Oblicze XX wieku już na zawsze naznaczone będzie widmem systemów totalitarnych. Potworne reżimy, faszystowski i komunistyczny, są jednak winne nie tylko pod kątem militarnym czy politycznym. Przede wszystkim skrzywdziły wiele jednostek poprzez wtłoczenie ich w tryby systemów niszczących pojedyncze ludzkie życia. Reżim totalitarny zniszczył jednostkę z jej prawami i aspiracjami, roszcząc sobie prawo do wszelkich przejawów jej aktywności. Tym samym odebrał swoim obywatelom samostanowienie na poziomie, który nie śnił się nawet faraonom i carom. Mimo to zawsze pozostawała iskierka nadziei, tląca się w naturalnej potrzebie człowieka do wolności. Zachowanie jej w mechanizmie totalnej kontroli nie było jednak łatwe. Wymagało kilku różnych sposobów postępowania: buntu, poszukiwania prawdy oraz pielęgnowania człowieczeństwa. Literatura tamtego okresu niejednokrotnie podkreśla te trzy drogi ku ratowaniu własnej wolności przez ofiary reżimu totalitarnego.
Spis treści
Powieść George’a Orwella stanowi przykład dystopii, a więc nurtu ukazującego niepokojące tendencje zaobserwowane przez pisarza. Możemy ją więc z czystym sumieniem uważać za eksperyment myślowy przeprowadzony nad totalitaryzmem. Niestety dla ludzkości eksperyment jak najbardziej udany, ponieważ Orwell wyraźnie oddał sposoby rozwoju systemu totalitarnego. W łapiący za serce sposób ujął również dramat jednostki, która jest osamotniona w rozumieniu beznadziejnego położenia społeczeństwa i samej siebie.
Winston Smith reprezentuje sobą trudny przypadek człowieka świadomego bardziej od innych. Przejawia się to brakiem podatności na dwójmyślenie – przyjmowanie za prawdziwe dwóch sprzecznych ze sobą faktów naraz. Tym samym cierpi w systemie wykorzystującym ten mechanizm socjotechniczny do zakłamywania i przez to kreowania rzeczywistości. Paradoksalnie jednak pozwala mu również wyjrzeć poza system, chociaż początkowo Smith nie rozumie, na co konkretnie spogląda. Prawda i potrzeba jej poszukiwania niszczą bohatera, czyniąc jednak na swój sposób wolnym. Nie jest bowiem bezmyślnym dronem Angsocu. To z kolei prowadzi go do kolejnej formy poszukiwania wolności w systemie totalitarnym – ratowania człowieczeństwa.
Przyjmuje ono formę poszukiwania relacji, zrozumienia. Smith odnajduje je u Julii i O’Briena, chociaż ten drugi ostatecznie wykorzysta tę potrzebę przeciwko niemu. Nawiązanie relacji z drugim człowiekiem jest istotną formą przeciwstawienia się totalitarnym zapędom systemu. Reżim jest bowiem zaborczy, pragnie być jedynym kontrolerem ludzkich serc. Tym samym nie może pozwolić na miłość, a nawet zdrowe relacje rodzinne. Dlatego właśnie tworzy organizacje typu Kapuś czy Liga Antyseksualna. Zabijają braterstwo, solidarność i miłość, kierując całą uwagę na Wielkiego Brata. Związek Julii i Winstona dawał im tym samym wolność, po raz kolejny stanowiąc alternatywę wykraczającą ponad prawie całkowicie dopięty system. Stanowił zarazem formę buntu, ostatnią drogę ku wolności jednostki.
Julia, udając zaangażowaną działaczkę Ligi Antyseksualnej, działała zarazem w zupełnej sprzeczności z zasadami. Celowo je łamała, czerpiąc przyjemność z drobnych złośliwości wobec Wielkiego Brata. Czuła również na pewien sposób instynktowną niechęć do narzucania sobie całkowitego rygoru. Buntowała się więc możliwie najlepiej, jak umiała. Problem polegał na tym, że nie miało to formy świadomej. Julia nie była rewolucjonistką, przypominała bardziej dorastającego nastolatka. Testowała system niczym apodyktycznego rodzica, tym samym udowadniając instynktowność swojego zachowania. Nie ulega jednak wątpliwości, że tak jak nastolatek szuka w ten sposób emancypacji, tak Julia realizowała swoją wewnętrzną potrzebę wolności.
Treść wyżej przedstawionych argumentów możemy jedynie ocenić poprzez zestawienie ich z prawdziwymi przeżyciami ofiary państwa totalitarnego. Taką bez wątpienia był Gustaw Herling-Grudziński. Jego zapiski zatytułowane „Inny świat” zawierają szereg historii zza drutu kolczastego łagru, określanego przez autora jako „państwo totalitarne w pigułce”. Dostrzeżemy tam takie same lub podobne mechanizmy poszukiwania wolności i sposobów przetrwania, jakie opisał autor „Roku 1984”.
Przykładem poszukującego prawdy buntownika jest chociażby Kostylew. Ta jedna z najciekawszych postaci w „Innym świecie” wyraża świadomy sprzeciw wobec systemu, który ją oszukał. Początkowo mężczyzna wspierał komunizm, jednak głód wiedzy o świecie zewnętrznym przekonał go o kłamliwych podstawach reżimu. Dając świadectwo prawdzie, Kostylew skazał się na łagier. Wolał jednak dokonywać samookaleczeń, niż pracować na rzecz znienawidzonego systemu. Tym samym prawda wyzwoliła go od „czaru” komunizmu, a bunt pozwolił zachować wewnętrzną niezależność. Niestety Kostylew zapłacił za to najwyższą cenę.
Najważniejszym przejawem wolności w Zonie była jednak walka ze złagrowaniem, czyli skutkami dłuższego pobytu w łagrze. Grudziński podkreśla przez całą książkę, że system skonstruowany jest na potrzeby całkowitego odczłowieczenia osadzonego. Robi to poprzez wtłoczenie w nieludzkie zasady. Jeżeli więzień podda się im, jest stracony. Jednak drobne akty człowieczeństwa, takie jak solidarność czy miłość, chroniły człowieka przed złagrowaniem. Tym samym nie pozwalały na odebranie mu jego własnej natury i choć jedynie wewnętrznie, to jednak czyniły wolnym.
System przedstawiony w powieści oparty jest na idei hedonizmu, który ma odwracać uwagę obywateli od realnych problemów i skupiać ich wokół przyjemności i konsumpcji zamiast rewolucji. Są w tym świecie jednak bohaterowie tacy jak John, który symbolizuje stary „tradycyjny” porządek, dlatego wraz z matką zamieszkuje rezerwat dawnej kultury. John posiada naturalną niezgodę na kontrolowany odgórnie świat, w którym jednostka musi zlać się w jedną masę z całością, bez możliwości samostanowienia. Niestety, nie mogąc odnaleźć się w tych warunkach, bohater popełnia samobójstwo. Jest to desperacki krok wynikający z jego pragnienia zachowania choć cząstki wolności w świecie niedającym ku temu możliwości. Jego postawa pokazuje, że zachowanie wolności w państwie totalitarnym zaczyna się od sprzeciwu wobec narzuconych norm i świadomego odrzucenia pozornego szczęścia oferowanego przez system.
John nie zgadza się na życie pozbawione cierpienia, ale również pozbawione wyboru, dlatego świadomie wybiera samotność i marginalizację zamiast podporządkowania się regułom społeczeństwa. Jego dramat ukazuje, że w rzeczywistości totalitarnej wolność może przetrwać jedynie jako wewnętrzna niezależność – zdolność do myślenia, oceniania i sprzeciwiania się presji większości. Bohater odrzuca konsumpcyjny model życia, który redukuje człowieka do roli posłusznego konsumenta, podkreślając tym samym znaczenie wartości duchowych i kulturowych. Tragiczny finał jego historii dowodzi, że system może odebrać człowiekowi przestrzeń działania, lecz nie jest w stanie całkowicie zniszczyć potrzeby wolności, która pozostaje jedną z podstawowych cech ludzkiej natury.
Dzieło można odnosić w sposób alegoryczny do systemu totalitarnego, a tytułowa choroba ma właśnie oznaczać nieuchwytną, choć wszechobecną siłę, jaką jest szerzące się zło. Niektórzy bohaterowie próbują się jej przeciwstawiać i ograniczać ją. Szczególnie robi to doktor Rieux, którego działania są ukierunkowane na humanitarną pomoc bliźniemu. Jest to postać miewająca chwile zwątpienia, w sposób egzystencjalny odbierająca wydarzenia toczące się na jego oczach, takie jak niepotrzebna śmierć. W powieści zachowanie wolności przez człowieka następuje wtedy, gdy decyduje się on walczyć ze złem, pomimo braku nadziei na poprawę sytuacji.
Mimo że akcja nie opowiada bezpośrednio o systemie totalitarnym, świat oskarżonego Józefa K. do złudzenia przypomina taką właśnie strukturę, w której władza może zrobić z obywatelem wszystko, nawet wbrew jego woli. Józef K. zostaje zamknięty w areszcie, gdzie ma oczekiwać na tajemniczy proces, choć nie przypomina sobie uczynienia czegokolwiek niewłaściwego ani nie jest mu przedstawiony przedmiot aktu oskarżenia. Sposobem zachowania pozoru wolności bohatera jest jego dążenie do poznania prawdy o tym, dlaczego ma stanąć przed sądem, i choć absurd sytuacji każe się poddać, zwłaszcza w obliczu pozbawienia fizycznej wolności, postawa Józefa K. nie tylko wydaje się racjonalna, ale także właściwa. Gdy ją utraci, wydaje się, że straci resztki wolności osobistej.
Reportaż ma formę wywiadu-rzeki z Markiem Edelmanem, jednym z przywódców powstania w getcie warszawskim. Wiele wątków poruszonych w nim przez rozmówców dotyczy postrzegania przez Edelmana takich kwestii jak bohaterstwo czy poświęcenie dla ojczyzny. Między innymi dyskutowane są same okoliczności powstania; podkreślone zostaje, iż walczących więźniów getta było dużo mniej, niż podaje prasa. Przywołuje także historię przyjaciela z oddziału, który rzucił się na esesmana na pewną śmierć od strzału, aby inni mieli szansę się przedostać dalej. Zachowanie wolności w takich warunkach wydaje się niemożliwe, a jednak ogromna walka o jej fizyczne odzyskanie zdaje się motywowana wyższymi wartościami, które pozwalają na człowieczeństwo pomimo uwięzienia.
Powieść Bułhakowa, rozgrywająca się w realiach ZSRR, ukazuje społeczeństwo podporządkowane cenzurze i represjom politycznym. Bohaterowie, tacy jak Mistrz, zachowują wolność poprzez twórczość artystyczną i wierność własnej prawdzie, nawet jeśli oznacza to wykluczenie społeczne. Literatura i sztuka stają się w utworze przestrzenią duchowej niezależności, której system nie potrafi całkowicie kontrolować. Postać Wolanda i jego świty symbolicznie demaskuje absurd oraz hipokryzję władzy, ukazując, że system oparty na kłamstwie jest moralnie kruchy. Bułhakow pokazuje, że zachowanie wolności wymaga odwagi w obronie własnych przekonań i odmowy uczestniczenia w mechanizmach propagandy. Bohaterowie często płacą za to wysoką cenę, jednak ich postawa nadaje sens ich życiu. Powieść wskazuje, że wolność może przetrwać w wymiarze duchowym nawet wtedy, gdy człowiek zostaje fizycznie zniewolony. Największym zagrożeniem okazuje się nie przemoc, lecz dobrowolna rezygnacja z niezależnego myślenia.
Esej Miłosza analizuje mechanizmy psychologiczne, które skłaniają intelektualistów do podporządkowania się systemom totalitarnym. Autor pokazuje, że największym zagrożeniem dla wolności jest dobrowolna akceptacja kłamstwa i ideologii. Jednostka może jednak zachować niezależność poprzez krytyczne myślenie i odmowę uczestnictwa w propagandzie. Miłosz opisuje różne strategie przetrwania intelektualnego w państwie opresyjnym, wskazując na znaczenie zachowania prywatnej przestrzeni wolności. Nawet jeśli publicznie człowiek zmuszony jest do konformizmu, może zachować wewnętrzną autonomię poprzez refleksję i świadomość prawdy. Autor podkreśla również rolę literatury i kultury jako narzędzi oporu wobec ideologii. Zachowanie pamięci historycznej i języka staje się formą walki o niezależność. Esej dowodzi, że wolność zaczyna się od wolności myślenia, której system nie może całkowicie kontrolować.
Serial przedstawia alternatywną historię świata, w którym państwa Osi wygrały II wojnę światową i podzieliły Stany Zjednoczone na strefy okupacyjne. Mieszkańcy żyją pod władzą nazistowskiego i japońskiego reżimu, gdzie wszelki sprzeciw jest brutalnie tłumiony. Bohaterowie próbują zachować wolność poprzez działalność konspiracyjną, przechowywanie zakazanych materiałów oraz potajemne organizowanie ruchu oporu. Istotną rolę odgrywa także zachowanie tożsamości kulturowej i pamięci historycznej, które stają się fundamentem walki z systemem. Serial pokazuje, że wolność w państwie totalitarnym często zaczyna się od niewielkich, indywidualnych aktów sprzeciwu. Z czasem działania te łączą się w większy ruch oporu, zdolny podważyć stabilność reżimu. Produkcja podkreśla, że najważniejszą przestrzenią wolności pozostaje świadomość człowieka i jego zdolność do odrzucenia propagandy. Nawet w świecie całkowicie podporządkowanym władzy możliwe jest zachowanie niezależności poprzez wierność własnym przekonaniom.
Powieść Bradbury’ego przedstawia społeczeństwo, w którym władza całkowicie kontroluje obywateli poprzez zakaz czytania książek i ograniczenie dostępu do wiedzy. Główny bohater, Guy Montag, początkowo jest funkcjonariuszem systemu – strażakiem palącym książki. Stopniowo odkrywa jednak, że prawdziwa wolność zaczyna się od samodzielnego myślenia i poszukiwania prawdy, nawet jeśli jest to działanie nielegalne. Montag zaczyna potajemnie czytać zakazane teksty, co staje się jego pierwszym aktem sprzeciwu wobec systemu. Spotkanie z ludźmi przechowującymi w pamięci całe dzieła literackie pokazuje, że zachowanie kultury i pamięci historycznej jest formą oporu wobec totalitaryzmu. Bohater traci dotychczasowe życie, lecz zyskuje świadomość i możliwość działania poza systemem. Bradbury sugeruje, że wolność można zachować dzięki wiedzy, refleksji i solidarności z innymi ludźmi sprzeciwiającymi się kontroli władzy.
Powieść ukazuje państwo totalitarne rządzone przez Jedynowładcę, w którym obywatele są numerami pozbawionymi prywatności i indywidualności. Życie mieszkańców jest całkowicie przejrzyste – domy mają szklane ściany, a harmonogram dnia ustalany jest odgórnie przez władzę. Bohater, D-503, początkowo wierzy w doskonałość systemu, jednak pod wpływem spotkania z tajemniczą I-330 zaczyna dostrzegać jego opresyjny charakter. Zachowanie wolności okazuje się możliwe poprzez rozwijanie indywidualnych uczuć, wyobraźni i zdolności do buntu, które system próbuje zniszczyć. Bohater stopniowo odkrywa znaczenie miłości, sztuki i prywatności jako przestrzeni niezależnej od władzy. Powieść pokazuje, że nawet w najbardziej kontrolowanym świecie wewnętrzna autonomia człowieka może stać się początkiem oporu. Zamiatin podkreśla także, że system totalitarny najbardziej obawia się ludzi zdolnych do samodzielnego myślenia.
Powieść przedstawia teokratyczne państwo Gilead, w którym kobiety zostają sprowadzone do roli narzędzi reprodukcji. Bohaterka, Offred, żyje pod nieustanną kontrolą, pozbawiona prawa do pracy, własności i decydowania o sobie. Jej sposobem zachowania wolności jest pielęgnowanie pamięci o przeszłości oraz podtrzymywanie własnej tożsamości, mimo narzuconej roli społecznej. Offred podejmuje także drobne akty sprzeciwu, takie jak potajemne rozmowy czy nawiązywanie zakazanych relacji. Powieść podkreśla, że wewnętrzna narracja człowieka – możliwość opowiadania własnej historii – jest jednym z fundamentów wolności. Atwood pokazuje również znaczenie sieci nieformalnej solidarności między jednostkami, które pomagają sobie przetrwać system represji. Nawet minimalne akty nieposłuszeństwa mogą podtrzymywać poczucie autonomii i nadziei na zmianę.
Alegoryczna powieść ukazuje proces powstawania systemu totalitarnego po rewolucji zwierząt przeciwko ludziom. Początkowe ideały równości zostają stopniowo wypaczone przez elitę świń przejmujących pełnię władzy. Bohaterowie, którzy próbują zachować niezależność myślenia i pamięć o pierwotnych zasadach rewolucji, stają się zagrożeniem dla rządzących. Szczególnie istotną rolę odgrywa kontrola języka i propagandy, która ma uniemożliwić obywatelom rozpoznanie manipulacji. Orwell wskazuje, że obrona wolności wymaga czujności, edukacji i zdolności krytycznego myślenia, ponieważ system najpierw deformuje świadomość ludzi. Upadek oporu na folwarku pokazuje jednocześnie, jak łatwo utracić wolność, gdy społeczeństwo rezygnuje z odpowiedzialności za prawdę. Powieść stanowi ostrzeżenie, że wolność w państwie totalitarnym można zachować jedynie poprzez aktywną postawę obywateli.
Wszystkie wyżej wymienione sposoby na zachowanie wolności w państwie totalitarnym są drogami ratowania jej wewnętrznej emanacji. Odwołują się do podstawy tego stanu, jego idei. Prawda, człowieczeństwo i bunt nie wyjmują jednostki z oddziaływania reżimu, pozwalają jej jednak przekroczyć tę niewolę. Ukazują również, jak cenna jest wolność – bohaterowie wyżej omawianych tekstów często płacili za nią własnym życiem. Historie te niosą jednak odrobinę nadziei. Jeżeli bowiem źródłem wolności jest wewnętrzne życie człowieka, zawsze będzie istniał zalążek sprzeciwu wobec totalitaryzmu. Ten zaś może go obalić niczym kropla, która drąży skałę.
Aktualizacja: 2026-02-15 17:27:23.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.