W obliczu dynamicznie zmieniającego się otoczenia, jednostka często staje przed koniecznością adaptacji i odnalezienia sensu w świecie, który wydaje się pozbawiony trwałych wartości i stabilnych struktur. Niestałość świata wpływa na ludzkie dążenia, marzenia oraz poczucie bezpieczeństwa, zmuszając do konfrontacji z przemijaniem, utratą i nieprzewidywalnością. Literatura często ukazuje tę walkę w kontekście osobistych tragedii, społecznych turbulencji czy filozoficznych rozważań. Zmienne warunki życia zmuszają bohaterów do odnajdywania sensu i celu w rzeczywistości, która nieustannie wymyka się spod kontroli. Zmagania z niestałością świata mogą prowadzić do głębokich refleksji na temat ludzkiej kondycji, relacji międzyludzkich oraz miejsca jednostki w większym porządku świata. W tym kontekście literatura staje się lustrem, w którym odbijają się nasze najgłębsze lęki i nadzieje związane z nieprzewidywalnością życia.
Spis treści
Najbardziej znanym stwierdzeniem mędrca Koheleta jest: vanitas vanitatum et omnia vanitas – marność nad marnościami i wszystko marność. Tak przynajmniej przyjęło się tłumaczyć hebrajski oryginał. Istnieje jednak alternatywna wersja brzmiąca: „ulotne, jakże ulotne, wszystko jest takie ulotne”. Oba oddają myśl zawartą w Księdze Koheleta, że nic nie posiada ostatecznej wartości. Zdaniem autora biblijnego nie można więc pokładać nadziei w bogactwie, stworzeniu ani nawet mądrości.
Wszystko to jest elementem wiecznego kręgu przemijania i odrodzenia. Nietrwałość rzeczy i idei jest dla autora powodem porzucenia ich jako celu istnienia. To bardzo filozoficzne podejście, wskazujące pewne podobieństwa z grecką filozofią. Stanowi również punkt wyjścia do poszukiwania miejsca człowieka w tym marnym układzie. Kohelet bowiem nie radzi swojemu czytelnikowi porzucenia świata materialnego, jak to czynili potem niektórzy gnostycy. Wręcz przeciwnie, jego nauka to próba pocieszenia poszukującego i przekonania go do pogodzenia z nieubłaganym losem. Wszystko pod słońcem przemija, jednak stanowi to naturalną kolej rzeczy. Należy się z nią pogodzić, nauczyć żyć.
To właśnie wyrażają słowa o szukaniu radości w prostych rzeczach: plonie pracy własnych rąk, odrobinie dobrej zabawy i miłości bliskich. Gdyby jednak na tym poprzestać, można by ochrzcić Koheleta praprzodkiem Schopenhauera. Wyraźnie bowiem nawołuje do pogodzenia z losem i łagodzenia bólu egzystencji. Mędrzec przekracza jednak przemijalną rzeczywistość poprzez odnalezienie celu metafizycznego. Na tym świecie nie ma bowiem nic trwałego, jednak poza nim jest Ktoś wieczny. Bóg przenika wszystko, ustanawia byt i zna jego przeznaczenie. Jest poza czasem oraz przestrzenią, tym samym stanowi niezmienny ideał. To właśnie Jego wskazuje Kohelet jako transcendentny cel, punkt godny wyjścia dla naszej egzystencji. Kierowanie się wolą Boga nadaje vanitas człowieka znaczenie, tym samym umieszczając je w wieczności Stwórcy.
W barokowym motywie vanitas człowiek zostaje ukazany jako istota żyjąca w cieniu przemijania i nieuchronnej śmierci. Wizja świata podkreśla, że wszystko, co ziemskie – bogactwo, uroda, władza i sława – jest nietrwałe i skazane na zanik. Człowiek uświadamia sobie, że jego życie jest tylko krótkim momentem między narodzinami a śmiercią, a świat, który go otacza, nie daje żadnych trwałych gwarancji. Ta świadomość prowadzi do lęku, ale także do refleksji nad sensem istnienia. Barokowi twórcy przedstawiali świat jako teatr pozorów, w którym wszystko jest tylko chwilową maską ukrywającą pustkę i rozpad. W takim świecie człowiek czuje się zagubiony, bo nie może oprzeć się na tym, co materialne.
Jednocześnie motyw vanitas nie prowadzi jedynie do rozpaczy, lecz skłania do poszukiwania trwałych wartości. Skoro wszystko przemija, jedyną ostoją staje się to, co duchowe i wieczne – Bóg, wiara oraz życie po śmierci. Człowiek, świadomy niestałości świata, zaczyna postrzegać doczesność jako próbę, a nie cel sam w sobie. Przemijanie uczy go pokory i dystansu wobec dóbr materialnych. Barokowa wizja pokazuje więc, że niestałość świata może stać się impulsem do głębszego życia. Człowiek, choć kruchy i śmiertelny, zyskuje sens istnienia poprzez odniesienie do wieczności.
„Krótkość żywota” Daniela Naborowskiego doskonale wpisuje się w myśl Księgi Koheleta, ukazując człowieka jako istotę zanurzoną w nieustannym przemijaniu. Podobnie jak w Biblii, świat przedstawiony w wierszu jawi się jako przestrzeń ulotności i nietrwałości, w której wszystkie ludzkie wysiłki tracą trwałe znaczenie. Podmiot liryczny wylicza kolejne etapy ludzkiego życia, podkreślając, że od narodzin do śmierci prowadzi jedynie krótka i krucha droga. Człowiek nie jest w stanie zatrzymać czasu ani zachować swoich osiągnięć na zawsze, ponieważ wszystko podlega prawu przemijania. W tym sensie wiersz Naborowskiego powtarza myśl Koheleta, że „wszystko marność”, a ludzkie życie jest tylko chwilą w niezmierzonym biegu czasu. Świadomość tej nietrwałości budzi w człowieku zarówno niepokój, jak i refleksję nad prawdziwym sensem istnienia.
Jednocześnie zarówno Kohelet, jak i Naborowski nie ograniczają się do pesymistycznej wizji świata. Skoro wszystko, co materialne, jest nietrwałe, człowiek powinien zwrócić się ku temu, co przekracza granice czasu. W „Krótkości żywota” przemijanie staje się impulsem do poszukiwania wartości duchowych, które mogą nadać sens krótkiej ludzkiej egzystencji. W ten sposób wiersz Naborowskiego pokazuje, że świadomość kruchości życia nie musi prowadzić do rozpaczy, lecz może skłaniać do mądrego, odpowiedzialnego przeżywania każdej chwili. Człowiek, wiedząc, że jego czas jest ograniczony, może odnaleźć głębszy sens w tym, co wieczne.
Nad problemem niestałości świata rozmyślali również bliżsi naszym czasom autorzy. Jednym z nich był Frank Herbert, twórca serii „Diuna”. Uznawana dzisiaj za arcydzieło fantastyki naukowej opowieść o pustynnej planecie Arrakis to również poważny traktat polityczny i filozoficzny. Uważny czytelnik dostrzeże tam podobieństwo zarówno do myśli Koheleta, jak również Buddy, którego przemyśleniami autor się fascynował. Na łamach swoich powieści Herbert ukazuje, że nic nie jest wieczne, a wszechświat ulega ciągłej zmianie. Kwestią jest jedynie czas, którego akurat w uniwersum „Diuny” nie brakuje.
Ta zmienność stanowi zarazem stałą, której nic nie może się oprzeć. Cokolwiek próbuje się jej przeciwstawić, zostanie zmiecione ze względu na brak możliwości przystosowania do nowych warunków. Dostrzega to Imperator Leto II Atryda, zwany potem Bogiem-Imperatorem Diuny. W skostniałym systemie Imperium, skupionym wokół jednej planety i pochodzącego z niej melanżu, widzi zagrożenie dla całej ludzkości. Leto II dostrzegał bowiem, że mało zróżnicowana cywilizacyjnie ludzkość nie posiada wielu alternatywnych sposobów przetrwania. Poświęcił człowieczeństwo w imię nieśmiertelności, aby wprowadzić naszą rasę na Złotą Ścieżkę – nieprzewidywalną, ogromnie zróżnicowaną przyszłość, w której nareszcie zaakceptujemy niezmienną zmienność wszystkich rzeczy i będziemy zdolni do niej się dostosować.
Uniwersum „Diuny”, chociaż zadaje pytanie o miejsce religii w polityce i cywilizacji, nie sięga jednak ku mistycyzmowi. Leto II zwany jest bogiem, jednak sam jako takiego traktuje jedynie przypadek. Tym samym Herbert pokazuje problem niestałości świata z perspektywy świeckiej, nadal jednak można dostrzec element transcendentny. Zawsze istnieje bowiem idea, do której można się odnieść. Dla Leto II było to przetrwanie ludzkości, Złota Ścieżka. Wielu bohaterów powieści Herberta poszukuje zaś prawdy, tym samym niejako ustanawiając swojemu życiu sens własnymi rękoma. W uniwersum „Diuny” jest to jednak proces, ciągłe poszukiwanie. Można wręcz powiedzieć, że stałość wszechrzeczy wyraża się w wiecznej zmianie i ustanawianiu kierunku w jej nurcie.
Główny i tytułowy bohater „Króla Edypa”, mimo swojego wysiłku, aby uniknąć tragicznej przyszłości, zostaje uwięziony w schemacie, który już został zapisany. Sofokles ukazuje, jak człowiek jest bezsilny wobec zewnętrznych okoliczności i fatum, które rządzi jego życiem. Tragedia ta zadaje pytanie o wolną wolę i determinację, ukazując, że losy człowieka są często uwarunkowane przez siły, na które nie ma on wpływu. Niestałość świata i nieprzewidywalność życia sprawiają, że Edyp staje się symbolem tragedii ludzkiego istnienia, gdzie nie ma miejsca na kontrolę ani pewność.
Los Odyseusza jest nieustannym zmaganiem z niestałością świata i własnego życia. Bohater „Odysei”, przez wiele lat nie ma żadnej pewności, czy powróci do domu, czy jeszcze zobaczy rodzinę i ojczyznę. Podróżując po nieznanych krainach, doświadcza zmienności losu – raz spotyka życzliwych ludzi, innym razem potwory i wrogów. Świat przedstawiony w eposie jest nieprzewidywalny i pełen nagłych zwrotów, na które człowiek nie ma wpływu. Odyseusz uczy się, że przetrwanie wymaga elastyczności, sprytu i zdolności dostosowania się do nowych okoliczności. Nie może polegać na stałych strukturach ani trwałych sojuszach. Jego tożsamość kształtuje się w nieustannym ruchu i zmianie. Powrót do Itaki staje się próbą odnalezienia stałości w świecie, który nieustannie ją podważa.
W „Lalce” powieści niestałość świata przejawia się w zmieniającej się rzeczywistości społecznej i ekonomicznej Warszawy pod koniec XIX wieku. Wokulski, jako przedsiębiorca, zmaga się z dynamicznymi zmianami w swoim otoczeniu, które wpływają na jego życie osobiste i zawodowe. Prus ukazuje, jak zawirowania społeczne, polityczne i ekonomiczne wpływają na ludzkie marzenia i ambicje. Wokulski, próbując odnaleźć sens w swoim życiu, doświadcza licznych rozczarowań i niezrozumienia. Powieść pokazuje, że niestałość świata jest integralną częścią ludzkiej egzystencji, a próby zrozumienia tej niestabilności mogą prowadzić do frustracji i izolacji.
„Rok 1984” to dystopijna powieść przedstawiająca społeczeństwo totalitarne, w którym rząd kontroluje każdy aspekt życia obywateli. W społeczeństwie, w którym władza zniekształca informacje i historię, człowiek staje się zagubiony i niepewny. Orwell przedstawia, jak zmieniające się fakty i nieprzewidywalne zachowanie władzy wpływają na ludzkie życie i psychikę. Bohaterowie, starając się odnaleźć prawdę, stają wobec nieustannej presji i kontroli. Niestałość rzeczywistości prowadzi do dehumanizacji jednostek, które nie mogą odnaleźć stałego punktu oparcia w świecie zdominowanym przez kłamstwo i manipulację.
„Obcy” Alberta Camusa opowiada o Meursaultcie, mężczyźnie, który popełnia morderstwo i nie odczuwa typowych emocji związanych z tym czynem. Jest on odseparowany od społeczeństwa, w samotności konfrontujący się z niemożnością zrozumienia własnych emocji. Camus ukazuje, jak niestałość świata wpływa na ludzkie istnienie oraz postrzeganie sensu życia, w tym także moralności i wyznaczania kompasu, wedle jakiego człowiek podąża. Meursault, w obliczu absurdu i braku sensu, staje się symbolem ludzkiej alienacji i walki z nieprzewidywalnością. Powieść stawia pytania o to, co znaczy być człowiekiem w świecie, w którym wartości i normy są płynne i zmienne.
Już w starożytności Heraklit sformułował zasadę panta rhei – „wszystko płynie”. Świat nie jest trwałą strukturą, lecz nieustannym procesem. Człowiek żyje w rzeczywistości, która nieustannie się przeobraża, dlatego nie może oprzeć się na tym, co stałe, lecz musi nauczyć się funkcjonować w ruchu i zmienności. To filozoficzne źródło myśli obecnej w Kohelecie i w „Diunie”.
Wszystko ulega zmianie i to jest jedyna stała rzeczy. Pory roku są cykliczne. Wiatr ściera góry na piasek, który gdzieś utworzy nowe łańcuchy. Człowiek rodzi się, dorasta i kiedyś umiera. Zwyczajnie wszystko płynie, jak mawiał Heraklit z Efezu. Skoro więc stanowi to naturalny i nieunikniony proces, powinniśmy się z nim pogodzić. Pozwoli to osiągnąć harmonię, znaleźć swoje miejsce w nurcie wszechrzeczy. Zarazem jednak istnieje w nas potrzeba stałego punktu orientacji, celu. Możemy go odnaleźć w transcendentnych ideach, niezależnie, jak je nazwiemy. Dzięki temu, chociaż sami podlegać będziemy zmianie, nie ulegniemy ułudzie bytu jako bezsensownego chaosu. Będziemy mogli istnieć, a być może nawet nadać temu istnieniu powód.
Aktualizacja: 2026-01-12 17:59:55.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.