Człowiek to istota społeczna. Tymi słowami Arystoteles określił nasz gatunek prawie dwa i pół tysiąca lat temu. Jak przystało antycznemu filozofowi, nie pomylił się zbytnio. Zawsze bowiem istniejemy w jakiejś strukturze społecznej. Żeby przetrwać, potrzebujemy rodziny albo jej namiastki. Dobra, których sami nie potrafimy wytworzyć, zdobywamy dzięki pracy innych. Wreszcie tworzymy i dzielimy kulturę – zapis dokonań naszych przodków na przestrzeni wieków. Najwyższym jak dotąd wyrazem życia społecznego ludzi jest konstrukcja państwa. Ten skomplikowany układ zależności niekiedy przynosi nam wymierne korzyści – inaczej byśmy go nie wprowadzili w życie, chociaż nie można powiedzieć, że jest pozbawiony wad. Od wieków szukamy recepty na model państwa idealnego. Pisał o nim Platon, dywagował nad jego kształtem Tomasz Morus. Prawda jest jednak taka, że próbowali dokonać niemożliwego. Nie istnieje sposób na zbudowanie doskonałego państwa.
Spis treści
Przedstawiona przez pisarza wizja świata to piekło totalnej kontroli systemu nad człowiekiem. Oceania jest bowiem państwem totalitarnym, gdzie nawet myśl podlega ciągłej kontroli Partii Wewnętrznej i stojącego na jej czele Wielkiego Brata. Władza dokonuje tego poprzez inwigilację, przepisywanie historii oraz działania socjotechniczne, takie jak tworzenie nowomowy, czyli sformułowań porządkujących świat wedle wizji rządzących. Celem Partii jest stworzenie takiej rzeczywistości, w jakiej człowiek nie będzie już zdolny do buntu, ponieważ w ramach języka odbierze mu się możliwość wyartykułowania swojego niezadowolenia. Obywatele Oceanii mają powody do krytykowania rzeczywistości. Ciągłe niedobory, zagrożenie wojną i strach przed Policją Myśli to tylko kilka problemów nękających przeciętnego człowieka. Zatrważające jest również to, że rewolucja Angsocu, która stworzyła ten horror, przeprowadzona została pod hasłami wyzwolenia i poprawy ludzkiego życia. Tymczasem Partia przejęła władzę i zamiast dzierżyć ją dla dobra obywateli, postawiła na całkowitą dominację. System stał się jedynym słusznym sposobem życia, a odpowiedzią na bolączki społeczeństwa było wyeliminowanie możliwości ich dostrzeżenia.
Powieść George’a Orwella stanowi przykład niemożliwości stworzenia państwa doskonałego, ponieważ ma swoje korzenie w rzeczywistości. Nawet laik nieznający biografii autora rozpozna, jakie historyczne postaci i wydarzenia go zainspirowały. Tym bardziej że rosyjski komunizm miał przecież przynieść ludzkości dobrobyt oraz szczęście. Próbując ostrzec ludzi swojego pokolenia, Orwell popełnił „Rok 1984”. Z historii wiemy, że doskonale rozumiał mechanizmy kierujące systemami totalitarnymi. Tym samym udowodnił, że próba stworzenia dopiętego, idealnego systemu będzie w rzeczywistości maszynką do mielenia ludzi. System nie znosi bowiem aberracji, a wolna wola jest przecież największą z nich.
Orwell wieszczył zniszczenie historii przez stalinizm. Stoimy tymczasem u progu świata niepokojąco zbliżonego do wizji innego pisarza – Aldousa Huxleya. Jego „Nowy wspaniały świat” pokazuje zwycięstwo materializmu i kapitalizmu. Opiewa dobrobyt oraz powszechne szczęście ludzi pozornie wolnych. Pozornie, ponieważ zostali idealnie skrojeni do swojej roli i dzięki temu są zadowoleni. Ich wątpliwości stłumiły narkotyki, podawane w formie leku, a umysły omamiono blichtrem konsumpcjonizmu. Pozornie Republika to właśnie państwo doskonałe, utopia. Długie życie, dobrobyt i brak problemów społecznych. W porównaniu do Oceanii jest wręcz rajem na Ziemi. Ceną za zwycięstwo systemu ponownie był jednak człowiek. Pozbawiono go wolnej woli, otumaniono konsumpcyjnymi dobrami i ostatecznie potraktowano jako zasób.
Huxley pokazuje, że państwo zapewniające stabilność i powszechne zadowolenie nie musi być państwem doskonałym, ponieważ jego fundamentem pozostaje manipulacja człowiekiem. Jednostki wychowywane są od narodzin w sztucznych warunkach i programowane tak, aby akceptowały przypisaną im pozycję społeczną, co eliminuje możliwość rozwoju indywidualności. System usuwa konflikty i cierpienie, lecz czyni to poprzez odebranie ludziom prawa do wyboru, emocji i autentycznego doświadczenia życia. Społeczeństwo funkcjonuje więc sprawnie jedynie dlatego, że jego członkowie zostali pozbawieni świadomości własnego zniewolenia. W rezultacie idealny porządek społeczny okazuje się pozorny, gdyż osiągnięto go kosztem człowieczeństwa i duchowej wolności jednostki. Huxley sugeruje tym samym, że doskonałe państwo nie może istnieć tam, gdzie harmonia społeczna opiera się na kontroli i biologicznym programowaniu obywateli, a nie na ich wolnym wyborze i odpowiedzialności.
Tytułowy bohater podczas jednej ze swych licznych przygód trafia na wyspę Nipu. Jawi się ona jako swoista utopia, czyli doskonale zarządzana społeczność, której członkowie żyją ze sobą zgodnie i bez wzajemnego wyzysku ani urazy. Mikołaj przeciwstawia zasady Nipuan europejskim porządkom, w których każdy dąży do dominacji nad drugim człowiekiem lub drugą grupą, pozytywnie wartościując obcy ląd. Nipuanie nie akceptują systemu hierarchii, każdy jest u nich równy, a konflikty nie mają racji bytu nie ze względu na reżim, lecz z uwagi na dobrą wolę każdego z obywateli. Społeczność funkcjonuje więc dzięki powszechnemu poszanowaniu wspólnych zasad moralnych oraz świadomej odpowiedzialności jednostki za dobro wspólnoty, co sprawia, że Nipu wydaje się modelem niemal doskonałego państwa.
Po powrocie do Europy Mikołaj Doświadczyński próbuje przenieść poznane rozwiązania na rodzimy grunt, szybko jednak przekonuje się, że utopijny model państwa nie może zostać w prosty sposób odtworzony w rzeczywistości pełnej interesów politycznych, uprzedzeń i walki o władzę. Okazuje się, że harmonijne funkcjonowanie społeczności Nipu było możliwe tylko dlatego, iż jej mieszkańcy od pokoleń wychowywani byli w duchu wspólnotowej odpowiedzialności i prostoty życia. W świecie europejskim, opartym na rywalizacji społecznej i nierównościach majątkowych, podobny system napotyka na liczne przeszkody, które uniemożliwiają jego realizację. Krasicki sugeruje w ten sposób, że doskonałe państwo istnieje raczej jako ideał moralny niż realny projekt polityczny, a próby jego bezpośredniego wprowadzenia rozbijają się o złożoność ludzkiej natury i społeczeństw.
Trudne okoliczności związane z długotrwałą niewolą Polaków pod zaborami zmuszają do weryfikacji znanego z utworów Mickiewicza spojrzenia na sprawę walki. Tytułowy bohater wierzy, że możliwe jest zbudowanie doskonałego państwa, jeżeli jego rodacy zachowają ducha patriotyzmu, nie będą bierni wobec zgotowanego losu i przeciwstawią się bezprawnym rządom cara. Mimo iż sam Kordian zagrzewa przyjaciół do buntu, swój plan ma ostatecznie wcielać w życie samotnie. Polacy, przelewając kolejne litry krwi w walce z Moskalami, są niechętni kolejnym narodowym wrzawom bez dużych szans na powodzenie, dlatego wizja doskonałego państwa, oparta na niezłomnej postawie obywateli, musi poczekać na lepsze czasy. Kordian zostaje pojmany, a jego plan nie dochodzi do skutku.
Idea państwa idealnego ulega relatywizacji, jeżeli zbada się ją pod kątem różnic klasowych. Stanisław Wokulski, główny bohater „Lalki”, wszystkiego, co ma, dorobił się pracą własnych rąk. Ciężki wysiłek jednak nie sprawił, że na salonach towarzyskich Warszawy stał się kimś równym wyższej warstwie społecznej. Wraz z Ignacym Rzeckim snuje wizje o doskonałym państwie, zgodnym z programową ideą pozytywistów o równości obywateli pracujących „u podstaw”, podejmujących codzienny trud polepszania polskiej gospodarki pod zaborami. Tymczasem idealną wizją państwa według arystokracji, do jakiej aspiruje Wokulski, jest bierność i zabawa na licznych balach, na których królują materializm i pustota. Kiedy jedni się bawią, nędzarze obserwowani przez bohatera nad Wisłą cierpią głód i chłód. To pokazuje, że każda warstwa społeczna ma inną wizję idealnego państwa, która w jakimś stopniu może się wykluczać, jeśli chodzi o interesy wszystkich stron.
Powieść Orwella przedstawia społeczność zwierząt, które obalają władzę ludzi, pragnąc stworzyć sprawiedliwe i równe państwo. Początkowo system opiera się na idei równości, wspólnej pracy i solidarności, co przypomina wizję społeczeństwa idealnego. Z czasem jednak przywódcy – świnie – zaczynają stopniowo przejmować władzę i uprzywilejowaną pozycję, zmieniając zasady na swoją korzyść. Społeczność, która miała być wolna i sprawiedliwa, przekształca się w system jeszcze bardziej opresyjny niż wcześniejsze rządy ludzi. Orwell pokazuje, że nawet ideały równości mogą zostać wypaczone przez żądzę władzy, a mechanizmy polityczne łatwo ulegają degeneracji. Mieszkańcy folwarku stopniowo tracą zdolność krytycznego myślenia, co umożliwia utrwalenie niesprawiedliwego systemu. Powieść sugeruje, że doskonałe państwo jest niemożliwe, ponieważ władza nieuchronnie prowadzi do nadużyć. Ostatecznie historia kończy się powrotem do punktu wyjścia – nowa władza okazuje się identyczna z dawną.
Autorka przedstawia państwo Gilead, które powstało jako odpowiedź na kryzys demograficzny i moralny społeczeństwa. Nowy system miał przywrócić porządek, stabilność i bezpieczeństwo, lecz osiągnięto to poprzez całkowite podporządkowanie jednostki państwu. Kobiety zostały sprowadzone do funkcji reprodukcyjnych, a społeczeństwo podzielono na sztywne klasy społeczne. Władze utrzymują kontrolę dzięki ideologii religijnej, terrorowi i manipulacji językiem. Atwood pokazuje, że utopijna wizja ładu społecznego może przekształcić się w dystopię, jeśli priorytetem staje się system, a nie człowiek. Bohaterowie stopniowo tracą wolność, prywatność i tożsamość, co podważa sens istnienia takiego państwa. Powieść dowodzi, że doskonałość narzucona siłą zawsze prowadzi do zniewolenia obywateli. Próby ucieczki i oporu bohaterów wskazują, że ludzie nie akceptują systemów eliminujących wolną wolę.
Świat „Diuny” przedstawia rozległe imperium polityczne, w którym różne rody rywalizują o władzę i kontrolę nad zasobami. W powieści pojawiają się wizje stworzenia idealnego systemu politycznego opartego na przewidywaniu przyszłości i absolutnej kontroli nad społeczeństwem. Paul Atryda, jako mesjaniczny przywódca, próbuje zbudować nowy porządek oparty na sprawiedliwości i stabilności. Herbert pokazuje jednak, że nawet najlepiej zaplanowane reformy polityczne prowadzą do nieprzewidzianych konsekwencji i przemocy. Próba stworzenia idealnego ładu skutkuje fanatyzmem religijnym i wojną obejmującą całe galaktyczne imperium. Autor sugeruje, że każdy system polityczny oparty na absolutnej wizji doskonałości prowadzi do tyranii, nawet jeśli początkowo kierują nim szlachetne intencje. W efekcie wizja państwa idealnego okazuje się iluzją, której realizacja przynosi nowe konflikty. Powieść podkreśla, że społeczeństwa są zbyt złożone, aby można było zaprojektować je w sposób perfekcyjny.
Państwo Panem powstało jako system mający zapewnić stabilność po katastrofach i wojnach. Centralna władza utrzymuje porządek dzięki surowej kontroli oraz brutalnemu spektaklowi igrzysk, które mają zapobiegać buntom. Władze uzasadniają swoje działania koniecznością utrzymania pokoju i równowagi między dystryktami. Collins pokazuje jednak, że system oparty na strachu i przemocy nie może być doskonały, nawet jeśli zapewnia stabilność polityczną. Społeczeństwo funkcjonuje w ogromnych nierównościach ekonomicznych, a mieszkańcy większości dystryktów żyją w ubóstwie. Rewolucja, która wybucha w toku wydarzeń, pokazuje, że ludzie nie zaakceptują państwa pozbawiającego ich godności i wolności. Autorka podkreśla, że idealne państwo nie może istnieć bez sprawiedliwości społecznej i równości szans. Historia sugeruje również, że każda władza może stać się opresyjna, jeśli nie podlega kontroli obywateli.
Wizja przyszłości przedstawiona przez Wellsa pokazuje społeczeństwo, które pozornie osiągnęło doskonałą stabilność i harmonię. Ludzkość podzieliła się jednak na dwie rasy: beztroskich Eloi oraz pracujących pod ziemią Morloków. Podział ten jest skutkiem długotrwałego rozwarstwienia społecznego i prowadzi do degeneracji obu grup. Wells pokazuje, że system społeczny oparty na skrajnym podziale klasowym nie może być trwały ani sprawiedliwy. Zewnętrzna harmonia ukrywa dramatyczną rzeczywistość eksploatacji i przemocy. Autor sugeruje, że próby stworzenia stabilnego, „idealnego” społeczeństwa mogą doprowadzić do biologicznej i moralnej degradacji ludzi. Wizja przyszłości pełni funkcję ostrzeżenia przed przekonaniem, że rozwój technologiczny automatycznie prowadzi do doskonałego państwa. Powieść wskazuje, że idealny system polityczny nie istnieje, jeśli ignoruje naturę ludzką i nierówności społeczne.
Świat przedstawiony w produkcji ukazuje resztki ludzkości żyjące w pociągu krążącym po zamarzniętej Ziemi. System społeczny w pociągu został zaprojektowany jako idealny mechanizm równowagi – każda grupa społeczna pełni określoną funkcję. W praktyce prowadzi to jednak do skrajnych nierówności, przemocy i buntu najbiedniejszych pasażerów. Twórcy pokazują, że system perfekcyjnie zaplanowany pod względem organizacyjnym nie musi być sprawiedliwy ani moralny. Próby utrzymania „doskonałego porządku” wymagają brutalnych metod kontroli. Rewolucja bohaterów ujawnia kruchość takiego systemu i jego zależność od przemocy. Serial i film wskazują, że państwo oparte na absolutnym planowaniu społecznym ignoruje potrzeby ludzi i dlatego nie może być trwałe. Historia kończy się refleksją nad koniecznością tworzenia systemów bardziej elastycznych i opartych na solidarności.
Akcja filmu rozgrywa się w świecie, w którym państwo dąży do stworzenia społeczeństwa idealnego poprzez selekcję genetyczną obywateli. Ludzie projektowani genetycznie mają zapewnić efektywność, zdrowie i stabilność społeczną. System ten prowadzi jednak do dyskryminacji osób urodzonych naturalnie, które są traktowane jako obywatele drugiej kategorii. Film pokazuje, że państwo oparte na perfekcji biologicznej niszczy równość i sprawiedliwość społeczną. Bohater walczy o realizację własnych marzeń, udowadniając, że człowieka nie można sprowadzić do genetycznego projektu. Historia podkreśla, że doskonałość systemu nie oznacza doskonałości życia obywateli. Twórcy wskazują, iż państwo dążące do absolutnej perfekcji technologicznej może prowadzić do nowych form wykluczenia. Ostatecznie film sugeruje, że idea doskonałego społeczeństwa jest sprzeczna z ludzką różnorodnością.
Już Platon w swoim Państwie stworzył wizję systemu, który niwelowałby wszelkie niepokoje społeczne. Platońska utopia była kastowym społeczeństwem sztywnych zasad, mechanizmem zniewalającym organiczną naturę człowieka. Tak samo było z każdą wyimaginowaną bądź prawdziwą próbą budowania państwa doskonałego. Zawsze zasadza się ono na stworzeniu systemu ostatecznie pozbywającego się człowieczeństwa z ludzi, którym miał służyć. Doskonałość bowiem nie leży w naszej naturze i przez to wszystko, co nawet pozornie doskonałe, będzie musiało nas do siebie nagiąć bądź zniszczyć. Wbrew pozorom negacja możliwości stworzenia doskonałego państwa nie jest podejściem pesymistycznym. Prawdziwe państwo jest organizmem, a więc elastycznie dopasowuje się do potrzeb własnych obywateli. Twórzmy więc nieidealne państwa nieidealnych ludzi. Tylko takie nie staną się koszmarem na jawie.
Aktualizacja: 2026-02-15 16:04:12.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.