Nic tak mocno nie kojarzy się ze średniowieczem jak rycerze. Opancerzeni wojownicy, walczący na ubitej ziemi z grzbietów swych dzielnych rumaków, stanowili jeden z trzech głównych modeli społecznych epoki. Stan rycerski nie był zwyczajną pracą czy przynależnością klasową. Stanowił życiową drogę, która wymagała dostosowania do szlachetnego wzorca. W poniższej pracy przyjrzymy się średniowiecznemu wyobrażeniu modelowego rycerza. Znamy ten wzorzec bardzo dobrze dzięki literaturze parenetycznej – przedstawiającej wyidealizowane postawy i role w społeczeństwie wieków średnich. Następnie przytoczone zostaną dwa dzieła, świadczące o istnieniu tego wzorca również we współczesności.
Spis treści
Francuska „Pieśń o Rolandzie” jest najbardziej rozpowszechnionym w kulturze przykładem „chanson de geste” – pieśni o czynach. Dzieła takie opiewały czyny znamienitych rycerzy, często mieszając elementy fantastyczne i realistyczne. Zaliczyć je możemy w poczet literatury dworskiej, ale noszą też elementy parenetyczne. Ich bohaterowie musieli bowiem spełniać wyśrubowane wymagania etosu rycerskiego – niepisanego wzorca postępowania przynależnego prawdziwemu rycerzowi. Składało się na niego osiem elementów: wierność, pobożność, męstwo, roztropność, dworność, hojność, uczciwość i uznanie innych.
Tytułowy bohater „Pieśni o Rolandzie” często służy za przykład wierności etosowi, a więc jako rycerz idealny. Dzieło skupia się głównie na elementach batalistycznych, a tym samym przekazuje głównie elementy rycerskiego wzorca związane z walką. Mamy więc Rolanda wiernie służącego swojemu seniorowi, Karolowi Wielkiemu, podczas wyprawy do Andaluzji. Rycerz walczy tam z muzułmanami, a więc ku chwale Boga i wiary chrześcijańskiej. Okazuje męstwo, decydując się na odparcie sił niewiernych w wąwozie Roncevaux. Dba zarazem o uznanie innych i uczciwość, kiedy rezygnuje z wezwania pomocy. Kiedy raz ocenił źle swoje siły, wycofanie się z pozycji straży tylnej armii mogłoby bowiem zostać uznane za tchórzostwo. Walczy więc do końca i umiera w zgodzie z zasadami „ars moriendi” – sztuki chrześcijańskiej mówiącej o dobrej śmierci. Z „Pieśni o Rolandzie” wyłania się więc obraz rycerza jako wojownika, który bardziej od swojego życia ceni zasady, honor, wierność oraz swoją wiarę w Boga.
Drugim wzorcem rycerskości z epoki jest Tristan. Tytułowy bohater „Dziejów Tristana i Izoldy” może się przy tym wydawać dość kontrowersyjnym ideałem. Szlachetny Tristan dopuścił się romansu z królową Izoldą – żoną swojego seniora, króla Marka. Podjął przez to wiele wątpliwych moralnie czynów, wielokrotnie naginając bądź łamiąc etos rycerski. Uczynił to jednak pod wpływem magicznego napoju miłosnego, co według autora rozgrzesza go w oczach Boga. Zachodzi tu też ciekawy paradoks – poprzez łamanie etosu Tristan dokładnie przedstawia go odbiorcy.
Nim doszło do fatalnego w skutkach spożycia napoju miłosnego, bohater był autentycznym wzorem rycerza. Dobrze urodzony, odznaczał się przy tym tężyzną fizyczną i umiejętnościami bojowymi. Przystojny, zwracał uwagę niewiast również swoim obyciem. Potrafił grać na instrumentach muzycznych, znał poezję oraz dworskie obyczaje. Daleko mu jednak było do wymuskanych dworaków i fircyków. Kiedy Morhołt przybył po daninę z młodzieży Kornwalii, ten wysublimowany mężczyzna stawił mu czoła. Męstwem wykazał się jeszcze niejeden raz. Pokonał choćby straszliwego smoka, który napadał Irlandię. Po wypiciu magicznego napoju Tristan zaprzeczył wielu elementom etosu. Choćby wierności swojemu władcy. Potrzeba tajemnych spotkań z Izoldą i unikania ciągłych spisków wrogich baronów pokazywała jednak drzemiącą w nim roztropność. Rycerz nie wygrywał z przeciwnikami jedynie swoją siłą i sztuką władania mieczem. Musiał myśleć, rozpoznawać i stosować fortele. Tristan potrafił przebierać się za szaleńca, zaszyć się w lesie, kiedy trzeba, i umiejętnie dowodzić wojskiem.
Z „Dziejów Tristana i Izoldy” wyłania się tym samym obraz nieco inny od grubo ciosanego Rolanda. Rycerz, oprócz zasad i umiejętności walki, musiał też wykazywać obycie. Był wzorcem kultury, piewcą kobiecego piękna, koneserem sztuki. Jego rozum pozostawał przy tym równie ważny co silne ramię.
W staroangielskim eposie „Beowulf” tytułowy bohater uosabia wiele cech, które później staną się fundamentem średniowiecznego ideału rycerza. Beowulf wyrusza, aby pomóc królowi Hrothgarowi, ponieważ kieruje się poczuciem obowiązku wobec władcy i wspólnoty, a nie prywatnym interesem. Jego walka z potworem Grendelem nie jest jedynie próbą siły, lecz także aktem służby i obrony bezbronnych, którzy są terroryzowani przez bestię. Bohater zdobywa sławę, lecz jest to chwała wynikająca z uczciwej walki, zgodna z kodeksem honorowym. Już w tym momencie Beowulf jawi się jako wojownik, który stawia dobro innych ponad własne bezpieczeństwo. Epos pokazuje więc, że prawdziwy bohater to ten, kto łączy siłę z moralną odpowiedzialnością.
W późniejszym etapie życia Beowulf staje do walki ze smokiem, choć wie, że może go to kosztować życie, co potwierdza jego gotowość do ostatecznego poświęcenia. Nie cofa się przed śmiercią, ponieważ rozumie, że jego obowiązkiem jako władcy i wojownika jest ochrona wspólnoty za wszelką cenę. W tym sensie Beowulf spełnia wzorzec rycerza, który oddaje życie w imię wyższych wartości, takich jak honor, odpowiedzialność i dobro ogółu. Jego los przypomina późniejsze średniowieczne ideały śmierci rycerskiej, znane z „Pieśni o Rolandzie”. Postać Beowulfa pokazuje, że heroizm nie polega na unikaniu niebezpieczeństwa, lecz na jego świadomym przyjęciu. Dzięki temu epos ukazuje pierwotny fundament etosu rycerskiego, z którego wyrosły późniejsze wzorce literatury średniowiecznej.
Pierwszoplanowy bohater powieści „Krzyżacy”, Zbyszko z Bogdańca, wykazuje rysy rycerza idealnego. To dobrze zbudowany, sprawny i przystojny młodzieniec z uznanego rodu. Chociaż ustępuje na polu sztuki choćby Fulko de Lorche, potrafi zachować się w obecności dam. Wielokrotnie daje też przykłady męstwa. Stoickie przyjęcie wyroku śmierci na swoją osobę świadczy o uczciwości bohatera. Przywiązanie do ojczyzny i króla to z kolei wierność, jakiej wielu mogłoby pozazdrościć. Podobnie zresztą jak żywej w sercu mężczyzny wiary. Jako swoisty rycerz idealnie nadaje się na wzór postaw życiowych. W literaturze parenetycznej stanowił go jedynie dla przedstawicieli swojej klasy. To pokazuje, że wzorzec rycerza nie jest tylko idealnym obrazem konnego wojownika chrześcijańskiego. Stanowi coś więcej – ikonę, ideał zachowania dla całego świata łacińskiego.
Widmo Rycerza w „Weselu”, czyli sam Zawisza Czarny, na pewno nie jest wzorem etycznym. Przypomina raczej strasznego, niemniej inspirującego upiora. Towarzyszą mu gromy, dudniący głos i aura niesamowitej mocy. Nawołuje przy tym Poetę do podnoszenia ducha narodowego, czynienia go godnym rzeczy wielkich. Wyspiański ucieleśnia Zawiszą Czarnym wojenną chwałę i dumę narodu polskiego. Rycerz staje się tym samym symbolem chwały i dumy zasłużonej poprzez czyny.
Historie przedstawiają rycerzy, takich jak Lancelot i Gawain, jako wzory odwagi, lojalności, pobożności i szlachetności. Ich misją jest ochrona słabszych oraz wierność zasadom kodeksu rycerskiego. Lancelot i Galahad przestrzegają tych zasad, wypełniając obowiązki wobec króla i dążąc do duchowej doskonałości. Ważnym wątkiem jest poszukiwanie Świętego Graala, symbolu duchowej czystości, dostępnej jedynie dla najczystszych rycerzy, jak Galahad. Rycerze oddają też cześć damom, jak w przypadku Lancelota i Ginewry, co często prowadzi do wewnętrznych dylematów. Okrągły Stół reprezentuje równość i braterstwo między rycerzami.
W twórczości Tolkiena średniowieczny etos rycerski został świadomie odtworzony w realiach fantasy. Postacie takie jak Aragorn, Boromir czy Faramir reprezentują klasyczne cechy rycerza: honor, wierność, odwagę i gotowość do ofiary. Aragorn nie walczy dla własnej chwały, lecz aby przywrócić porządek i sprawiedliwość w świecie. Jego postawa przypomina Rolanda – jest wierny swojej misji i gotów umrzeć w jej imię. Tolkien pokazuje, że prawdziwa rycerskość polega na służbie innym, a nie na dominacji. Ważny jest także wątek ochrony słabszych – hobbitów, ludzi i elfów. W świecie pełnym zła rycerze Tolkiena pozostają wierni dobru, nawet gdy wydaje się ono przegrane. Tym samym autor nawiązuje do średniowiecznego ideału rycerza jako obrońcy ładu moralnego. „Władca Pierścieni” dowodzi, że rycerski etos może funkcjonować także w nowoczesnej literaturze.
Święty Jerzy to jedna z najbardziej znanych postaci łączących rycerskość z wiarą chrześcijańską. W legendzie zabija on smoka, który terroryzuje miasto, ratując niewinną księżniczkę i mieszkańców. Ten czyn jest symbolem walki dobra ze złem, bardzo istotnej w średniowiecznym etosie rycerskim. Jerzy nie kieruje się chęcią zysku, lecz poczuciem misji i służby Bogu. Jego odwaga i bezinteresowność czynią go wzorem idealnego wojownika Chrystusa. Co ważne, Jerzy nie tylko walczy, ale także nawraca ludzi, łącząc miecz z duchową misją. Jego postać pokazuje, że rycerz miał być nie tylko wojownikiem, lecz również obrońcą wiary i moralności. W średniowieczu legenda ta była jednym z fundamentów wyobrażeń o świętym rycerzu.
Film ukazuje postać Baliana jako rycerza, który stopniowo dojrzewa do ideału średniowiecznego etosu. Początkowo jest zwykłym kowalem, lecz pod wpływem wydarzeń zaczyna kierować się honorem, wiernością i odpowiedzialnością za innych. W Jerozolimie staje się obrońcą słabszych i cywilów, co odpowiada rycerskiemu obowiązkowi ochrony niewinnych. Jego walka nie służy prywatnej chwale, lecz dobru wspólnemu. Balian respektuje także zasady uczciwej walki i nie dopuszcza się okrucieństwa wobec pokonanych. Film pokazuje, że rycerz to nie tylko wojownik, ale także strażnik moralnego porządku. W ten sposób postać Baliana nawiązuje do ideału rycerza znanego z „Pieśni o Rolandzie” i legend arturiańskich.
William Wallace uosabia rycerski ideał poprzez odwagę, lojalność i gotowość do poświęcenia życia. Choć nie jest formalnym rycerzem, jego postawa odpowiada średniowiecznemu etosowi walki w imię wyższych wartości. Wallace walczy nie dla własnych korzyści, lecz dla wolności swojego narodu. Jest wierny swoim ludziom i do końca nie zdradza ich, nawet w obliczu tortur i śmierci. Jego śmierć ma charakter niemal rycerskiego męczeństwa, ponieważ ginie w imię idei. Film pokazuje, że rycerstwo to przede wszystkim postawa moralna, a nie tylko tytuł czy zbroja. Wallace staje się symbolem honoru i nieugiętości wobec niesprawiedliwości.
Rycerz stanowi przy tym najbardziej rozpoznawalny element tej spuścizny średniowiecza. Stanowił przykład wojownika, który swoją krwawą profesję łączy z zasadami moralnymi i kulturowymi. Profesja rycerza była nawet czymś więcej – drogą, którą warto podążać. Kształtowany przez etos wzorzec honorowego, wiernego i sprawiedliwego wojownika wpływał na nas poprzez wieki. W pewnym momencie przekroczył swoje pierwotne znaczenie. Wzorzec chrześcijańskiego wojownika stał się sposobem na szlachetne życie. Z czasem zaś wchłonął przypisywane mu elementy – chwałę, potęgę, dumę. Tym samym wzorzec średniowiecznego rycerza stał się symbolem – transcendentnym elementem cywilizacji, mającym niepodważalny wpływ na kolejne pokolenia Europejczyków.
Aktualizacja: 2026-01-13 09:29:55.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.