Andrzej Frycz Modrzewski jest znany przede wszystkim jako autor traktatu „O poprawie Rzeczypospolitej”, w którym przeanalizował współczesną mu sytuację swej ojczyzny i przedstawił plan koniecznych reform oraz zmian. Warto jednak pamiętać o tym, że w obszarze zainteresowań Modrzewskiego jest przede wszystkim człowiek, obywatel, wobec którego państwo ma obowiązki. Warto zatem zwrócić uwagę na antropocentryzm i humanizm w jego dziele.
Spis treści
Jako antropocentryzm rozumie się pogląd stawiający człowieka w centrum wszechświata. Uznaje się go bowiem za najwyższą wartość i cel istnienia całego świata. Według antropocentryzmu człowiek jest miarą wszechrzeczy, a rzeczywistość oceniana jest przede wszystkim z perspektywy ludzkich potrzeb, doświadczeń i możliwości poznawczych. Oznacza to, że przyroda, zwierzęta oraz inne elementy świata mają znaczenie głównie w odniesieniu do człowieka i jego funkcjonowania, a sens ich istnienia bywa rozpatrywany poprzez ich wpływ na ludzkie życie.
Pogląd ten odegrał szczególnie istotną rolę w filozofii i kulturze różnych epok, zwłaszcza w starożytności i renesansie, kiedy podkreślano wyjątkowość ludzkiego rozumu, godność oraz zdolność do poznawania i kształtowania świata. Antropocentryzm wiąże się z przekonaniem o odpowiedzialności człowieka za swoje działania oraz za otaczającą go rzeczywistość, ponieważ jako istota świadoma i rozumna ma on możliwość nadawania znaczenia własnemu istnieniu. Współcześnie pojęcie to jest także przedmiotem dyskusji, zwłaszcza w kontekście ochrony środowiska, gdzie zwraca się uwagę na potrzebę odejścia od wyłącznie ludzkiej perspektywy na rzecz bardziej zrównoważonego postrzegania świata.
Bez wątpienia humanizm to kolejny nurt filozoficzny, który skupia się na człowieku, a mianowicie na jego godności, szczęściu, a także swobodnym rozwoju. Są to zatem wartości w tym ujęciu najważniejsze. Wszystko to jednak przede wszystkim opiera się na racjonalnym myśleniu, wierze w możliwości ludzkiego rozumu oraz przekonaniu, że człowiek jest zdolny do samodzielnego poznawania świata i kształtowania własnego losu. Humanizm podkreśla znaczenie edukacji, rozwoju intelektualnego i moralnego, a także odpowiedzialności jednostki za swoje decyzje i działania.
Szczególny rozkwit humanizmu nastąpił w epoce renesansu, kiedy na nowo odkryto dorobek starożytnych filozofów i twórców, uznając ich za wzór harmonijnego rozwoju człowieka. Humaniści podkreślali wartość nauki, sztuki i kultury jako środków doskonalenia jednostki oraz budowania lepszego społeczeństwa. W tym ujęciu człowiek był postrzegany jako istota wyjątkowa, obdarzona rozumem, wolną wolą i zdolnością tworzenia, co nadawało jego życiu szczególną wartość i sens.
Czy humanizm i antropocentryzm są obecne w traktacie Modrzewskiego? Zdecydowanie tak. Autor analizuje bowiem sytuację swojej ojczyzny i szuka dla niej najlepszych możliwych rozwiązań. Nie robi tego jednak w celu rozwoju państwa dla samego faktu jego zmiany. Modrzewski nieustannie rozważa bowiem, co takie zmiany mogą znaczyć dla obywateli. W jego ujęciu państwo oraz jego władca to w praktyce narzędzia, które mają służyć obywatelom, czyli ludziom. To właśnie jest sedno reform proponowanych przez Modrzewskiego. Nie służą one zatem do wzmacniania pozycji państwa na arenie międzynarodowej czy pozycji władcy. Owszem, pośrednio pomagają to osiągnąć, ale nie jest to cel sam w sobie.
Propozycje Modrzewskiego stawiają w centrum swojego zainteresowania przede wszystkim obywatela, jego dobrobyt, spokój i bezpieczeństwo. Co interesujące, w przypadku tego autora nie chodzi jedynie o garstkę uprzywilejowanych osób, które wywodziły się z takich warstw społecznych jak szlachta czy duchowieństwo. Modrzewski żywo interesuje się też mieszczaństwem czy chłopstwem. Żył bowiem w społeczeństwie silnie klasowym, pełnym nierówności, co wyraźnie dostrzegał. Jego reformy to zatem próba wprowadzenia rozwiązań, które by te nierówności do pewnego stopnia zmniejszały i pozwalały uboższym grupom społecznym na osiągnięcie lepszego poziomu życia.
Modrzewski dba o obywatela i o wiele aspektów jego życia. Proponuje zatem prawo, wobec którego wszyscy są równi, a niezawiśli sędziowie wydają sprawiedliwe wyroki. Zauważa, że obywatele powinni wiedzieć, jak bronić siebie i swojego domu w przypadku ataku wrogiego państwa. Postuluje powszechną edukację dla wszystkich, spokój i bezpieczeństwo.
Modrzewski ma w centrum swoich rozważań człowieka. Doskonale zdaje sobie sprawę, że zadowolony, spokojny i wykształcony obywatel to dla państwa szansa na jego rozwój, na zmiany na lepsze, a także na wzmocnienie jego pozycji.
Aktualizacja: 2026-02-25 13:50:28.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.