Makbet – motywy literackie – William Szekspir

„Makbet” Williama Szekspira stanowi jedno z największych arcydzieł nowożytnego dramatu. Szekspir nie przedstawia jedynie historii szkockiego króla-zbrodniarza, ale tworzy głębokie studium ludzkiej natury. Pokazuje, jak pragnienie wielkości może doprowadzić człowieka do upadku, jak zbrodnia niszczy psychikę sprawcy i jak władza zdobyta przemocą zamienia się w źródło lęku. W dziele można wyróżnić wiele ważnych motywów literackich, które wzajemnie się przenikają i budują mroczny sens tragedii.

Spis treści

Motyw zbrodni

Motyw zbrodni należy do najważniejszych motywów w „Makbecie”. Cały dramat można odczytać jako studium narodzin, rozwoju i konsekwencji zbrodni. Pierwszym i najważniejszym czynem tego typu jest zabójstwo króla Dunkana. Makbet dokonuje go pod osłoną nocy, we własnym zamku, gdy król śpi i pozostaje całkowicie bezbronny. Zbrodnia jest tym cięższa, że Dunkan jest nie tylko prawowitym monarchą, ale także krewnym, gościem i dobroczyńcą Makbeta. Bohater łamie więc kilka porządków naraz: rycerski, rodzinny, polityczny i moralny. Królobójstwo staje się początkiem całego łańcucha kolejnych mordów.

Po zabójstwie Dunkana Makbet nie potrafi już zatrzymać się na drodze przemocy. Zabija nie dlatego, że musi, lecz dlatego, że coraz bardziej boi się utraty zdobytej władzy. Zleca zamordowanie Banka, ponieważ czarownice przepowiedziały, że jego potomkowie zostaną królami. Próbuje też zgładzić Fleance’a, aby zniszczyć przyszłość rodu Banka. Najbardziej okrutnym przejawem jego przemiany jest rozkaz wymordowania żony i dzieci Makdufa. Wtedy Makbet nie usuwa już tylko politycznych przeciwników, ale zabija niewinnych. Motyw zbrodni pokazuje więc, że jedno morderstwo rodzi następne, a człowiek, który raz przekroczy granicę moralną, coraz łatwiej usprawiedliwia kolejne akty przemocy.

Motyw winy i kary

Motyw winy i kary jest w dramacie ściśle związany z motywem zbrodni. Szekspir pokazuje, że nie ma zbrodni bez konsekwencji, nawet jeśli sprawca przez pewien czas unika ludzkiego sądu. Makbet i Lady Makbet pozornie dokonują zbrodni doskonałej: winę za śmierć Dunkana udaje się zrzucić na strażników, a synowie króla uciekają z kraju, przez co podejrzenia spadają również na nich. Prawdziwa kara nie przychodzi jednak od razu z zewnątrz. Najpierw pojawia się wewnętrzne cierpienie sprawców. Makbet słyszy głos mówiący, że „zabił sen”, nie potrafi wypowiedzieć słowa „Amen” i czuje, że krew na jego rękach nie zostanie zmyta nawet przez wszystkie morza.

Kara dotyka także Lady Makbet. Początkowo wydaje się silniejsza od męża i twierdzi, że wystarczy kilka kropel wody, aby usunąć ślady zbrodni. Później jednak popada w obłęd, lunatykuje i bez końca próbuje zmyć z rąk niewidzialną krew. Jej słowa o „przeklętej plamie” pokazują, że wina wraca jako psychiczne cierpienie. Makbet zostaje ukarany inaczej: staje się tyranem, traci spokój, przyjaciół, miłość, sens życia i ostatecznie ginie z ręki Makdufa. Motyw winy i kary pokazuje, że zbrodnia niszczy sprawcę od środka, zanim dosięgnie go kara zewnętrzna.

Motyw władzy

Motyw władzy w „Makbecie” ukazany jest przede wszystkim jako siła deprawująca, jeśli człowiek pragnie jej za wszelką cenę. Makbet początkowo jest wiernym rycerzem, ale po usłyszeniu przepowiedni zaczyna marzyć o koronie. Władza staje się dla niego celem tak ważnym, że gotów jest popełnić królobójstwo. Szekspir pokazuje, że władza zdobyta nieuczciwie nie daje szczęścia ani bezpieczeństwa. Po objęciu tronu Makbet nie czuje spokoju, lecz coraz większy lęk. Jego panowanie opiera się na podejrzliwości, przemocy i terrorze.

W dramacie pojawia się wyraźne przeciwstawienie dwóch modeli władzy. Dunkan jest królem prawowitym, sprawiedliwym, łagodnym i hojnym. Potrafi nagradzać zasługi, troszczy się o państwo i cieszy się szacunkiem poddanych. Makbet jest uzurpatorem, który zdobywa koronę przez zdradę i morderstwo. Z czasem jego rządy zamieniają Szkocję w kraj cierpienia i strachu. Malkolm natomiast symbolizuje nadzieję na odbudowę sprawiedliwego porządku. Motyw władzy pokazuje więc, że prawdziwe panowanie powinno opierać się na moralności i prawie, a nie na przemocy.

Motyw ambicji

Motyw ambicji jest jednym z głównych motorów akcji. Makbet nie byłby zbrodniarzem, gdyby nie pragnienie wielkości, które zostaje rozbudzone przez przepowiednię czarownic. Bohater sam przyznaje, że jedyną „ostrogą” jego zamiarów jest ambicja. Nie zabija Dunkana w obronie kraju, z konieczności ani z poczucia sprawiedliwości, lecz dlatego, że chce zostać królem. Ambicja, która mogłaby prowadzić do wielkich czynów, zmienia się w nim w niszczącą żądzę władzy. Ambicję Makbeta dodatkowo podsyca Lady Makbet. Kobieta pragnie, aby mąż jak najszybciej sięgnął po koronę, dlatego namawia go do zbrodni i wyśmiewa jego wahanie. W ich małżeństwie ambicja staje się wspólną siłą, która początkowo ich jednoczy, a później niszczy. Ostatecznie Szekspir pokazuje, że ambicja pozbawiona moralnych granic prowadzi nie do wielkości, lecz do upadku.

Motyw wolnej woli

Motyw wolnej woli łączy się w dramacie z pytaniem o odpowiedzialność człowieka za własne czyny. Makbet spotyka trzy wiedźmy, które przepowiadają mu przyszłość, ale nie zmuszają go do działania. Ich słowa są dwuznaczne i kuszące, jednak decyzję o zabójstwie Dunkana podejmuje sam bohater. Przepowiednia może być impulsem, ale nie jest rozkazem. Podobnie Lady Makbet wpływa na męża, lecz nie odbiera mu wolności wyboru. Szekspir pokazuje więc, że człowiek może znajdować się pod wpływem pokusy, cudzych słów i okoliczności, ale nadal ponosi odpowiedzialność za swoje decyzje. Makbet ma świadomość, że mord na Duncanie jest złem. Rozumie, że król jest jego krewnym, gościem i prawowitym władcą. Mimo to wybiera zbrodnię. Motyw wolnej woli pokazuje, że tragizm Makbeta nie polega na bezwolnym poddaniu się przeznaczeniu, lecz na świadomym wyborze zła.

Motywy fantastyczne

Motywy fantastyczne nadają dramatowi mroczny i metafizyczny charakter. Najważniejszymi postaciami nadprzyrodzonymi są trzy wiedźmy, które pojawiają się już w pierwszej scenie utworu. Towarzyszą im grzmoty, błyskawice i atmosfera grozy. Czarownice wypowiadają słowa: „Brzydnieje uroda, brzydota pięknieje”, które zapowiadają świat odwróconych wartości. Ich rola polega na kuszeniu, wprowadzaniu niepokoju i rozbudzaniu w Makbecie ukrytych pragnień.

Do elementów fantastycznych należą także zjawy, widma i wizje. Makbet przed zabójstwem Dunkana widzi sztylet prowadzący go ku zbrodni, podczas uczty ukazuje mu się duch Banka, a w jaskini czarownic pojawiają się tajemnicze widziadła. Fantastyka nie jest tylko ozdobą utworu. Służy pokazaniu lęków, winy, pokus i rozbicia psychicznego bohaterów. Dzięki niej dramat staje się opowieścią nie tylko o politycznej zbrodni, lecz także o walce człowieka z ciemnymi siłami wewnętrznymi i zewnętrznymi.

Motyw przepowiedni

Motyw przepowiedni stanowi katalizator wydarzeń. Pierwsza przepowiednia czarownic zapowiada Makbetowi, że będzie tanem Glamis, tanem Kawdoru i przyszłym królem. Gdy część słów szybko się spełnia, bohater zaczyna wierzyć także w możliwość zdobycia korony. Przepowiednia działa na niego jak pokusa – nie nakazuje zbrodni, ale podsuwa wizję przyszłej wielkości. Od tej chwili Makbet zaczyna patrzeć na świat przez pryzmat obietnicy władzy.

Druga seria przepowiedni pojawia się w akcie IV. Makbet słyszy, że powinien strzec się Makdufa, że nie pokona go nikt zrodzony z kobiety i że będzie bezpieczny, dopóki las Birnamski nie podejdzie pod Dunsinane. Bohater odczytuje te słowa dosłownie i uznaje, że jest niemal niezwyciężony. Przepowiednie okazują się jednak dwuznaczne: żołnierze Malkolma niosą gałęzie z lasu, a Makduf przyszedł na świat przez cesarskie cięcie. Motyw przepowiedni pokazuje, że człowieka może zgubić nie sama zapowiedź przyszłości, lecz sposób, w jaki ją interpretuje.

Motyw kobiety fatalnej

Motyw kobiety fatalnej wiąże się z postacią Lady Makbet. Femme fatale to kobieta, która sprowadza na mężczyznę zgubę, często wykorzystując jego słabości i pragnienia. Lady Makbet doskonale zna charakter męża. Wie, że jest ambitny, ale ma skrupuły, dlatego uderza w jego poczucie męskości i zarzuca mu tchórzostwo. To ona zachęca go do zabójstwa Dunkana i pomaga zamaskować zbrodnię.

Lady Makbet nie jest jednak jedynie prostym uosobieniem zła. Jej późniejsze szaleństwo pokazuje, że również ona nie potrafi udźwignąć ciężaru winy. Początkowo wydaje się silniejsza od Makbeta, lecz ostatecznie rozpada się psychicznie. Motyw kobiety fatalnej zostaje więc u Szekspira pogłębiony: Lady Makbet sprowadza męża na drogę zbrodni, ale sama także zostaje przez tę zbrodnię zniszczona.

Motyw szaleństwa

Motyw szaleństwa pojawia się jako skutek winy i duchowego rozbicia. Makbet po zabójstwie Dunkana słyszy głosy, widzi sztylet, a później ducha Banka. Jego szaleństwo ma związek z lękiem, poczuciem zagrożenia i obsesyjną potrzebą utrzymania władzy. Z czasem bohater staje się coraz bardziej okrutny, podejrzliwy i odrętwiały emocjonalnie. Jego psychika nie znajduje ukojenia, ponieważ każda zbrodnia rodzi kolejne obawy.

Najpełniej motyw szaleństwa ujawnia się w postaci Lady Makbet. Kobieta lunatykuje, mówi przez sen i próbuje zmyć z rąk niewidzialną krew. Jej gesty są objawem wyrzutów sumienia, których nie potrafi już kontrolować. Lekarz stwierdza, że jej choroba dotyczy duszy, a nie ciała. Motyw szaleństwa pokazuje, że zło popełnione świadomie niszczy psychikę sprawcy, nawet jeśli przez pewien czas pozostaje ukryte przed światem.

Motyw theatrum mundi

Motyw theatrum mundi, czyli świata jako teatru, pojawia się w słynnym monologu Makbeta po śmierci Lady Makbet. Bohater mówi, że życie jest tylko cieniem przelotnym, nędznym aktorem, który przez chwilę występuje na scenie, a potem znika. Porównuje ludzkie istnienie do opowieści pełnej krzyku i furii, ale pozbawionej znaczenia. Jest to gorzka refleksja człowieka, który utracił sens życia.

Motyw ten pokazuje duchową pustkę Makbeta. Bohater zdobył koronę, ale nie osiągnął szczęścia. Wszystko, co było ważne – honor, miłość, przyjaźń, spokój sumienia – zostało przez niego zniszczone. Świat jako teatr nie jest tu obrazem pięknego porządku, lecz miejscem bezsensownej gry, w której człowiek odgrywa krótką i tragiczną rolę. Makbet widzi życie jako pusty spektakl, ponieważ sam pozbawił je moralnego sensu.

Motyw samobójstwa

Motyw samobójstwa wiąże się przede wszystkim z Lady Makbet. Bohaterka, dręczona wyrzutami sumienia, bezsennością, lunatykowaniem i wizjami zakrwawionych rąk, nie potrafi dalej żyć z ciężarem popełnionej zbrodni. Jej śmierć zostaje przekazana w krótkiej informacji, ale ma ogromne znaczenie. Pokazuje, że pozorna siła Lady Makbet była krucha, a sumienie okazało się silniejsze niż jej ambicja.

Motyw ten pojawia się także przy Makbecie, który w finale rozważa możliwość samobójczej śmierci, lecz odrzuca ją. Nie chce odebrać sobie życia jak dawni Rzymianie i woli walczyć do końca. Różnica między małżonkami jest znacząca. Lady Makbet zostaje złamana przez winę i wybiera śmierć, natomiast Makbet trwa w walce mimo świadomości klęski. Samobójstwo Lady Makbet ukazuje ostateczny rozpad psychiczny człowieka dręczonego winą.

Motyw małżeństwa

Motyw małżeństwa w „Makbecie” jest bardzo ważny, ponieważ relacja Makbeta i Lady Makbet wpływa na rozwój całej akcji. Początkowo małżonkowie są sobie bliscy. Makbet pisze do żony list i nazywa ją towarzyszką swojej wielkości, co pokazuje, że traktuje ją jako powiernicę. Lady Makbet dobrze zna jego charakter i potrafi oddziaływać na jego emocje. Ich związek opiera się więc na bliskości, ale także na manipulacji. Wspólna ambicja niszczy małżeństwo bohaterów. Najpierw łączy ich plan zdobycia władzy, później jednak Makbet zaczyna działać samodzielnie i odsuwa żonę od swoich decyzji. Lady Makbet pogrąża się w obłędzie, a Makbet staje się coraz bardziej samotny i obojętny. Jej śmierć nie wywołuje w nim prawdziwej rozpaczy, lecz gorzką refleksję o bezsensie życia. Motyw małżeństwa pokazuje, że zbrodnia niszczy nie tylko państwo i sumienie, ale także najbliższą więź między ludźmi.

Motyw małżeństwa można dostrzec również w relacji Makdufa i Lady Makduf. Ich związek zostaje pokazany inaczej niż małżeństwo Makbeta i Lady Makbet – nie opiera się na wspólnym dążeniu do władzy ani na zbrodni, lecz na rodzinie, obowiązku i konflikcie między sprawami prywatnymi a politycznymi. Makduf opuszcza żonę i dzieci, udając się do Anglii, aby szukać pomocy u Malkolma i działać przeciwko tyranii Makbeta. Z perspektywy państwa jest to czyn odważny i patriotyczny, ale z perspektywy Lady Makduf wygląda jak porzucenie najbliższych. Kobieta czuje się opuszczona i nie rozumie decyzji męża, dlatego wyrzuca mu, że zostawił rodzinę bez obrony w niebezpiecznym czasie. Jej słowa pokazują, że małżeństwo oznacza dla niej przede wszystkim odpowiedzialność, obecność i ochronę domu. Relacja Makdufa i Lady Makduf ukazuje tragiczne skutki tyranii, która niszczy nie tylko państwo, ale także życie rodzinne. Lady Makduf i jej dzieci zostają zamordowane, ponieważ Makbet chce ukarać swojego przeciwnika i zniszczyć jego ród. Makduf dowiaduje się o śmierci najbliższych w Anglii i przeżywa ogromny ból, ale jego rozpacz łączy się z pragnieniem sprawiedliwości. Bardzo ważne jest to, że nie wypiera cierpienia – chce „czuć jak mąż”, czyli przeżyć żałobę po ludzku, a dopiero potem zamienić ją w siłę do walki. W tym motywie małżeństwa Szekspir pokazuje, że polityczna przemoc uderza w najintymniejsze więzi, a dramat władzy staje się także dramatem rodzin, które tracą bezpieczeństwo, bliskość i życie.

Motyw snu

Motyw snu odgrywa w dramacie bardzo ważną rolę. Sen oznacza spokój, niewinność, odpoczynek i naturalny porządek życia. Po zabójstwie Dunkana Makbet słyszy głos mówiący, że „zabił sen”. Oznacza to, że wraz ze zbrodnią utracił możliwość duchowego odpoczynku. Nie chodzi tylko o bezsenność fizyczną, lecz o utratę wewnętrznego pokoju. Człowiek, który popełnił morderstwo, nie może już żyć tak jak dawniej.

Motyw snu łączy się również z Lady Makbet. Kobieta lunatykuje, a więc śpi i działa jednocześnie, ujawniając ukryte wyrzuty sumienia. To, co próbowała wyprzeć na jawie, powraca w stanie niekontrolowanym. Sen staje się więc przestrzenią prawdy o winie. W „Makbecie” utrata spokojnego snu symbolizuje utratę niewinności.

Motyw krwi

Motyw krwi powraca w dramacie wielokrotnie i jest jednym z najważniejszych symboli winy. Po zabójstwie Dunkana Makbet patrzy na swoje zakrwawione ręce i czuje, że nie zdoła ich oczyścić. Krew oznacza zbrodnię, której nie da się wymazać. Nie jest jedynie śladem fizycznym, lecz znakiem moralnego skalania.

Motyw ten pojawia się także w szaleństwie Lady Makbet. Kobieta widzi na dłoniach niewidzialne plamy krwi i próbuje je zmyć. Jej gesty pokazują, że sumienie pamięta o zbrodni, nawet jeśli świat nie zna całej prawdy. Krew staje się symbolem winy, odpowiedzialności i przemocy, która wraca do sprawców. W dramacie Szekspira krew oznacza zbrodnię, której nie da się ukryć przed samym sobą.

Motyw natury

Motyw natury pojawia się szczególnie wyraźnie po zabójstwie Dunkana. Królobójstwo zostaje przedstawione jako czyn przeciwny naturalnemu i moralnemu porządkowi świata. Po śmierci władcy dzieją się niezwykłe rzeczy: dzień pogrąża się w ciemności, sowa zabija sokoła, konie Dunkana dziczeją i pożerają się nawzajem. Natura reaguje tak, jakby sama została naruszona przez zbrodnię. Zdarzenia pokazują, że w świecie dramatu zło nie jest tylko czynem jednostki. Morderstwo prawowitego króla wpływa na cały porządek rzeczy. Państwo, przyroda i psychika bohaterów ulegają rozkładowi. Zaburzenie natury odzwierciedla zaburzenie ładu moralnego.

Motyw tyranii

Motyw tyranii rozwija się po objęciu tronu przez Makbeta. Bohater zdobywa władzę nielegalnie, dlatego od początku boi się jej utraty. Jego rządy opierają się na podejrzeniach, donosach, morderstwach i strachu. Makbet nie jest królem troszczącym się o dobro państwa, lecz uzurpatorem, który za wszelką cenę chce zachować koronę. Tyrania Makbeta prowadzi do cierpienia całej Szkocji. Kraj staje się miejscem przemocy, żałoby i niepewności. Możni odwracają się od króla, a Malkolm i Makduf organizują wyprawę, aby go obalić. Motyw tyranii pokazuje, że władza pozbawiona moralnych podstaw niszczy zarówno rządzącego, jak i państwo.

Motyw zdrady

Motyw zdrady pojawia się w dramacie wielokrotnie. Już na początku poprzedni tan Kawdoru zostaje ukarany za zdradę króla. Ironia polega na tym, że jego tytuł otrzymuje Makbet, który wkrótce sam dopuści się jeszcze większej zdrady. Zabija Dunkana, choć powinien być mu wierny jako poddany, krewny i gospodarz. Zdrada Makbeta jest szczególnie odrażająca, ponieważ dokonuje się pod pozorem lojalności. Bohater przyjmuje króla w swoim zamku, okazuje mu szacunek, a jednocześnie planuje morderstwo. Później zdradza także Banka, dawnego przyjaciela i towarzysza walki. Motyw zdrady pokazuje, że zło w „Makbecie” często ukrywa się pod maską wierności i uprzejmości.

Przeczytaj także: Banko – charakterystyka

Aktualizacja: 2026-06-24 17:50:11.

Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.