Makbet jako dramat szekspirowski

„Makbet” Williama Szekspira jest jednym z najważniejszych przykładów dramatu szekspirowskiego, czyli formy dramatycznej, która wyraźnie odchodzi od zasad tragedii antycznej. Szekspir jest powszechnie uważany za jednego z największych reformatorów teatru, ponieważ nie podporządkowywał swoich utworów regułom klasycznym opisanym przez Arystotelesa w „Poetyce”. Jego dramaty nie ograniczają się do jednego miejsca, krótkiego czasu i jednego wątku, lecz pokazują świat jako rzeczywistość dynamiczną, zmienną, pełną sprzeczności i gwałtownych przemian. W dobie klasycyzmu twórczość Szekspira bywała uznawana za zbyt swobodną i niezgodną z zasadami dobrego smaku, ale romantycy dostrzegli w niej geniusz oraz nowoczesne rozumienie człowieka. „Makbet” pokazuje, że dramat może łączyć sceny podniosłe i brutalne, rzeczywistość historyczną i fantastykę, głęboką psychologię oraz widowiskową akcję.

Spis treści

Podsumowanie

Źródła dramatu szekspirowskiego

„Makbet” często określany jest jako tragedia władzy, ponieważ głównym tematem utworu staje się niszczący wpływ ambicji na człowieka. Pod tym względem dramat Szekspira można częściowo zestawić z tragedią antyczną. Już starożytni twórcy zastanawiali się nad tym, jak pragnienie panowania, pycha i błędne decyzje prowadzą bohatera do klęski. Poza tym: „Pewne podobieństwo można dostrzec też, jeśli chodzi o perspektywę śmierci, wypełnianie się losu, a nawet namiastkę konfliktu tragicznego – Makbet odrzucił słowa czarownic i nie starał się o władzę, nie zaznałby spokoju, bo przecież już te marzenia zostały w nim rozbudzone, zaś droga, którą wybrał, również – jak się okazało – nie przyniosła mu satysfakcji, poczucia bezpieczeństwa i szczęścia.” [cyt. za: Biblioteczka opracowań: Makbet, oprac. D. Polańczyk, wyd. Biblios, Lublin 2013, s. 28.]

Podobieństwa do tragedii antycznej nie oznaczają jednak, że „Makbet” jest prostym naśladowaniem dawnego wzoru. Przeciwnie – dramat Szekspira stanowi polemikę z klasyczną formą tragedii. W tragedii antycznej los bohatera był często podporządkowany fatum, boskim wyrokom lub nieodwracalnemu konfliktowi wartości. U Szekspira większe znaczenie mają wolna wola, psychika bohatera i konsekwencje jego wyborów. Czarownice przepowiadają Makbetowi przyszłość, ale nie zmuszają go do zabicia Dunkana. Lady Makbet namawia go do zbrodni, lecz nie odbiera mu odpowiedzialności. Bohater sam decyduje się przekroczyć granicę moralną. Dzięki temu dramat szekspirowski jest bardziej skoncentrowany na wewnętrznym rozpadzie człowieka niż na mechanicznym działaniu przeznaczenia.

„Makbet” realizuje wiele najważniejszych cech dramatu szekspirowskiego. Widać to zarówno w konstrukcji akcji, jak i w sposobie przedstawienia bohaterów, przestrzeni, czasu, fantastyki oraz nastroju. Szekspir tworzy utwór, który nie mieści się w ścisłych ramach tragedii antycznej. Zamiast jednorodnej, uporządkowanej kompozycji pojawia się dramat pełen kontrastów: sceny bitewne sąsiadują z monologami, groza z ironią, polityka z metafizyką, a realistyczne działania bohaterów z ingerencją sił nadprzyrodzonych. Najważniejszą cechą „Makbeta” jako dramatu szekspirowskiego jest swoboda kompozycyjna, dzięki której autor może przedstawić zarówno los państwa, jak i najgłębsze przeżycia jednostki.

Brak zasady trzech jedności

W przeciwieństwie do tragedii antycznej „Makbet” nie zachowuje zasady trzech jedności, czyli jedności miejsca, czasu i akcji. Wydarzenia rozgrywają się w wielu przestrzeniach: na wrzosowisku, w obozie wojskowym, w zamku Makbeta w Inverness, w pałacu królewskim, w jaskini czarownic, w Anglii, w zamku Makdufa oraz pod Dunsinane. Akcja nie zostaje zamknięta w jednej dobie, lecz obejmuje dłuższy proces przemiany Makbeta – od zwycięskiego rycerza do znienawidzonego tyrana. Nie ma również jednej, prostej linii wydarzeń. Obok losów Makbeta pojawia się wątek Lady Makbet, Banka i Fleance’a, Makdufa, Malkolma oraz cierpiącej Szkocji. Zerwanie z zasadą trzech jedności pozwala Szekspirowi pokazać rozległe skutki zbrodni: osobiste, rodzinne, polityczne i moralne.

Rezygnacja z chóru

W tragedii antycznej chór komentował wydarzenia, oceniał postępowanie bohaterów i często wyrażał ogólną prawdę moralną. W „Makbecie” Szekspir rezygnuje z chóru, ale nie rezygnuje z komentarza do wydarzeń. Funkcję tę przejmują poszczególne postacie. Banko ostrzega, że „ciemności narzędzia” potrafią mówić prawdę, aby doprowadzić człowieka do zguby. Makduf ocenia zbrodnię na Dunkanie jako czyn świętokradczy, a Ross i Starzec opisują zaburzenia w naturze po królobójstwie. Także monologi Makbeta pełnią funkcję komentarza, ponieważ odsłaniają jego lęk, winę, ambicję i rozczarowanie życiem. Brak chóru sprawia, że dramat staje się bardziej dynamiczny, a moralna ocena wydarzeń wynika z działań i wypowiedzi bohaterów, nie z zewnętrznego głosu.

Liczna obsada i sceny zbiorowe

W „Makbecie” pojawia się wiele postaci, co również odróżnia dramat szekspirowski od bardziej ograniczonej tragedii klasycznej. Obok głównych bohaterów występują między innymi Dunkan, Malkolm, Donalbein, Banko, Fleance, Makduf, Ross, Lennox, Siward, Seyton, lekarz, dama dworu, odźwierny, mordercy, żołnierze oraz czarownice. Szekspir wprowadza także sceny zbiorowe, które wzmacniają polityczny i historyczny wymiar utworu. Widz obserwuje narady, uczty, sceny dworskie, rozmowy wojskowych oraz przygotowania do walki. Dzięki temu dramat nie jest tylko opowieścią o prywatnym upadku Makbeta, lecz także obrazem państwa pogrążonego w chaosie. Liczna obsada pozwala ukazać różne reakcje na tyranię: strach, lojalność, bunt, ostrożność, zdradę i pragnienie przywrócenia sprawiedliwego porządku.

Złamanie zasady decorum

Dramat szekspirowski łamie także zasadę decorum, czyli stosowności stylu i sposobu przedstawiania wydarzeń. W tragedii antycznej brutalne sceny najczęściej nie były pokazywane bezpośrednio na scenie, lecz relacjonowane przez posłańców. W „Makbecie” przemoc jest znacznie bliższa widzowi. Samo zabójstwo Dunkana dokonuje się poza sceną, ale jego skutki zostają przedstawione bardzo intensywnie: pojawiają się zakrwawione ręce, sztylety, panika Makbeta i przerażenie domowników. Na scenie widzimy natomiast między innymi napaść na Banka oraz śmierć syna Makdufa. Szekspir nie unika grozy, krwi ani okrucieństwa, ponieważ chce pokazać realną cenę ambicji. Brutalność w „Makbecie” nie jest ozdobą, lecz środkiem ukazania moralnego rozpadu świata.

Z zasadą decorum wiąże się także łączenie stylu wysokiego i niskiego. W „Makbecie” występują podniosłe monologi o winie, życiu, śmierci i władzy, ale pojawiają się również sceny bardziej potoczne, żartobliwe lub groteskowe. Najlepszym przykładem jest scena z Odźwiernym po zabójstwie Dunkana. Jej humorystyczny charakter chwilowo rozładowuje napięcie, a jednocześnie wzmacnia grozę sytuacji, ponieważ zamek Makbeta zostaje porównany do bramy piekła. Szekspir pokazuje w ten sposób, że tragedia nie musi mieć jednolitego tonu. Kontrast między komizmem a grozą pogłębia dramatyzm, ponieważ po krótkim rozluźnieniu widz jeszcze silniej odczuwa ciężar zbrodni.

Pogłębienie psychologiczne postaci

Jedną z najważniejszych cech dramatu szekspirowskiego jest pogłębiona psychologia bohaterów. Makbet nie jest postacią jednoznacznie złą od początku utworu. Najpierw poznajemy go jako odważnego żołnierza i wiernego poddanego, a dopiero potem obserwujemy jego stopniowy upadek. Bohater waha się, rozważa konsekwencje królobójstwa, odczuwa lęk i winę. Po zbrodni słyszy głosy, widzi ducha Banka i coraz bardziej pogrąża się w podejrzliwości. Jego przemiana nie dokonuje się nagle, lecz etapami. Makbet jest człowiekiem rozdartym między ambicją a sumieniem, a dramat pokazuje, jak przegrywa tę walkę.

Podobnie złożona jest Lady Makbet. Początkowo wydaje się silniejsza od męża, bardziej bezwzględna i gotowa do działania. To ona namawia Makbeta do zabójstwa Dunkana, przygotowuje plan i próbuje zbagatelizować znaczenie winy. Później okazuje się jednak, że jej odporność psychiczna była pozorna. Lady Makbet lunatykuje, mówi przez sen, widzi na rękach niewidzialną krew i nie potrafi uwolnić się od wyrzutów sumienia. Jej obłęd pokazuje, że zbrodnia niszczy nie tylko ofiarę, lecz także sprawcę. Szekspir przedstawia bohaterów jako ludzi wewnętrznie sprzecznych, zdolnych do wielkości, słabości, okrucieństwa i cierpienia.

Elementy fantastyczne i nadprzyrodzone

W „Makbecie” ogromną rolę odgrywają elementy fantastyczne i nadprzyrodzone. Czarownice pojawiają się już w pierwszej scenie, zapowiadając świat niepewny, ciemny i moralnie odwrócony. Ich słowa „Brzydnieje uroda, brzydota pięknieje” wyznaczają atmosferę całego dramatu. Wiedźmy przepowiadają Makbetowi przyszłość, a później dają mu kolejne dwuznaczne proroctwa, które prowadzą go do pychy i zguby. W dramacie pojawia się także widmo Banka oraz wizje wywołane przez czarownice. Te zjawiska nie są jedynie ozdobą fabuły. Fantastyka w „Makbecie” odsłania lęki bohaterów, wzmacnia nastrój grozy i pokazuje działanie ciemnych sił. Jednocześnie Szekspir nie odbiera postaciom odpowiedzialności – czarownice kuszą, ale Makbet sam wybiera zbrodnię.

Nastrój grozy i zaburzenie porządku świata

„Makbet” jako dramat szekspirowski buduje bardzo silny nastrój grozy. W utworze stale powracają motywy ciemności, nocy, krwi, burzy, krzyku, widm i niepokoju. Zbrodnia dokonana na Duncanie nie jest tylko prywatnym morderstwem, lecz czynem, który burzy naturalny i moralny porządek świata. Po śmierci króla w przyrodzie pojawiają się niezwykłe znaki: ciemność zasłania dzień, sowa zabija sokoła, konie Duncana dziczeją i pożerają się nawzajem. Takie obrazy podkreślają, że królobójstwo jest czymś przeciwnym naturze. Szekspir ukazuje zbrodnię jako siłę, która rozbija harmonię człowieka, państwa i świata.

Skomplikowana kompozycja dramatu

„Makbet” ma skomplikowaną i dynamiczną kompozycję. Akcja rozwija się szybko, a kolejne wydarzenia wynikają z poprzednich decyzji bohatera. Spotkanie z czarownicami prowadzi do rozbudzenia ambicji, ambicja do zabójstwa Dunkana, królobójstwo do lęku przed utratą tronu, a lęk do kolejnych mordów. Równocześnie Szekspir prowadzi wątki poboczne, które przygotowują upadek Makbeta: ucieczkę Malkolma, sprzeciw Makdufa, los Banka i Fleance’a oraz cierpienie Szkocji pod rządami tyrana. W dramacie pojawiają się także liczne zwroty akcji, między innymi spełnienie dwuznacznych przepowiedni o lesie Birnamskim i człowieku niezrodzonym naturalnie z kobiety. Kompozycja utworu pokazuje, że jedna zbrodnia uruchamia cały łańcuch następstw.

Uniwersalność problematyki

Jako dramat szekspirowski „Makbet” podejmuje problemy uniwersalne, wykraczające poza realia średniowiecznej Szkocji. Utwór mówi o ambicji, winie, pokusie, manipulacji, przemocy, tyranii i rozpadzie moralnym. Pokazuje, jak człowiek usprawiedliwia zło, gdy wierzy, że prowadzi go ono do wielkości. Szekspir nie przedstawia prostego moralitetu, lecz dramat ludzkiej psychiki. Makbet wie, że zabójstwo Dunkana jest zbrodnią, ale mimo to je popełnia. Lady Makbet próbuje odrzucić sumienie, ale ostatecznie zostaje przez nie zniszczona. Dzięki temu dramat pozostaje aktualny, ponieważ pokazuje mechanizmy władzy i moralnego upadku, które mogą dotyczyć ludzi w każdej epoce. „Makbet” jest więc nie tylko opowieścią o królu-zbrodniarzu, lecz także ostrzeżeniem przed ambicją pozbawioną etycznych granic.

Podsumowanie

Podsumowując, „Makbet” jest pełnym przykładem dramatu szekspirowskiego, ponieważ zrywa z wieloma zasadami tragedii antycznej i tworzy nową, swobodniejszą formę teatralną. Utwór nie zachowuje zasady trzech jedności, rezygnuje z chóru, wprowadza liczne postacie, sceny zbiorowe, przemoc, humor, fantastykę oraz pogłębioną psychologię bohaterów. Szekspir łączy w nim realizm polityczny z nadprzyrodzonością, tragedię jednostki z losem państwa, a podniosły styl z elementami groteski. Najważniejsze jest jednak to, że dramat pokazuje człowieka w chwili moralnej próby. Makbet nie upada dlatego, że zostaje bezwzględnie zmuszony przez los, lecz dlatego, że sam wybiera zło, a potem nie potrafi zatrzymać jego konsekwencji. Dzięki temu „Makbet” pozostaje jednym z najdoskonalszych przykładów teatru Szekspira – dziełem dynamicznym, mrocznym, psychologicznie głębokim i uniwersalnym.

Przeczytaj także: Makbet jako tragedia władzy – przesłanie utworu

Aktualizacja: 2026-06-23 21:50:56.

Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.