Antygona urządza symboliczny pochówek Polinejkesa, Jules-Eugene Lenepveu, XIX wiek
Człowiek wobec przeznaczenia stoi przed fundamentalnym dylematem: czy jest jedynie marionetką w rękach losu, czy też ma moc kształtowania własnego losu. Przeznaczenie, często uważane za nieunikniony bieg wydarzeń, wydaje się z góry określać ścieżki życia jednostki, wpływając na jej wybory i działania. Z drugiej strony wiele filozofii i religii podkreśla, że człowiek ma wolną wolę, a jego decyzje mogą wpływać na kształt własnego przeznaczenia. W obliczu trudności, takich jak cierpienie czy tragedia, człowiek może odczuwać, że jest bezsilny wobec nieubłaganych praw losu. Jednakże to właśnie w tych momentach często rodzi się prawdziwa siła i odwaga, kiedy jednostka podejmuje walkę z przeznaczeniem, próbując odmienić swój los. Ostatecznie zmaganie się z przeznaczeniem ukazuje ludzką determinację i zdolność do odnajdywania sensu w nawet najciemniejszych chwilach.
Spis treści
Tragedia grecka szczególnie mocno odciska się na naszym rozumieniu przeznaczenia. Mity, na których się opiera, przyniosły nam bowiem koncepcję tak zwanego konfliktu tragicznego – wyboru, który zawsze kończy się źle dla bohatera. Przeznaczenie przybiera tu formę nieuniknionego fatum ciążącego na człowieku. Nie inaczej jest w przypadku „Antygony” Sofoklesa. Tytułowa bohaterka postawiona zostaje przed wyborem moralnym: może posłuchać władzy i uratować życie lub pozostać w zgodzie z boskim nakazem miłości. Cokolwiek wybierze, kończy źle, ponieważ konflikt pomiędzy prawem państwowym a prawem moralnym nie dopuszcza rozwiązania, które ocaliłoby bohaterkę.
Moment ten, konflikt tragiczny, jest zarazem uwydatnieniem tragicznego przeznaczenia Antygony. Nie ma ona żadnego dobrego, z ludzkiego punktu widzenia, wyjścia. Pozornie utraciła więc kontrolę nad własnym życiem, jednak nadal pozostaje zdolna do wyboru i to właśnie ten element stanowi istotę dramatu. Może stać się konformistką lub też stanąć po stronie wyznawanych wartości, wiedząc, że konsekwencją będzie śmierć. Sprzeniewierzenie się moralności oznaczałoby dla niej duchową klęskę, natomiast sprzeciw wobec prawa władcy prowadzi do fizycznego unicestwienia. Antygona wybiera więc wierność własnym przekonaniom, ponieważ uznaje, że godność człowieka polega na zachowaniu wierności wartościom nawet w obliczu nieuniknionej kary. W ten sposób pokazuje, że choć los człowieka bywa zdeterminowany, jego postawa wobec przeznaczenia pozostaje przestrzenią wolności.
Historia bohaterki ukazuje, że człowiek wobec przeznaczenia nie zawsze może zmienić swój los, lecz może nadać mu sens poprzez sposób, w jaki go przyjmuje. Antygona świadomie wybiera drogę prowadzącą do śmierci, dzięki czemu jej tragedia nabiera wymiaru moralnego zwycięstwa. Właśnie w tym przejawia się greckie rozumienie tragizmu: bohater nie pokonuje fatum, lecz zachowuje wolność wewnętrzną, podejmując decyzję zgodną z własnym sumieniem. Dzięki temu jej los przestaje być jedynie historią klęski, a staje się opowieścią o odwadze i wierności zasadom. Tragedia Sofoklesa pokazuje więc, że przeznaczenie może ograniczać możliwości działania człowieka, lecz nie jest w stanie odebrać mu prawa do wyboru postawy wobec nieuchronnego losu.
Tragedia grecka w szczególny sposób wpłynęła na nasze rozumienie przeznaczenia, wprowadzając koncepcję konfliktu tragicznego, w którym bohaterowie są zmuszeni do wyboru, który zawsze kończy się dla nich źle. W „Antygonie” Sofoklesa Antygona staje przed moralnym dylematem: posłuchać władzy i uratować swoje życie lub pozostać wierną boskim nakazom. Każda z tych opcji prowadzi do jej tragicznego końca, ukazując, że przeznaczenie przybiera formę nieuniknionego fatum ciążącego na człowieku. Pomimo że Antygona traci kontrolę nad swoim losem, nadal ma możliwość wyboru, co nadaje jej śmierci szlachetny wymiar.
W nowelce Bolesława Prusa „Z legend dawnego Egiptu” podejście do przeznaczenia jest inne. Historia Horusa i starego Ramzesa pokazuje, że przeznaczenie jest nie tylko nieuniknione, ale i oderwane od moralności. Mimo że Horus, szlachetny wnuk faraona, zdaje się być idealnym kandydatem na władcę, to stary Ramzes odzyskuje zdrowie, a Horus ginie z rąk jadowitego pająka, niwecząc nadzieje na reformy. Prus ukazuje, że przeznaczenie może być równie bezwzględne jak w tragedii greckiej, ale Horus, mimo nieuchronności swojego losu, wybiera walkę o wartości i dobro, co stanowi jego odpowiedź na niezmienność fatum.
Edyp, król Teb, dowiaduje się z przepowiedni, że zabije swojego ojca i poślubi własną matkę. Próbując uniknąć tego przeznaczenia, opuszcza dom, w którym się wychował, wierząc, że w ten sposób ochroni swoich bliskich i samego siebie przed tragicznym losem. Działa więc w przekonaniu, że kieruje własnym życiem i wolną wolą. Tymczasem właśnie te pozornie rozsądne decyzje stają się narzędziem realizacji fatum. Edyp zabija na drodze nieznajomego mężczyznę i później poślubia królową Teb, nie wiedząc, że są oni jego prawdziwymi rodzicami. W ten sposób nieświadomie wypełnia przepowiednię, przed którą próbował uciec.
Sofokles pokazuje, że przeznaczenie potrafi posługiwać się ludzkimi decyzjami, aby doprowadzić do własnego spełnienia. Tragizm Edypa polega na tym, że jest on człowiekiem mądrym i sprawiedliwym, a mimo to nie potrafi uciec od losu. Im bardziej próbuje się mu przeciwstawić, tym mocniej zostaje wciągnięty w jego mechanizm. Gdy prawda wychodzi na jaw, bohater zostaje skonfrontowany z grozą własnych czynów, które popełnił nieświadomie, a jednak ponosi za nie pełną odpowiedzialność. Jego życie kończy się cierpieniem, upokorzeniem i samounicestwieniem, ponieważ po odkryciu prawdy oślepia się i opuszcza Teby jako wygnaniec.
Historia Edypa ukazuje, że w świecie tragedii greckiej przeznaczenie jest silniejsze niż ludzka wola, ale jednocześnie człowiek pozostaje odpowiedzialny za własne czyny. Bohater nie jest winny w sensie moralnym, jednak to właśnie jego działania – podejmowane w dobrej wierze – prowadzą do katastrofy. Sofokles podkreśla w ten sposób, że człowiek wobec przeznaczenia znajduje się w sytuacji paradoksalnej: nie może zmienić losu, lecz musi ponieść konsekwencje jego wypełnienia. Tragizm Edypa polega więc nie tylko na spełnieniu przepowiedni, lecz także na bolesnej świadomości, że próba ucieczki przed losem może stać się drogą prowadzącą bezpośrednio do jego realizacji.
Poprzednie dzieła postrzegały problematykę przeznaczenia z mistycznego punktu widzenia, dostrzegając w nim siłę pozornie nadprzyrodzoną i odwołując się do pewnych koncepcji religijnych. Jest jednak pewien autor, który opisał pozycję człowieka wobec nieuniknionego losu z perspektywy czysto humanistycznej. Joseph Conrad nie podpierał się mistycyzmem, kiedy propagował potrzebę umierania za szlachetne idee. Jego „Lord Jim” idealnie wykłada tę myśl.
Tytułowy bohater miał za sobą przeżycie, które położyło się cieniem na jego samoocenie. Ucieczka z tonącej „Patny” nie tylko zrujnowała mu życie, lecz pozbawiła go również honoru. Dlatego właśnie tak zaciekle zaangażował się w patusańską misję. Chciał odkupić swoje winy i udowodnić sobie posiadanie jakiejkolwiek wartości. Kiedy oszczędzony przez niego Brown zabija syna Doramina, Jim nie ucieka, lecz stawia czoło przeznaczeniu, odważnie wychodząc na śmierć.
Conrad maluje obraz człowieka, który zawsze powinien brać odpowiedzialność za swoje czyny i postępować honorowo. Przeznaczenie przyjmuje tutaj postać konsekwencji, nad którymi nie mamy żadnej kontroli, ale za które odpowiadamy. Nie ma tu wyższej siły, a jedynie dramat ludzi postawionych wobec faktów. Pisarz daje na to jedno rozwiązanie – honor. Niezależnie od swojego położenia tylko szlachetność ma znaczenie.
Świat, w którym rządząca Partia nie tylko kontroluje życie jednostek, ale również ich myśli, wspomnienia i rzeczywistość. Główny bohater, Winston Smith, stara się buntować przeciwko totalitarnemu systemowi, który próbuje zdeterminować każdy aspekt życia człowieka, odbierając mu możliwość wolnej woli i samodzielnego myślenia. Winston próbuje wyrwać się z tej opresji, wdając się w potajemny romans i poszukując przy tym prawdy o przeszłości. Jednak jego próby są bezowocne, gdyż system jest wszechobecny i wszechwiedzący. Ostatecznie Winston zostaje złamany psychicznie i emocjonalnie, co pokazuje, że w totalitarnym świecie jednostka nie ma żadnej kontroli nad swoim losem. Orwell przedstawia opresyjny system jako nieunikniony los, któremu nie można się przeciwstawić – nawet najgłębsze pragnienia wolności i oporu zostają zniszczone przez potęgę władzy.
Rodion Raskolnikow wierzy, że jest wyjątkową jednostką, która ma prawo dokonywać czynów, które dla przeciętnego człowieka byłyby moralnie niedopuszczalne. Z tej idei wywodzi swój plan zamordowania lichwiarki, wierząc, że zabójstwo przyniesie korzyść społeczną i pozwoli mu spełnić swoje wyższe cele. Jednak po zbrodni Raskolnikow zaczyna odczuwać głębokie poczucie winy, które go niszczy. Dostojewski ukazuje, że mimo iż człowiek może próbować decydować o swoim losie poprzez swoje czyny, jest on jednocześnie niewolnikiem własnego sumienia i moralnych zasad, które nie dają się ominąć. Raskolnikow próbuje przekroczyć granice wolnej woli, ale ostatecznie jego los, związany z cierpieniem i wewnętrzną walką, staje się konsekwencją jego decyzji. W ten sposób powieść ilustruje złożoność konfliktu między wolną wolą a moralnym przeznaczeniem, w którym człowiek nie może uciec od konsekwencji swoich czynów.
Makbet jest bohaterem, którego los zostaje zarysowany przez przepowiednię czarownic, zapowiadającą mu królewską władzę. Wydaje się, że jego przyszłość została już zapisana, jednak tragedia Szekspira pokazuje, że to człowiek sam uruchamia mechanizm własnego przeznaczenia. Makbet mógłby pozostać wiernym rycerzem, lecz wybiera zbrodnię, by przyspieszyć spełnienie proroctwa. W ten sposób staje się jednocześnie ofiarą i wykonawcą losu. Każda kolejna decyzja coraz silniej wiąże go z nieuniknioną klęską. Proroctwo nie zmusza go do działania, lecz ujawnia jego ambicję, która prowadzi do upadku. Makbet próbuje później oszukać przeznaczenie, ale im bardziej się broni, tym szybciej zmierza ku zgubie. Jego los pokazuje, że przeznaczenie często realizuje się poprzez ludzkie wybory.
Mistrz, pisarz, który popada w depresję z powodu odrzucenia swojego dzieła o Poncjuszu Piłacie, i Małgorzata, jego ukochana, stają się częścią intrygi, w której losy ludzi są kształtowane przez siły znacznie większe od nich samych. Woland, będący personifikacją szatana, prowadzi do serii wydarzeń, które wydają się być poza ludzką kontrolą, pokazując, że przeznaczenie jest nieuchronne i często nieprzewidywalne. Jednak mimo tego Bułhakow przedstawia także elementy wolnej woli – Małgorzata, dzięki swojej determinacji i miłości, zawiera pakt z siłami zła, aby uratować Mistrza, co podkreśla, że jednostka wciąż może mieć wpływ na swój los, choć w ograniczonym stopniu. Powieść stawia pytanie o to, czy człowiek może przeciwstawić się przeznaczeniu, czy też jest nieuniknienie związany z losem, którym kierują siły poza jego zrozumieniem.
Frodo Baggins zostaje wybrany przez los do niesienia Jedynego Pierścienia. Jego misja jest z góry obciążona ogromnym cierpieniem i ryzykiem. Mimo to Frodo nie zostaje zmuszony – sam przyjmuje swój los. Jego przeznaczenie polega na poświęceniu własnego szczęścia dla dobra świata. Tolkien ukazuje, że los może być ciężarem, ale człowiek zachowuje wolność w sposobie, w jaki go wypełnia. Frodo nie jest bohaterem z wyboru, lecz z konieczności. Jego wędrówka pokazuje, że przeznaczenie nie odbiera godności, lecz ją wystawia na próbę. Ostatecznie Frodo płaci za swój los utratą spokoju, ale ratuje świat.
Neo żyje w świecie, w którym jego los został przepowiedziany jako los Wybrańca. Proroctwo sugeruje, że ma on wyzwolić ludzkość spod panowania maszyn. Bohater długo wątpi, czy rzeczywiście jest kimś wyjątkowym, czy tylko pionkiem w cudzej grze. Mimo niepewności stopniowo zaczyna akceptować swoje przeznaczenie. Jednak film pokazuje, że to nie sama przepowiednia czyni go Wybrańcem, lecz jego wybory i gotowość do poświęcenia. Neo nie wykonuje ślepo narzuconej roli – świadomie ją przyjmuje. Przeznaczenie zostaje więc spełnione poprzez wolną wolę, a nie wbrew niej.
Niezwykle bolesnym, a zarazem ludzkim uczuciem jest świadomość swojej niemocy. Jakkolwiek byśmy się nie starali, nie mamy całkowitej kontroli nad swoim losem. Pozostaje próba przekroczenia go poprzez poświęcenie sprawie wyższej od istnienia. Skoro nasz własny koniec nie zależy od nas, możemy jedynie stanąć po stronie szlachetnych idei. Tragiczny koniec nabiera wtedy nowego, głębszego znaczenia. Traci bowiem swoją beznadziejność, a pogrąża się w tajemnicy odwiecznej walki dobra i zła. Jeżeli opowiemy się w tym dualistycznym konflikcie po stronie światła, nasz koniec nabierze chwalebnego charakteru, niezależnie od tego, czy go sobie wybierzemy.
Aktualizacja: 2026-02-18 12:11:33.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.