Renesans to dla polskiej literatury politycznej okres szczególnego rozkwitu. Powstają wtedy dwa niezwykle ważne teksty, które do dzisiaj rozpalają serca i umysły wielu naszych krajanów. Są to „O poprawie Rzeczpospolitej” Andrzeja Frycza Modrzewskiego oraz „Kazania sejmowe” Piotra Skargi. Ze względu na swoją specyfikę pierwszy z tekstów zasługuje na szczególną uwagę. Jest bowiem traktatem politycznym w pełnym znaczeniu tego słowa. Wielu nazywa go jednak „polską utopią”, porównując do modnych wtedy tekstów z Europy Zachodniej. Poniższa praca ma za zadanie wykazać, że utwór Modrzewskiego jest jednak pełnoprawną refleksją nad naprawą państwa.
Na wstępie należy zauważyć, że „O poprawie Rzeczpospolitej” zawiera dogłębną analizę stanu państwa i społeczeństwa XVI-wiecznej Polski. Modrzewski opisuje zauważone przez siebie problemy, które jego zdaniem stanowią realne przyczyny powolnego upadku Rzeczpospolitej. W samym układzie utworu widzimy, że dostrzega ich wielopłaszczyznowy charakter. Nie wybiera ich na podstawie swoich własnych preferencji. Widzi konkretną zapaść w dziedzinie moralności, religii, edukacji, prawa i stosunków międzynarodowych. Nie ma tu wyimaginowanych problemów, których rozwiązanie „magicznie” uszczęśliwi wszystkich mieszkańców Rzeczpospolitej. Jest za to dogłębna analiza współczesnych autorowi realiów, podparta solidną argumentacją. Jak zaś nakazuje logiczne i racjonalne podejście, wszelką poprawę należy rozpocząć od dobrego zdiagnozowania przyczyn. Modrzewski postępuje właśnie w ten sposób.
Jak napisano powyżej, autor nie ogranicza się jedynie do wskazania problemów Rzeczpospolitej. W każdej z pięciu ksiąg swojego dzieła Modrzewski przedstawia na nie konkretne rozwiązania. Nie są to przy tym jedynie rzucone mimochodem pomysły, a dokładnie opracowany plan naprawy państwa. Każdy kolejny element wiąże się z innym. Wszystkie wynikają zaś z jednego, dominującego zdaniem autora, czynnika życia prywatnego i społecznego — moralności. Modrzewski uważa, że każda nasza decyzja wynika z rozróżniania dobra i zła. Jeżeli jako społeczeństwo Polacy będą kierować się dobrem i sprawiedliwością, Rzeczpospolitą czeka rozwój. W dzisiejszych czasach również wielu myślicieli politycznych zwraca uwagę, że rozpad społeczeństwa rozpoczyna się od porzucenia przez nie zasad etycznych. Spajają nas bowiem zasady zapisane „w sercu”, a te z kodeksów karnych powinny być tylko ich przedłużeniem.
Ostatecznym wyznacznikiem realistycznego podejścia Modrzewskiego jest podejście do samej idei Rzeczpospolitej. Kierując się myślami starożytnych filozofów, autor widzi państwo jako efekt gromadnego życia człowieka. Ma ono realizować interes ludu poprzez stanie na straży porządku publicznego. W przeciwieństwie do Platona czy Tomasza Morusa Modrzewski nie zakłada jednak, że jakiś system może to robić idealnie. Jego traktat nie maluje wizji powszechnego szczęścia poprzez doskonale skonstruowane życie społeczne. Skupia się raczej na wyeliminowaniu tych elementów systemu, które przeczą jego głównemu celowi. Dlatego Modrzewski staje przeciwko nierównemu traktowaniu w sądach chłopów i szlachciców. Temu samemu służą postulaty silnej, ale konstytucyjnej, władzy królewskiej oraz ograniczenia demokracji do grona wykształconej elity.
Jak widać na przykładach, „O poprawie Rzeczpospolitej” to kompleksowy plan odnowy społecznej i systemowej państwa. Jest oparty na szerokiej analizie problemów trapiących Polskę i zawiera konkretne sposoby zapobiegania im. Nie ma przy tym charakteru stricte utopijnego, ponieważ nie zakłada stworzenia społeczeństwa idealnego. Pragnie jedynie lepiej dostosować państwo do jego pierwotnego celu – zapewnienia ludzkiej społeczności porządku i tym samym możliwości spokojnego rozwoju. Na koniec warto jednak wspomnieć, że proponowana przez Modrzewskiego wizja ma pewne idealistyczne założenie. Autor, za Sokratesem, uważa niewiedzę za jedną z głównych przyczyn złego zachowania ludzi. Wierzy więc, że edukacja to klucz do moralności i dobrego obyczaju. Nie bierze pod uwagę wrodzonej u człowieka pokusy czynienia zła. Ten jeden utopijny mankament można jednak wybaczyć, zważywszy na charakter całego dzieła.
Aktualizacja: 2025-11-23 01:23:57.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.