Chrześcijaństwo wpłynęło na cywilizację Europy nie tylko w kontekście moralności, ale również w bardziej subtelnych aspektach, takich jak pojmowanie czasu. Religie przedchrześcijańskie postrzegały świat jako cykliczny, z powtarzającymi się okresami, które odzwierciedlały wieczność wszechświata. Z kolei chrześcijaństwo wprowadziło liniowe pojmowanie czasu, zakładając, że istnieje początek i koniec wszystkich rzeczy. Ta koncepcja końca świata jest jednym z najbardziej niepokojących motywów w zachodniej sztuce. Oblicza końca świata są różnorodne i zmieniają się w zależności od epok oraz wydarzeń historycznych.
Spis treści
Apokalipsa św. Jana jest jedną z najtrudniejszych do interpretacji ksiąg biblijnych, pełną niepokojącej i wieloznacznej symboliki, która zainspirowała wielu artystów. Nazwa „Apokalipsa” pochodzi z greckiego słowa oznaczającego „objawienie” i potocznie stała się synonimem końca świata, a także określeniem każdej większej katastrofy. Treść Apokalipsy wymaga głębokiej wiedzy teologicznej i religioznawczej, zawiera odniesienia do Starego Testamentu oraz historii. Napisana prawdopodobnie w czasie panowania Nerona, może odnosić się do tego tyrana, ale także do historii Izraela. Apokalipsa przedstawia wizję końca czasów, zakończenia obecnego świata i powstania nowego, wolnego od zła.
Najbardziej poruszające obrazy w Apokalipsie to kataklizmy, takie jak Gwiazda Piołun, mająca skazić wodę pitną, czy żelazna szarańcza. Artyści często używają obrazu Czterech Jeźdźców Apokalipsy, symbolizujących nieszczęścia: wojnę, głód, zarazę i śmierć. Inne istotne postacie to Bestia, Babilońska Nierządnica i Antychryst, który ma zawładnąć światem przed Paruzją (powtórnym przyjściem Chrystusa) i doprowadzić do Armagedonu – ostatecznej bitwy, która zakończy istnienie świata. Apokalipsa nie jest jednak jednoznacznym obrazem końca wszechrzeczy, jej interpretacje są różne, od dosłownych po bardziej symboliczne.
W wierszu „Dies Irae” Jana Kasprowicza wizja końca świata ma charakter skrajnie pesymistyczny i katastroficzny. Poeta ukazuje dzień Sądu Ostatecznego jako moment całkowitego rozpadu porządku świata, w którym przyroda, ludzie i całe stworzenie pogrążają się w chaosie i grozie. Apokalipsa nie przynosi tu oczyszczenia ani nadziei, lecz jedynie potęguje poczucie winy i lęku. Ludzkość zostaje przedstawiona jako zbiorowość grzeszna, niezdolna do ocalenia się własnymi siłami. Ziemia staje się miejscem krzyku, cierpienia i rozpaczy, a świat wygląda jakby został porzucony przez wszelką harmonię. Koniec świata jest więc momentem totalnej klęski człowieka.
Bóg w wizji Kasprowicza jawi się jako potężny, lecz bezwzględny sędzia, który nie okazuje litości ludzkości. Jego obecność budzi nie poczucie bezpieczeństwa, ale przerażenie i bunt. Podmiot liryczny doświadcza dramatycznego konfliktu między wiarą a poczuciem niesprawiedliwości świata. Apokalipsa staje się nie tylko wydarzeniem kosmicznym, lecz także duchowym kryzysem. Poeta kwestionuje sens cierpienia i sens Bożej surowości wobec ludzi. W ten sposób „Dies Irae” ukazuje koniec świata jako moment ostatecznego rozdarcia między człowiekiem a Bogiem.
Józef Mackiewicz w swojej powieści „Droga donikąd” ukazuje dosłowny obraz końca świata, przedstawiając upadek Kresów – bastionu polskości na wschodzie, znanego jako Atlantyda. Mackiewicz opisuje, jak koniec Kresów wyglądał z perspektywy zwykłych ludzi, ukazując powolne znikanie tej krainy pod wpływem radzieckich działań. W przeciwieństwie do Apokalipsy w „Drodze donikąd” świat nie znika w katastrofie czy wojnie, ale stopniowo gaśnie, pozostając tylko jako gorzkie wspomnienie. Koniec Kresów jest przedstawiony jako powolne przemijanie, a nie dramatyczne zniszczenie.
Czesław Miłosz w „Piosence o końcu świata” podchodzi do tematu końca świata z perspektywy indywidualnej. Jego utwór ma wręcz sielankowy charakter, opisując zwyczajny dzień, który jednocześnie oznacza koniec świata. Miłosz nie widzi potrzeby jednego końca dla całej ludzkości; dla niego koniec świata to indywidualne zakończenie, które nie musi wiązać się z wielką katastrofą. Śmierć jednostki jest dla niego prawdziwym końcem świata, bez pompatycznych obrazów ognia czy wojny. Miłosz wprowadza koncepcję linearności czasu, w której koniec świata jest naturalnym procesem, harmonijnym elementem wszechrzeczy, a nie dramatycznym punktem zwrotnym.
Fallout przedstawia nowoczesną wizję końca świata jako skutku globalnej wojny nuklearnej, która zniszczyła dawną cywilizację i rozpoczęła długi proces rozpadu świata. Apokalipsa nie jest tu jednorazowym wydarzeniem, lecz stanem trwającym, w którym ludzie żyją pośród ruin, skażenia i moralnego chaosu. Zagłada została spowodowana nie przez siły boskie, lecz przez ludzką chciwość, technologię i rywalizację polityczną, co czyni ją szczególnie pesymistyczną. Świat Fallouta ukazuje nie tylko fizyczne zniszczenie miast, ale także rozpad wartości, więzi społecznych i człowieczeństwa. Podobnie jak w Apokalipsie św. Jana czy „Drodze donikąd”, dawny porządek przestał istnieć, a nowa rzeczywistość jest brutalna i bezlitosna. Koniec świata w Fallout nie oznacza całkowitego zniknięcia ludzkości, lecz jej degradację do walki o przetrwanie w świecie pozbawionym dawnego sensu.
W części „Boskiej komedii” zatytułowanej „Raj” Dante opisuje wizję końca czasów, w której ostatecznie następuje Sąd Ostateczny. Wizja ta opiera się na teologicznych założeniach o zbawieniu i potępieniu, gdzie sprawiedliwi otrzymują nagrodę, a grzesznicy są karani. Koniec ludzkiego świata, koniec życia jest więc związany z rozliczeniem postępowania człowieka od jego urodzenia po śmierć.
„Nie-boska komedia” ukazuje upadek starego porządku świata, gdzie ludzkość zmierza ku nieuchronnej zagładzie. W finale arystokracja, której symbolem jest hrabia Henryk, ponosi ostateczną klęskę, a rewolucjoniści zdobywają jej zamek. Henryk, jako przedstawiciel świata dawnej szlachty i arystokracji, nie jest w stanie zaakceptować nowego porządku i kończy życie samobójstwem, rzucając się z wieży. Wizja końca świata jest związana z konfliktem rewolucji i tradycji, a także z metafizycznym wymiarem walki dobra ze złem.
W „Małej apokalipsie” Tadeusza Konwickiego wizja końca świata ma charakter polityczny i egzystencjalny, a nie kosmiczny. Koniec nie przychodzi w postaci ognia i kataklizmów, lecz jako rozpad sensu, wolności i godności człowieka w realiach totalitarnego państwa. Warszawa ukazana jest jako przestrzeń martwa, pełna strachu, apatii i moralnej pustki. Świat dogasa powoli, w codziennym kłamstwie, konformizmie i utracie wartości. Apokalipsa polega tu na degradacji człowieka i społeczeństwa, a nie na fizycznym zniszczeniu planety. Ostatecznym znakiem końca jest samotność jednostki i jej bezradność wobec systemu. Konwicki pokazuje, że prawdziwy koniec świata następuje wtedy, gdy zanika sens istnienia i możliwość wyboru.
Opowieść o potopie z Księgi Rodzaju to jedna z pierwszych wizji globalnej zagłady. Zniszczenie ludzkości przez wodę nie jest tu przypadkiem, lecz karą za moralne zepsucie ludzi. Bóg unicestwia świat, aby stworzyć go na nowo, oczyszczony z grzechu. Podobnie jak w Apokalipsie św. Jana, koniec świata jest tu równocześnie początkiem nowego ładu. Potop wprowadza wizję historii jako procesu zmierzającego do punktu granicznego. Zagłada ma charakter totalny, obejmuje niemal całe istnienie. Człowiek zostaje postawiony wobec absolutnej władzy Boga nad światem. Wizja ta ugruntowuje chrześcijańskie rozumienie czasu jako drogi od stworzenia do kresu.
W wierszu Eliota koniec świata nie przychodzi w postaci eksplozji ani boskiej interwencji. Poeta ukazuje apokalipsę jako powolne wygasanie sensu i wartości. Ludzie są „wydrążeni”, pozbawieni duchowej treści i zdolności do działania. Świat kończy się w ciszy, bez heroizmu i wielkich wydarzeń. Eliot pokazuje, że prawdziwy koniec może dokonywać się wewnątrz kultury i człowieka. Zanik wiary, sensu i relacji staje się formą zagłady. Jest to apokalipsa duchowa, a nie fizyczna.
Film ukazuje dosłowny koniec świata – Ziemia zostaje zniszczona przez zderzenie z inną planetą. Jednak najważniejsze nie są efekty specjalne, lecz reakcja ludzi na nieuchronność zagłady. Jedni popadają w panikę, inni zaprzeczają rzeczywistości, a główna bohaterka przyjmuje koniec świata ze spokojem. Apokalipsa nie ma tu charakteru religijnego, lecz egzystencjalny – to koniec sensu, porządku i nadziei. Film pokazuje, że prawdziwym dramatem jest świadomość nieuniknionej zagłady. To wizja bardzo bliska Miłoszowi – świat kończy się cicho, bez heroizmu.
„Ostatni człowiek” Mary Shelley to apokaliptyczna powieść science fiction opowiadająca o ludzkości zdziesiątkowanej przez zarazę. Wizja końca świata ukazana przez Shelley przedstawia samotność jednostki w obliczu zagłady, jednocześnie eksplorując bardzo różne od współczesnego autorce XIX wieku okoliczności i obyczaje.
Wizje końca świata mogą się różnić. Dla wielu z nas koniec świata kojarzy się z katastrofą, wojną i ostatecznym starciem dobra ze złem, co jest dziedzictwem wpływu Apokalipsy św. Jana na kulturę. Inne wizje, takie jak entropia czy ciche odejście, odzwierciedlają bardziej przyziemne i naturalne podejście do przemijania. Wspólnym elementem wszystkich wizji jest przemijanie, które symbolizuje nasz lęk przed końcem, przekładając go na strach przed śmiercią. Każda z wizji końca świata może być próbą zrozumienia i przetrwania tego lęku, szukając sensu i nadziei w obliczu nieuchronnego końca.
Aktualizacja: 2026-01-11 22:18:55.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.