Literacki wizerunek szlachcica sarmaty. Omów zagadnienie na podstawie Potopu Henryka Sienkiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Autorką opracowania jest: Marta Grandke.

Sarmatyzm znany jest obecnie jako określenie ideologii popularnej wśród polskiej szlachty od końca XVI, aż do drugiej XVIII wieku. Wierzono wówczas, że polska szlachta pochodzi właśnie od utrwalonego w nazwie starożytnego ludu Sarmatów, który miał zamieszkiwać tereny między Wołgą a Donem. Do umocnienia w społeczeństwie tej legendy przyczynił się między innymi Jan Długosz. Legendę o pochodzeniu od Sarmatów szlachta wykorzystywała jako argument za tym, że to właśnie ona powinna sprawować władzę w państwie. Inne grupy społeczne nie mogły bowiem poszczycić się tak legendarnym i szlachetnym pochodzeniem. Szlachta w ten sposób utrwalała więc swoją hegemonię i utrzymywała władzę w kraju.

Sarmatyzm przyczynił się do powstania specyficznej postaci w społeczeństwie polskim, czyli szlachcica sarmaty. Jego obraz odnaleźć można w polskiej literaturze, między innymi w takich dziełach jak „Potop” Henryka Sienkiewicza, „Zemsta” Aleksandra Fredro czy „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska. 

W „Potopie” Sienkiewicza szlachcic sarmata wysuwa się na pierwszy plan. Jego portret jest wyjątkowo pozytywny, autor skupił się bowiem na zaletach stanu szlacheckiego i jego członków. Szlachcic sarmata jest więc patriotą, gotowym walczyć o wolność i dobre imię swojej ojczyzny, a nawet oddać za nią życie. Jest człowiekiem zazwyczaj dobrym i lojalnym, wierzącym i oddanym ważnej sprawie.

Sienkiewicz w „Potopie” przedstawił takich bohaterów jak Kmicic, pan Wołodyjowski czy Zagłoba. Autor wyraźnie gloryfikował ich czyny i stawiał postaci te za wzory do naśladowania, nawet jeśli niektóre spośród nich - tak jak Kmicic - najpierw błądziły, a dopiero potem wkraczały na właściwą ścieżkę miłości do ojczyzny. Nawet jeśli dany bohater miał jakieś wady, a nie można ich odmówić właśnie Kmicicowi czy Zagłobie, to jednak były one niczym w porównaniu do jego zasług dla ojczyzny. Pijaństwo, warcholstwo, awanturnictwo - wszystkie te cechy Sienkiewicz przedstawiał jako drobne przywary charakteru szlachcica sarmaty, nadające mu raczej aspektu humorystycznego niż będące prawdziwym problemem dla jego otoczenia.

Inaczej ma się jednak rzecz w przypadku dalszego plany, gdy Sienkiewicz zajmuje się bohaterami pobocznymi, wśród których znajduje się między innymi Janusz Radziwiłł. Tam już pijaństwo, warcholstwo i rozpasanie szlachty staje się problemem, przyczyniło się ono bowiem do zdrady ojczyznę i do wydania jej w pewien sposób w ręce Szwedów. Sienkiewicz w ten sposób podkreśla, że jedną z najważniejszych i najbardziej cenionych cech sarmaty była więc miłość do ojczyzny o gotowość do bronienia jej przed wrogami.

Podobnie sympatyczny wizerunek szlachcica sarmaty stworzył przed Sienkiewiczem Aleksander Fredro w komedii „Zemsta”. Zrobił to, kreując takich bohaterów jak Cześnik Maciej Raptusiewicz. On także uosabia sobą cechy typowego sarmaty, takie jak zapalczywość, awanturnictwo, gościnność czy szczerość. Fredro opisał go w sposób, który na pierwszym panie stawiał zalety Cześnika, przez co jego liczne wady, które uosabiało wielu szlachciców, schodzą nieco na dalszy plan. A przecież to właśnie one między innymi doprowadziły do upadku Polski i do jej rozbiorów, gdy szlachta skupiona na prywatnym interesie i przekonana o swojej bezkarności powoli rujnowała kraj.

Po bliższym przyjrzeniu się Cześnikowi okazuje się jednak, że jego urząd nie ma zbyt wielkiego znaczenia, a jego duma i honor oparte są tylko na tym, że urodził się on w szlacheckiej rodzinie. W rzeczywistości jest on tylko prostym awanturnikiem i pieniaczem, gotowym poświęcić szczęście własnej bratanicy w imię bezsensownego sporu z sąsiadem, Rejentem Milczkiem. Fredro opisuje go jednak w tak sympatyczny sposób, że wady Cześnika stają się niemal niedostrzegalne na pierwszy rzut oka. Jest on jednak typowym przedstawicielem sarmackiej szlachty ze wszystkimi jej wadami i zaletami.

Szlachcica sarmatę spotkać także w „Pamiętnikach” Jana Chryzostoma Paska. Autor zaprezentował w tym dziele swoją własną osobę. Z jednej strony opisuje się jako dobrego żołnierza i kompana, doskonałego szlachcica, z drugiej jednak widać, że nie stroni od alkoholu czy przemocy fizycznej. Jest to kolejna reprezentacja sarmaty, ukazująca jego znane już wady i zalety. To postać wesoła, żywa i charakterystyczna, a z drugiej zaś oddająca się nałogom i potrafiąca wywoływać bijatyki, przekonana o własnej wspaniałości i szlachetności, wynikającej głównie z urodzenia się w danej grupie społecznej. Jan Chryzostom Pasek jest twórcą najważniejszego literackiego zabytku epoki sarmackiej, z którego czerpać można wiele informacji na temat tej społeczności.

Literacki wizerunek szlachcica sarmaty funkcjonuje więc w podobny sposób na przestrzeni różnych epok, przedstawiając go jako dobrego, lojalnego człowieka, obrońcy ojczyzny, wesołego i skłonnego do zabawy, a także dumnego ze swojego pochodzenia. W portrecie tym często widoczne są jednak także jego liczne wady, takie jak awanturnictwo, pijaństwo czy skłonność do rękoczynów. Zazwyczaj jednak bledną one w obliczu zalet i zasług sarmaty, który służy wiernie swojej ojczyźnie.


Przeczytaj także: Odwołując się do treści utworu oraz pasujących punktów programu polskiego pozytywizmu wyjaśnij paradoks zakończenia noweli Janko Muzykant

Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem. Bardzo dziękujemy.