W historii Polski bardzo znaczącą rolę odegrała warstwa społeczna znana jako szlachta, uprzywilejowana, często bardzo majętna grupa, która miała moc decydowania o losach kraju. Jej przedstawiciele wierzyli swego czasu, że są przedstawicielami starożytnego rodu Sarmatów, a co za tym idzie, z tego powodu wyróżniają się szczególnym męstwem, patriotyzmem i odwagą. Szlachta bardzo często była portretowana w literaturze polskiej, zarówno w czasach jej istnienia, przez własnych przedstawicieli czy współczesnych jej pisarzy, jak i w późniejszych epokach, kiedy to tworzono liczne wyobrażenia na jej temat. Przykładem tego będą dwa znane obrazy polskiej szlachty, jeden autorstwa Jana Chryzostoma paska, drugi zaś Henryka Sienkiewicza.
Spis treści
Jan Chryzostom Pasek sam należał do szlachty, był jej reprezentantem. Pod koniec życia spisał swoje wspomnienia znane dziś jako „Pamiętniki”. Można w nich znaleźć wiele opisów polskiej szlachty, jej działania i mentalności, czego przykładem jest słynna scena w obozie wojskowym. Mimo iż Pasek był entuzjastą szlachty i starał się za wszelką cenę ją ukazać w pozytywnym świetle, to doskonale uwidaczniają się tu wszelkie wady stanu szlacheckiego. Sam autor również stara się nieco wybielić i ukazać samego siebie jako przykład doskonałego, wzorowego szlachcica, który wyróżnia się wszelkimi cnotami szlacheckimi, między innymi takimi jak odwaga, patriotyzm, rycerskość i poświęcenie dla ojczyzny.
Jednak z opisu Paska nie wynika obraz przykładnego, mężnego szlachcica, który z poświęceniem walczy o kraj. Widać raczej pijackie awantury, chaos, samowolę, kłótni o drobiazgi, pojedynki i przemoc. Dodatkowo warto pamiętać, że to obraz starannie wyselekcjonowanych zdarzeń, autor chciał bowiem ukazać szlachtę pozytywnie. Mimo tych starań i tak nie udało mu się ukryć wad tej klasy społecznej. Trudno zatem wyobrazić sobie, jak okropne wydarzenia faktycznie miały jeszcze miejsce w obozie.
Szlachta teoretycznie miała kierować się zasadami, które płynęły z etosu szlacheckiego, ale w rzeczywistości jej działania cechowała przypadkowość i chaotyczność. Szlachcic w praktyce robił to, co chciał, a obrona ojczyzny była dla niego po prostu okazją na wzbogacenie się łupami wojennymi. Wszelka karność i dyscyplina nie istniały w wojsku złożonym ze szlachty. Szlachcicom brakowało honoru, kierowali się wyłącznie własnym interesem, panowała wśród nich samowola.
Szlachta z „Pamiętników” Jana Chryzostoma Paska nie jest godnym naśladowania wzorem. Autorowi przypadkiem udał się dość wierny zapis mentalności szlacheckiej XVII wieku. Ukazał on bowiem zespucie, które toczyło tę warstwę społeczną i które ostatecznie doprowadziło do upadku Polski. Jest to paradoks, ponieważ sama szlachta widziała siebie jako grupę szlachetną i cnotliwą, pełną patriotyzmu i odwagi. Jej czyny opowiadają jednak zupełnie odmienną historię.
Innym autorem, który w swoich dziełach opisywał szlachtę, jest Henryk Sienkiewicz wraz z jego „Trylogią”. Opisuje ona przygody szlachciców w wieku XVII, między innymi w trakcie potopu szwedzkiego, który pojawia się też w zapiskach Paska. Sienkiewicz pisał ku pokrzepieniu serc, zatem jego szlachta jest pełna przypisywanych jej cnót, takich jak patriotyzm, poświęcenie, odwaga, rozum i honor. Szlachcic Sienkiewicza, Wołodyjowski czy Skrzetuski, to zatem szlachcic modelowy, taki, do którego aspirował Pasek. Sienkiewicz opisywał Polaków jako wielkich patriotów zawsze gotowych do obrony ojczyzny, co było szczególnie cenne w trakcie zaborów, podobno jak opisy zjednoczenia się całego narodu w walce, solidarnego i odpowiedzialnego za własny los.
Autor chciał w ten sposób przywrócić czytelnikom wiarę w to, że jest to wciąż możliwe, a wraz z tym także odzyskanie niepodległości. Skrzetuski, pan Podbipięta, Wołodyjowski, a nawet Kmicic i Zagłoba to prawdziwe wzory do naśladowania, szlachta godna podziwu, prawdziwi Sarmaci poświęcający się dla ojczyzny. Ich zachowania płyną prostu z przestrzeganego przez nich etosu rycerskiego, czego nie da się powiedzieć o szlachcicach Paska. Szlachta Sienkiewicza jest zatem wzorowa, natomiast u Paska zdecydowanie prawdziwsza. Oba te obrazy ukazują zatem zupełnie inne aspekty stanu szlacheckiego.
Aktualizacja: 2025-07-16 16:42:30.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.