Chochoły ("Planty" nocą), Stanisław Wyspiański, między 1898 a 1899
W dążeniu do odzyskania suwerenności istotne jest stworzenie nowoczesnego narodu, składającego się ze wszystkich stanów społecznych, biorącego pod uwagę ich potrzeby i wady. Ważną rolę w formowaniu niepodległej Polski odegrały szczególnie dwie grupy – będąca spadkobierczynią szlachty inteligencja oraz chłopi. Zadaniem tych pierwszych było przewodnictwo i tworzenie intelektualnej podbudowy gmachu narodowego, zaś prężne masy chłopskie stanowiły witalną siłę rozwoju tego organizmu. Można to prześledzić na podstawie tekstów literackich, w których odzwierciedlone zostały idee w sprawie odzyskania niepodległości.
Spis treści
Autor kreśli dramatyczny obraz klęski powstania styczniowego, jednego z dwóch najważniejszych zrywów niepodległościowych, obnażając jego głęboko zakorzenione problemy, w szczególności brak solidarności między szlachtą i chłopami. Żeromski, rozliczając się z mitem wspólnej walki warstw społecznych, przedstawia losy Szymona Winrycha – powstańca, który ginie, spełniając swój patriotyczny obowiązek. Ta śmierć ma wymiar symboliczny, ponieważ jego rozszarpane przez ptaki ciało staje się metaforą podzielonej ojczyzny.
Żeromski szczególnie wskazuje na rozdźwięk między ideą heroicznego zrywu patriotycznego a rzeczywistością powstańczą. Z tego powodu wprowadza wątek chłopa, który zamiast oddać hołd walczącym, wykorzystuje ich klęskę i zabiera rzeczy należące do zmarłego. Ta sytuacja ma uświadomić czytelnikowi głęboko zakorzenione w polskiej społeczności rozwarstwienie i brak narodowej jedności. Żeromski szczególnie obwinia za ten gest szlachtę, która przez wieki doprowadziła lud do nędzy i pozostawiła go bez świadomości narodowej.
Przyczyny klęski powstania autor dostrzega w niezrozumieniu idei przez chłopów, którzy nie postrzegali walki o wolność jako swojej sprawy, a nawet wrogo odnosili się do powstańców z powodu historii wyzysku ze strony polskiej szlachty. Słychać w tym krytykę wobec idealizacji powstania przez pozytywistów. W ostatnich chwilach Winrycha wciąż ma nadzieję, że jego poświęcenie nie pójdzie na marne i że idea, za którą oddał życie, znajdzie kontynuatorów, a jego dusza i działania przetrwają. Jednak rzeczywistość, z jaką przychodzi mu się zmierzyć, jest brutalna.
W „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego zawarte jest kilka problemów, które autor widział w polskim społeczeństwie. Istotną płaszczyzną jest tu charakterystyka chłopów oraz inteligencji, a także ich wzajemnych stosunków. Niekiedy zdają się one stać w sprzeczności ze sprawą niepodległościową. Zarazem autor podkreśla pozytywne aspekty obu stanów. Chłopi zgromadzeni w bronowickiej chacie to ludzie niezwykle prężni, żywotni. Ich ciekawość otaczającego świata ukazuje, że ta grupa była niczym kipiel sił witalnych, mogąca zrodzić wielu wybitnych ludzi, użytecznych w naprawie ojczyzny. Zarazem jednak chłopi pozbawieni byli podbudowy patriotycznej, a przez to nie posiadali idei przewodniej. Powodowało to brak kierunku rozwoju, a zarazem pozwalało na manipulację krewką masą. Nie zawsze kończyło się to dobrze, szczególnie jeżeli wtrącili się do tego agenci zaborcy. Mowa tu rzecz jasna o rabacji galicyjskiej, która pogłębiła konflikt między grupami.
Interesującą postacią z perspektywy przedstawionego problemu jest Czepiec – chłop, który w rozmowie z Dziennikarzem wykazuje się inteligencją oraz ciekawością świata. Jednak kolejne sceny z jego udziałem zawsze wypełnione są wiszącą w powietrzu agresją. Czepiec i jego chłopi dają najlepszy przykład wkładu tej grupy w sprawę niepodległościową, kiedy chwytają za przekute kosy i szukają przywódcy. Chłopi u Wyspiańskiego stanowią więc swojego rodzaju żywioł – groźny, ale posiadający potencjał, który musi być wykorzystany w dobrym celu.
Zadanie jego uformowania spoczywało w rękach inteligencji. Jako depozytariusze spuścizny kulturowej i patriotycznej Polski oraz bezpośredni spadkobiercy szlachty, powinni przyjąć rolę „nauczycieli”. Tak widział ich autor dramatu, na co dobitnie wskazują rozmowy między Dziennikarzem i Stańczykiem oraz Poetą i Rycerzem. Obie Osoby Dramatu przedstawiają inteligentom prawdziwe posłannictwo ich zawodów. Szczególnie Poeta, jako osoba mogąca budzić ducha dawnej chwały, odgrywa tutaj przewodnią rolę. Wyspiański zauważa jednak, że inteligencja nie dorosła do tej roli. Nie tylko pogrąża się w coraz większym marazmie, ale nie dostrzega również w chłopach ich prawdziwej natury. Woli żyć sielankami i modą na chłopomanię, zamiast wykorzystać potencjał chłopów w sprawie narodowej.
Obie warstwy społeczne miały swoje role do odegrania, jednak zawiodły pod pewnymi względami. Nie ulega wątpliwości, że wina leży bardziej po stronie inteligencji – potomków szlachty.
Sytuacja chłopów jest przedstawiona w kontekście przemian społecznych zachodzących w drugiej połowie XIX wieku, po uwłaszczeniu, czyli zniesieniu pańszczyzny w 1864 roku. Witold Korczyński jest reprezentantem nowego pokolenia, typowym pozytywistą, który wierzy w patriotyzm ludu wiejskiego oraz jego wyjątkową rolę w partycypacji w życiu narodu pod zaborami. Dąży do porozumienia między dworem Korczyńskich a chłopami pracującymi na rzecz Korczyna, przyświeca mu idea połączenia zdobyczy kultury wysokiej i technologii z intuicją oraz doświadczeniem ludzi uprawiających ziemię. Dostrzega także obłudę salonowego wychowania, jakie odebrała jego siostra, co wskazuje na to, że mężczyzna obiektywnie postrzega swoją własną grupę społeczną.
Józef Ślimak jest pańszczyźnianym chłopem żyjącym we względnym dobrobycie, którego spokój zakłóca sprzedaż uprawianej przez niego ziemi przez dziedzica na rzecz Niemców. Pojawia się wtedy pasmo nieszczęść – powódź, utopienie się syna Staśka, niemożność dostania pracy przy budowie kolei, zła sytuacja w gospodarstwie, bijatyka Jędrka, syna, z Niemcami. Postać Ślimaka reprezentuje skłonność chłopstwa do bezrefleksyjnego trwania przy swoim, bez otwartości na nowe rozwiązania, z bezmyślną akceptacją nawet takiego losu jak zajmowanie niesprawiedliwej pozycji społecznej w stosunku do zamożnych, bogacących się jego kosztem wójta czy dziedzica. Poniekąd koniec powieści pokazuje, że dzięki odpowiednim argumentom chłop zaczyna być bardziej otwarty na współpracę i zmiany zachodzące na wsi.
W powieści arystokracja zostaje przedstawiona jako klasa społeczna oderwana od realiów życia codziennego, pogrążona w luksusach, beztrosce i własnych interesach. Przykładem takiej postaci jest Izabela Łęcka, w której zakochuje się Stanisław Wokulski, oraz jej ojciec Tomasz, który lekkomyślnie trwoni majątek i unika odpowiedzialności za swoje działania. Arystokraci są zwykle bierni wobec sprawy narodowej, zamiast walki pozostają ulegli wobec roli i działań zaborcy, broniąc tylko swoich interesów. Bolesław Prus chciał ukazać, że warstwa społeczna, która mogłaby przejąć kontrolę i zaopiekować się sprawami całego narodu, nie interesuje się lub nawet gardzi niższymi warstwami. Chłopi nie pojawiają się zbyt często na łamach książki, ale sam Wokulski, pochodzący z niższej klasy społecznej, jest odrzucany przez arystokratów, co sugeruje, że tym bardziej los chłopstwa jest im obojętny.
Powieść składa się z czterech tomów, które noszą tytuły odwołujące się do pór roku. Wedle tej chronologii płynie codzienność mieszkańców wsi Lipiec, z których większość należy do chłopstwa. Wieś stanowi swoisty mikrokosmos, jest poniekąd odseparowana od miastowych spraw, a środowisko mieszczańskie kojarzy się z nieprzyjemnymi sprawami sądowymi lub innymi komplikacjami społecznymi. Tego typu konfliktem, wkraczającym w przestrzeń wsi Lipce, był wyrąb lasu, który groził jej z woli dziedzica, niebiorącego pod uwagę opinii chłopów na ten temat. Stary Boryna jako głowa domu i typowy gospodarz organizuje chłopów przeciwko straży dziedzica, co kończy się tzw. „bitwą o las”. Jej skutkiem jest skazanie mężczyzn z wioski na srogie kary, co dobitnie pokazuje brak możliwości współpracy między warstwami społecznymi w okresie zaborów.
Powieść ukazuje rolę inteligencji młodego pokolenia w procesie budzenia świadomości narodowej w okresie zaborów. Uczniowie rosyjskich szkół początkowo ulegają rusyfikacji, jednak stopniowo zaczynają dostrzegać znaczenie własnej kultury i języka. Kluczową rolę odgrywają nauczyciele oraz starsi uczniowie, którzy przekazują młodszym patriotyczne treści i inspirują ich do oporu wobec zaborcy. Inteligencja, reprezentowana przez młodych bohaterów, staje się więc nośnikiem idei narodowej, zdolnym do kształtowania przyszłych elit niepodległej Polski. Chociaż chłopi nie występują tu jako główna siła polityczna, ich obecność w tle pokazuje społeczeństwo wymagające edukacji i integracji narodowej. Utwór wskazuje, że bez pracy oświatowej prowadzonej przez inteligencję trudno byłoby stworzyć wspólnotę gotową do walki o wolność. Żeromski podkreśla tym samym, że świadomość narodowa rodzi się dzięki edukacji i działalności elit intelektualnych.
Film ukazuje wojnę polsko-bolszewicką jako wydarzenie wymagające współdziałania różnych grup społecznych. W walkach biorą udział zarówno żołnierze pochodzący z inteligencji, jak i chłopi, którzy stanowią znaczną część armii ochotniczej. Inteligencja odpowiada za dowodzenie, planowanie operacji oraz tworzenie zaplecza politycznego państwa. Z kolei ludność wiejska dostarcza armii wsparcia logistycznego oraz nowych rekrutów. Film podkreśla, że zwycięstwo było możliwe dzięki wspólnemu wysiłkowi elit i zwykłych obywateli, a nie tylko działaniom wojskowych dowódców. Jedność społeczna zostaje przedstawiona jako najważniejszy czynnik sukcesu. Produkcja ukazuje narodową solidarność jako fundament obrony niepodległości.
Serial ukazuje życie chłopstwa w realiach XIX-wiecznych społeczeństw Europy Wschodniej i stopniowe budzenie się świadomości społecznej oraz narodowej wśród najniższych warstw. Inteligencja i przedstawiciele elit, którzy sprzeciwiają się systemowi społecznemu, próbują organizować działania mające na celu poprawę losu chłopów. Z kolei chłopi, zdobywając większą świadomość własnych praw, zaczynają aktywnie uczestniczyć w przemianach społecznych. Produkcja pokazuje, że proces budzenia świadomości narodowej wymaga współdziałania elit i ludu, ponieważ każda z tych grup posiada inne zasoby i możliwości działania. Serial podkreśla rolę edukacji i solidarności społecznej w dążeniu do wolności. W ten sposób ukazuje historyczne znaczenie współpracy między inteligencją a chłopstwem w procesach niepodległościowych.
W sprawie niepodległościowej zarówno chłopi, jak i inteligencja mieli do odegrania pewną rolę. Jedni stanowili rezerwuar kultury, krzewicieli patriotycznego ducha. Drudzy zaś dawali narodowi swoją witalność, dzielność i siłę. Na swój sposób żadna ze stron nie wykonała swojego zadania do końca. Większa wina spoczywa jednak po stronie inteligencji, która nie potrafiła rozwiązać problemów trapiących chłopów od czasów I Rzeczpospolitej, a przez to zbyt wolno budziła w nich polskość.
Aktualizacja: 2026-02-13 17:22:45.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.