„Ogniem i mieczem” to powieść historyczna Henryka Sienkiewicza, pierwsza część „Trylogii”, obejmującej również „Potop” i „Pana Wołodyjowskiego”. Utwór ukazywał się w odcinkach w latach 1883–1884 na łamach „Słowa” i „Czasu”, a jego pierwsze wydanie książkowe opublikowano w 1884 roku. Podczas pracy nad powieścią Sienkiewicz korzystał między innymi ze „Szkiców historycznych” Ludwika Kubali. Akcja rozgrywa się na ziemiach Rzeczypospolitej w okresie powstania Bohdana Chmielnickiego, przede wszystkim w latach 1648–1651. Autor łączy wydarzenia historyczne, takie jak klęski wojsk koronnych pod Żółtymi Wodami i Korsuniem, oblężenie Zbaraża oraz bitwa pod Beresteczkiem, z fikcyjną historią miłości Jana Skrzetuskiego i Heleny Kurcewiczówny. Powieść podejmuje tematykę patriotyzmu, rycerskiego honoru, przyjaźni, miłości, poświęcenia oraz tragicznych skutków wojny.
„Ogniem i mieczem” powstało w okresie zaborów jako część literackiego przedsięwzięcia Sienkiewicza określanego słowami „ku pokrzepieniu serc”. Przedstawienie dawnych zwycięstw, męstwa i wytrwałości miało przypominać polskim czytelnikom o historii państwa i wzmacniać poczucie wspólnoty narodowej. Powieść zdobyła szeroką popularność, a postacie Zagłoby, Skrzetuskiego i Wołodyjowskiego na trwałe weszły do polskiej kultury. Jednocześnie sposób ukazania powstania Chmielnickiego stał się przedmiotem dyskusji historycznych i literackich. Sienkiewicz przedstawia konflikt przede wszystkim z perspektywy polskiej szlachty, ograniczając miejsce poświęcone społecznym i narodowym przyczynom wystąpienia Kozaków. Ukraińscy krytycy, między innymi Bohdan Łepki, zwracali uwagę na wpływ takiego obrazu przeszłości na stosunki polsko-ukraińskie. Mimo sporów dotyczących historycznej wymowy dzieła „Ogniem i mieczem” pozostaje ważnym przykładem polskiej powieści historycznej, łączącej rozbudowaną fabułę przygodową z obrazem wydarzeń XVII wieku. Utwór doczekał się licznych przekładów i adaptacji, w tym słuchowisk, komiksów oraz ekranizacji Jerzego Hoffmana z 1999 roku, na podstawie której powstał również serial telewizyjny.