mesjanizm w swoim znaczeniu sięga kultury judaistycznej, a więc koncepcji narodu wybranego. Twórcą idei mesjanistycznej był Józef Hoene-Wroński. Zakładał on, że wskutek postępu dochodzi do połączenia filozofii i religii, co pozwala na wyjaśnienie dziejów świata.

Istotnym jest, iż mesjanizm w ujęciu Hoene-Wrońskiego nie miał wymiaru mistycznego. Ten został nadany przez Adama Mickiewicza i rozpowszechniony za sprawą jego dzieł. Mickiewicz nadał mesjanizmowi znaczenie ściśle narodowe i patriotyczne. Nieco inny ton mesjanizmowi nadał Andrzej Towiański, założyciel Koła Sprawy Bożej, do którego należał również Mickiewicz. W założeniach Towiańskiego historiozofia mesjanistyczna miała łączyć się z charakterystyczną dla epoki romantyzmu filozofią czynu, jednak Towiański uważał, że wykorzystywanie przemocy dla prób ocalenia narodu (np. w trakcie powstań) nie powinna być akceptowana przez jednostki doskonałe moralnie. W tym aspekcie polemizował z Mickiewiczem, który – również w swoich utworach – wyrażał przekonanie, iż tylko zdecydowane działania są w stanie uratować kraj. Mesjanizm polski sięgał do niemieckiej filozofii dziejów – odnosił się do metafizyki, pojęcia duszy oraz duszy narodu. W większość ujęć kraj ocalony miał być przez siłę ducha. Cierpienia kraju miały stanowić jedynie wstęp do całkowitego odkupienia.

Mesjanizm w literaturze polskiej

W epoce romantyzmu pojawiło się wiele dzieł, które w swoim przesłaniu nawiązują do idei mesjanistycznych. Wśród nich wymienić należy przede wszystkim:

  • III część Dziadów – w Dziadach drezdeńskich bardzo ważną kategorię stanowi mesjanizm, który polega na eksponowaniu porównania cierpienia Chrystusa na krzyżu z cierpieniem narodu polskiego. Bohaterem, który w pełni wyraża przekonanie o znaczeniu, jakie odgrywa kraj w dziejach świata, jest ksiądz Piotr. W swoich wizjach dostrzega on tajemniczą postać mesjasza, który jest w stanie podnieść naród i upadku i poprowadzić go ku wolności (tożsamość postaci ukryta jest pod enigmatyczną liczbą 44). Inną wersję mesjanizmu prezentuje główny bohater utworu – Konrad. Jako bohater romantyczny dysponuje on samoświadomością geniusza, jest przeświadczony o sile własnej sprawczości i potędze, czego daje pełen wyraz w „Wielkiej Improwizacji”. Jest przekonany, że posiada zdolność odczuwania cierpienia za cały naród, utożsamia się ze zbawcą i buntuje się przeciwko Bogu. Interesującą kwestią pozostaje to, iż postawa Konrada nie zasłużyła w utworze na potępienie – przed ostatecznym bluźnierstwem powstrzymują go zjawiające się diabły, które wypowiadają za niego ostateczną zniewagę kierowaną do Boga (porównanie go z carem).
  • Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego – dzieło Adama Mickiewicza, które spisane zostało w formie przypowieści ewangelicznych. Przesłanie Ksiąg dedykowane było przede wszystkim emigrantom zmuszonym opuścić kraj po klęsce powstania listopadowego. W treści Ksiąg Mickiewicz zawiera bezpośrednie odwołania do idei mesjanistycznych. Bardzo wyraźnie zarysowane zostało przekonanie o tym, iż Polska nosi cechy odkupiciela świata – za sprawą swojego cierpienia jest w stanie zmienić losy ludzkości i uchronić je przed ostateczną klęską.
  • Prelekcje paryskie- wydany zbiór wykładów Mickiewicza, które wygłaszał on w College de France w Paryżu. Głównym ich tematem była historia Słowian – zarówno w ujęciu historycznoliterackim, jak i filozoficznym, politycznych czy religijnym. Podkreślał w niej misję ludu słowiańskiego, szczególnie polskiego, w dziejach świata. Autor wyrażał przekonanie, że bardzo bliskie jest ponowne pojawienie się Chrystusa i kres czasów. Kres ów, miał wynikać z sytuacji politycznej Polski i jej poświęcenia.
  • Król-Duch – poemat historiozoficzny Juliusza Słowackiego, w którym autor prezentuje własną koncepcję dziejów. W utworze przedstawiona została historia świata – od jego początków. Zgodnie z treścią dzieła świat powstać miał na skutek wyodrębnienia się duchów indywidualnych, które pochodziły od Absolutu. Słowacki początkowo dedykował utwór Andrzejowi Towiańskiemu, jednak odszedł z Koła ze względu na wzbudzający wątpliwości – jego zdaniem – charakter spotkań.
  • Kordian – dramat Juliusza Słowackiego, w którym wyraża krytykę dla mesjanizmu prezentowanego przez Konrada z dzieła Adama Mickiewicza. W utworze Słowacki stara się zrozumieć przyczynę, za sprawą której powstanie listopadowe przyniosło narodowi klęskę. Formułuje postulat Polski jako Winkelrieda narodu. W haśle tym przedstawił swoją koncepcję wyzwolenia, która – zgodnie z przykładem ukazanym przez Arnolda Winkelrieda – zakłada poświęcenie się dla losów ojczyzny w największym wymiarze, a więc poprzez śmierć.

Mesjanizm we wcześniejszych epokach

Elementy mesjanizmu odnaleźć można nie tylko w literaturze romantycznej, ale również w niektórych utworach staropolskich. Szczególnie widoczne są one w „Kazaniach sejmowych” Piotra Skargi oraz w poezji Wespazjana Kochowskiego. Utwory te nie rozbudowywały wprost koncepcji mesjanistycznych, zawierały jednak liczne przestrogi dotyczące upadku narodu. Ratunkiem przed klęską miało być pełne zawierzenie Bogu i oddanie się pod jego opiekę. Zbiór kazań Skargi zawierał w sobie przestrogi dotyczące sytuacji ówczesnej Rzeczpospolitej. Skarga krytykował przede wszystkim grzechy stanu szlacheckiego, jego egoizm i bezkarność. Wespazjan Kochowski, w swoim najbardziej znanym dziele pt. „Psalmodia polska” zawarł, w formie psalmów, zawarł tematy takie jak: oddanie się boskiej opiece, istotna rola Polski w historii świata (jako przedmurza chrześcijaństwa) oraz wiara w miłosierdzie Boga.

Idea mesjanizmu sięga Biblii, jednak na gruncie polskim najpełniej rozwinęła się w okresie pomiędzy powstaniem listopadowym a styczniowym. Odniesienia do mesjanizmu mogą mieć dwojaki wymiar – z jednej strony dotyczyć przede wszystkim kwestii społecznych, z drugiej natomiast silnie bazować na kontekście religijnym, w którym ofiara i zbawienie odgrywają najważniejsze role.


Czytaj dalej: Dekadentyzm - definicja, przykłady