Odyseusz to główny bohater eposu „Odyseja”, przypisywanego Homerowi. Utwór opisuje jego powrót do domu po zakończeniu wojny trojańskiej, który staje się dziesięcioletnią wędrówką, pełną niebezpieczeństw i przygód. Bohater jest królem Itaki, wyspy położonej w pobliżu Italii. Odyseusz, jak większość znaczących postaci w mitologii greckiej, ma boskie pochodzenie.
Odyseusz jest synem Laertesa i Antyklei. W utworze często nazywa się go Laertiadą, czyli synem Laertesa. Pochodzi z wysokiego rodu i jako władca Itaki odpowiada za swoją rodzinę, poddanych oraz majątek. Przed wyruszeniem pod Troję założył rodzinę. Poślubił Penelopę, córkę Ikariosa, z którą miał syna Telemacha. Wojna zmusiła go do opuszczenia żony i małego dziecka, dlatego po zakończeniu walk jego najważniejszym celem stał się powrót do rodzinnego domu.
Homer nie przedstawia jednego, dokładnego portretu zewnętrznego bohatera. Odyseusz zostaje jednak ukazany jako dojrzały, silny i budzący szacunek mężczyzna. Atena potrafi zmieniać jego wygląd: raz nadaje mu postać starego, wynędzniałego żebraka, innym razem przywraca mu dawny wzrost, młodzieńczą cerę i imponującą postawę. Dzięki pomocy bogini Odyseusz może ukryć swoją tożsamość przed zalotnikami, Penelopą i mieszkańcami Itaki.
Najbardziej charakterystycznym znakiem na ciele bohatera jest blizna na nodze pozostawiona przez dzika. Odyseusz został zraniony w młodości podczas polowania na Parnasie z synami swojego dziadka Autolyka. Po tym znamieniu rozpoznaje go Eurykleja, gdy obmywa mu nogi. Poruszona piastunka mówi: „Synu! Tyś Odys!… Jam ciebie, mój panie, nie mogła pierwej poznać, aż ot, po tej ranie”. Blizna staje się także jednym z dowodów, które Odyseusz przedstawia Laertesowi po powrocie.
Bohater wyróżnia się siłą fizyczną i sprawnością wojownika. Podczas pobytu u Feaków rzuca dyskiem dalej niż pozostali zawodnicy i zapewnia, że potrafi posługiwać się łukiem, oszczepem oraz mieczem. Najważniejszym potwierdzeniem jego siły jest próba łuku w pałacu na Itace. Żaden z zalotników nie potrafi napiąć należącej do niego broni, podczas gdy Odyseusz robi to bez większego wysiłku, a następnie posyła strzałę przez dwanaście ustawionych w szeregu toporów.
Największą zaletą króla Itaki nie jest jednak siła, ale mądrość, inteligencja i niezwykły spryt. Sam Zeus określa go jako jednego z najmądrzejszych ludzi. Odyseusz potrafi szybko oceniać sytuację, układać skomplikowane plany i przewidywać zachowanie przeciwników. Jego pomysłowość ujawniła się już podczas wojny trojańskiej. Z bohaterem wiąże się fortel konia trojańskiego, dzięki któremu Grecy dostali się za mury miasta i zakończyli trwającą dziesięć lat wojnę.
Spryt ratuje mu życie przede wszystkim podczas spotkania z Polifemem. Odyseusz przedstawia się cyklopowi jako „Nikt”, upija go mocnym winem, a następnie wraz z towarzyszami oślepia zaostrzonym palem. Kiedy Polifem woła, że krzywdzi go „Nikt”, pozostali cyklopi nie udzielają mu pomocy. Bohater przygotowuje także plan ucieczki z jaskini: przywiązuje ludzi pod brzuchami baranów, sam zaś chwyta się runa największego zwierzęcia. Pokonuje przeciwnika znacznie silniejszego fizycznie dzięki rozumowi i zdolności przewidywania.
Odyseusz jest również ostrożny, cierpliwy i zdolny do panowania nad emocjami. Po powrocie na Itakę nie ujawnia natychmiast swojej tożsamości. W przebraniu żebraka obserwuje sytuację w pałacu, sprawdza wierność sług i przygotowuje plan rozprawy z zalotnikami. Z pokorą znosi obelgi, kopnięcie Melantiosa oraz szyderstwa nieproszonych gości. Chociaż rozważa natychmiastową zemstę, powstrzymuje gniew, aby nie zniszczyć własnego planu. Ta umiejętność odróżnia bardziej doświadczonego Odyseusza od bohatera, który wcześniej nierozważnie sprowokował Polifema.
Król Itaki potrafi słuchać rad i korzystać z pomocy innych. Jest ulubieńcem Ateny, która ceni jego pomysłowość, wspiera Telemacha, zmienia wygląd bohatera i pomaga mu odzyskać pałac. Hermes przekazuje mu ziele moly chroniące przed czarami Kirke, natomiast sama czarodziejka udziela wskazówek dotyczących dalszej podróży. Ostrzega go przed syrenami, Skyllą, Charybdą oraz bydłem Heliosa. Odyseusz najczęściej respektuje boskie polecenia, choć jego historia pokazuje również, że nie zawsze potrafi całkowicie podporządkować się rozwadze.
Bohater charakteryzuje się odwagą i ciekawością świata. Nie unika nieznanych miejsc ani niezwykłych doświadczeń. Wyrusza do krainy zmarłych, aby porozmawiać z Tejrezjaszem, podejmuje walkę z czarami Kirke i decyduje się usłyszeć pieśń syren. Zdaje sobie jednak sprawę z niebezpieczeństwa, dlatego każe towarzyszom zalepić uszy woskiem, a siebie przywiązać do masztu. Gdy pod wpływem śpiewu pragnie zostać uwolniony, żeglarze zgodnie z wcześniejszym rozkazem zaciskają więzy.
Ciekawość Odyseusza ma także negatywną stronę. Bohater wchodzi do jaskini Polifema i pozostaje w niej, choć jego towarzysze proponują zabrać zapasy oraz jak najszybciej odpłynąć. Pragnie zobaczyć właściciela groty i otrzymać od niego zwyczajowy dar dla gościa. Decyzja ta prowadzi do śmierci sześciu członków załogi. Dociekliwość Odyseusza niekiedy przechodzi więc w lekkomyślność i naraża innych ludzi.
Jedną z najważniejszych wad bohatera jest pycha oraz nadmierne pragnienie sławy. Po ucieczce z jaskini mógł bezpiecznie odpłynąć, lecz zaczął wyśmiewać Polifema. Mimo próśb przerażonych towarzyszy ujawnił cyklopowi swoje prawdziwe imię. Chciał, aby przeciwnik wiedział, kto go pokonał. Dzięki tej informacji Polifem mógł poprosić Posejdona o zemstę. Bóg morza zaczął utrudniać Odyseuszowi powrót, zsyłając na niego burze i kolejne nieszczęścia. Bohater staje się zatem częściowo odpowiedzialny za własną wieloletnią tułaczkę.
Odyseusz jest odważnym wodzem, który troszczy się o swoich towarzyszy i próbuje zapewnić im powrót do domu. Wyprowadza ludzi z krainy Lotofagów, ratuje ich spod władzy Kirke oraz ostrzega przed zabiciem bydła Heliosa. Nie jest jednak w stanie ocalić załogi przed każdym zagrożeniem. Część ludzi ginie z powodu własnego nieposłuszeństwa i braku umiaru. Towarzysze otwierają worek Eola, sądząc, że ukryto w nim skarby, a później łamią zakaz i zabijają święte zwierzęta Heliosa. Zeus rozbija ich statek piorunem i od tej chwili Odyseusz podróżuje samotnie.
Jako dowódca bohater musi również podejmować dramatyczne decyzje i wybierać mniejsze zło. Podczas przeprawy między Skyllą i Charybdą kieruje statek bliżej Skylli. Wie, że potwór porwie sześciu żeglarzy, lecz przepłynięcie obok Charybdy mogłoby doprowadzić do śmierci całej załogi. Nie informuje ludzi o grożącym im losie, ponieważ obawia się paniki i porzucenia wioseł. Jego decyzja jest okrutna w skutkach, ale wynika z odpowiedzialności za większość podwładnych.
Wędrówka ujawnia także wrażliwość Odyseusza. Bohater nie jest wojownikiem pozbawionym uczuć. Na dworze Feaków płacze, słuchając pieśni Demodoka o wojnie trojańskiej. Zakrywa twarz płaszczem, aby nikt nie zauważył jego łez, lecz Alkinoos dostrzega jego wzruszenie i głębokie westchnienia. Odyseusz cierpi również po śmierci towarzyszy, podczas spotkania z duchem matki oraz po zobaczeniu starego psa Argosa. Wojna i tułaczka pozostawiają w nim trwałe wspomnienia oraz poczucie straty.
Król Itaki odznacza się przede wszystkim wytrwałością i niezłomnym dążeniem do celu. Przez dwadzieścia lat pozostaje poza ojczyzną, ale nie rezygnuje z powrotu do domu. Na wyspie Ogygii Kalipso proponuje mu nieśmiertelność i wieczną młodość, jednak bohater odrzuca jej ofertę. Sam opowiada: „Siedem lat mnie trzymała – i nieraz łza padła”. Każdego dnia tęskni za Itaką, a Atena mówi o nim, że „byle dym itacki ujrzeć choć z daleka, już by umarł bez żalu”.
Najważniejszymi wartościami dla Odyseusza są rodzina, ojczyzna i własny dom. Ani dostatnie życie u Kirke, ani nieśmiertelność oferowana przez Kalipso nie są dla niego ważniejsze od spotkania z Penelopą i Telemachem. Bohater nie ma pewności, czy żona dochowała mu wierności, dlatego po powrocie zachowuje ostrożność. Ostatecznie małżonkowie rozpoznają się dzięki tajemnicy nieruchomego łoża zbudowanego przez Odyseusza wokół pnia drzewa oliwnego. Łoże symbolizuje trwałość ich małżeństwa i przywiązanie do wspólnie stworzonego domu.
Odyseusz jest również utalentowanym mówcą i opowiadaczem. Potrafi dostosować wypowiedź do rozmówcy, wzbudzać współczucie, przekonywać innych i ukrywać swoje zamiary. Na dworze Feaków szczegółowo przedstawia przebieg tułaczki, zdobywając sympatię Alkinoosa, Arete oraz zgromadzonych słuchaczy. Feakowie obdarowują go kosztownościami i przewożą na Itakę, choć narażają się w ten sposób na zemstę Posejdona.
Postać ma także mroczną, bezwzględną stronę. Po odzyskaniu łuku Odyseusz dokonuje rzezi zalotników, którzy przez lata trwonili jego majątek, znieważali jego dom i planowali zabójstwo Telemacha. Nie przyjmuje propozycji zwrotu dóbr ani próśb o litość. Surowo karze również zdradzieckie służące oraz Melantiosa. Zemsta przywraca sprawiedliwość i władzę prawowitego króla, ale ukazuje zarazem okrucieństwo świata przedstawionego oraz gwałtowność samego bohatera.
Po zabiciu zalotników Odyseusz jest gotowy kontynuować walkę z ich rodzinami. Dopiero Atena rozkazuje mu: „Wstrzymaj się i zaniechaj bratobójczej wojny!”. Bohater podporządkowuje się bogini i zgadza się na pojednanie. Scena ta pokazuje, że mimo doświadczenia nadal potrafi ulegać gniewowi, ale ostatecznie uznaje wyższy porządek i rezygnuje z dalszego rozlewu krwi.
Odyseusz jest bohaterem epickim, ale jednocześnie postacią złożoną i bardzo ludzką. Łączy siłę wojownika z inteligencją stratega, odwagę z wrażliwością, wytrwałość z ciekawością, a rozwagę z chwilami pychy i gniewu. Nie zawsze podejmuje właściwe decyzje i ponosi konsekwencje swoich błędów, jednak nigdy nie porzuca najważniejszego celu. Dzięki sprytowi, cierpliwości, pomocy bogów i przywiązaniu do rodziny odzyskuje Itakę, władzę oraz swoje miejsce w domu.
Aktualizacja: 2026-07-21 22:35:59.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.