Humanizm w literaturze - definicja, przykłady

Epoka literacka Renesans

Humanizm w literaturze - definicja, przykłady

Leonardo da Vinci, Człowiek witruwiański

W XV i XVI wieku rozwinął się w Europie prąd umysłowy, który zakładał, że najwyższą wartością jest sam człowiek oraz jego samodoskonalenie. Prąd ów nosił nazwę humanizmu. Termin nawiązuje do łacińskich słów „homo” (człowiek), „humanitas” (człowieczeństwo) oraz „humanus” (ludzki).

Spis treści

Definicja humanizmu

Humanizm, jako prąd umysłowy, rozwinął się w epoce Renesansu. Jego początki sięgają kultury włoskiej. Charakteryzował się przede wszystkim odwołaniem do kultury starożytnej oraz filozofii antycznej. W centrum zainteresowania humanizmu znajdował się człowiek – jego natura, życie fizyczne i duchowe. Człowiek w humanizmie rozumiany był jako istota społeczna, autonomiczna, wolna i posiadająca godność. Pogląd ten różnił się znacząco od głównego tematu sztuki i literatury średniowiecznej skupiającego uwagę głównie na postaci Boga oraz kwestię życia wiecznego i konieczności pokuty za grzechy. W humanizmie człowiek rozumiany był jako istota sprawcza – mógł więc samodzielnie decydować o swoim losie. Światopogląd humanistyczny przyczynił się w znacznej mierze do rozwoju nauki, co wynikało głównie z jego założeń dotyczących uznania człowieka za jednostkę indywidualną. Literatura renesansowa odzwierciedla w pełni wszystkie założenia nurtu myślowego, jakim jest humanizm.

Antropocentryzm

Z pojęciem humanizmu silnie związany jest termin antropocentryzm. Oznacza on umieszczenie człowieka w centrum Wszechświata, nadanie mu najwyższego znaczenia. Antropocentryzm stanowi opozycję do teocentryzmu, czyli poglądu głoszącego, że naczelne miejsce we wszechświecie zajmuje Bóg i to on jest główną przyczyną i celem egzystencji świata. Jedną z cech antropocentryzmu było założenie, że ludzka świadomość i moralność posiadają wartość najwyższą, umożliwiają bowiem wzrost wiedzy i dalsze rozwijanie świata. W literaturze i sztuce Renesansu zauważyć można zwrot ku człowiekowi – w malarstwie na szczegółach anatomicznych jego ciała, w literaturze – jego sprawczości i indywidualności.

Główne cechy humanizmu

Literatura humanistyczna wzorem nauk społecznych, rozwijała się poprzez kreowanie specyficznych dla epoki systematycznych ram tworzenia i stylu. Główną inspirację stanowiły teksty klasyczne, które humaniści studiowali i starali się naśladować. Literatura humanistyczna bardzo często wykorzystywała styl pisarski (w szczególności metrum) takich poetów jak Owidiusz czy Horacy, a wzorem prawno-dyskusyjnym bywały pisma Cycerona. Dla twórców humanistycznych duże znaczenie miało mimesis. Termin ten odnosi się do naśladowania natury – bądź tzn. naturalnej, czyli doświadczanej przez człowieka zmysłami jak i tworzonej. Ta ostatnia umożliwiała artystom podążanie tropem poetów klasycznych i nawiązywanie do ich utworów lub rekonstruowanie ich. Istotne dla zrozumienia sztuki humanizmu jest to, że w renesansie nie istniało pojęcie plagiatu. Utrzymywanie znaczącego podobieństwa do utworu klasycznego nie świadczyło o braku talentu poety – wręcz przeciwnie – sprawne podążanie za wzorem uznawane było za wyraz mądrości i oczytania.

Przedstawiciele humanizmu europejskiego

Humanizm renesansowy rozwinął się we Włoszech i stopniowo wywarł bardzo duży wpływ na kulturę europejską. Wśród wielu wybitnych pisarzy tego okresu wyróżnić należy twórców takich jak:

  • Francesco Petrarca – włoski poeta, który tworzył nie tylko w języku łacińskim, ale również włoskim, rozsławiający tym samym rodzimy język. Uznaje się go za jednego z pierwszych wielkich poetów renesansowych. Do jego najbardziej znanych dzieł należą „Sonety do Laury”, które przeszły do kanonu literatury europejskiej. Wielu humanistów uznawało utwory Petrarki za wzór liryki miłosnej. W ujęciu Petrarki charakteryzowała się ona opozycyjnością pomiędzy przesadną idealizacją obiektu uczuć a subtelnym ujmowaniem emocji towarzyszących podmiotowi lirycznemu.
  • François Rabelais – francuski pisarz, który znany jest najbardziej ze swoich dzieł o tematyce satyrycznej. Jako twórca humanistyczny charakteryzował się wybitnym wykształceniem – prócz pisarstwa wyróżnić należy jego doświadczenie w fachu lekarskim. Jego najbardziej znanym utworem jest powieść „Gargantua i Pantagruel”- groteskowa, przepełniona neologizmami i wulgarnym językiem opowieść o olbrzymce Gargantui i jej synu Pantagruelu. Powieść – choć budząca kontrowersję – wzbudziła wielkie zainteresowanie wśród odbiorców.
  • Giovanni Boccaccio – włoski pisarz, autor wielu tomów opowiadań, nowel oraz dzieła Dekameron. Ostatni utwór składa się ze zbioru nowel, które stanowią historie opowiadane sobie wzajemnie przez zbiegłych przed epidemią dżumy obywateli Florencji. Utwór jest wzorem snucia opowieści – wypowiedzi bohaterów odnoszą się zarówno do obyczajów epoki jak i szczegółowego opisu każdej z warstw społecznych i zdarzeń, jakie stanowią oś przedstawianych przez młodych florentyńczyków historii. Struktura tych opowieści, rozwój wydarzeń oraz wyraźnie zarysowane punkty kulminacyjne stanowią wzór dla gatunku, jakim jest nowela.

Polscy przedstawiciele humanizmu w literaturze

Polski humanizm w literaturze renesansowej reprezentowany jest przez dwóch czołowych poetów tego okresu. Zapoczątkowali oni dalszy rozwój literatury w języku polskim dostarczając kulturze polskiej wzorów i motywów sięgających czasów antycznych:

  • Mikołaj Rej – poeta polskiego renesansu. Najważniejszą cechą jego twórczości jest, że pisywał on wyłącznie w języku polskim. Umożliwiło to stopniowe rozwijanie kunsztu poetyckiego w języku narodowym, gdy większość autorów wciąż tworzyła w języku łacińskim, zgodnie z zasadami wersyfikacji i gramatyki tego języka. Do najważniejszych utworów Reja należą „Krótka rozprawa między Panem, Wójtem a Plebanem”, „Źwierzyniec” oraz „Żywot człowieka poczciwego”.
  • Jan Kochanowski – wybitny twórca renesansowy, autor licznych pieśni, fraszek, „Trenów” oraz m.in. utworu dramatycznego pt. „Odprawa posłów greckich” oraz tłumaczeń psalmów biblijnych. Poeta w znaczący sposób przyczynił się do rozwoju literatury polskiej. Jan Kochanowski uznawany jest za jednego z najważniejszych poetów. Jego utwory dotyczyły zarówno tematów uniwersalnych jak i odniesień do własnego życia, która w wielu przypadkach stanowiła dla niego samego inspirację.

Humanizm, jako główny nurt światopoglądowy epoki renesansu, podkreślał znaczenie człowieka w świecie. W literaturze tego okresu dominowały tematy bliskie społeczeństwu – kształtowała się liryka obywatelska. W humanizmie polskim bardzo duże znaczenie posiadało tworzenie w języku narodowym. Pozwoliło to na ukształtowanie zasad stylu i gramatyki. Klasyczne inspiracje poetów i pisarzy odnosiły się nie tylko do wzorów antycznego pisarstwa, ale również starożytnej filozofii i sztuki. W przestrzeni filozofii za najważniejsze uznać należy odniesienia do stoicyzmu i epikureizmu, które odnaleźć można na gruncie poezji polskiej przede wszystkim w utworach Jana Kochanowskiego. Wielu artystów renesansowych posługiwało się bezpośrednimi odniesieniami do dzieł pisarzy antycznych oraz mitologii. Humanizm jest jednym z tych nurtów myślowych, który bardzo silnie ukształtował kulturę europejską.


Czytaj dalej: Neoplatonizm - definicja, cechy, różnice względem platonizmu