Selekcja na rampie w Auschwitz-Birkenau, autor nieznany, maj 1944
Człowiek zlagrowany to określenie wyrażające specyficzny stan fizyczny i duchowy więźniów obozów koncentracyjnych, szczególnie niemieckich obozów zagłady. W wyniku przebytych doświadczeń, potrzeby walki o byt oraz ciągłego obcowania ze śmiercią osadzeni zatracali część humanitarnych odruchów. Wykształcała się u nich podwójna moralność, zupełnie inna od obowiązującej ludzi wolnych, służąca maksymalizacji szansy przeżycia lagru. Stawali się oni apatyczni, obojętni na cierpienie innych, ale również zdolni do donosicielstwa, kradzieży, a nawet zabijania, byle tylko pożyć choć odrobinę dłużej. Wydawać by się mogło, że obrazuje to głęboko zakorzenione zepsucie ludzkiej natury. Człowiek zlagrowany nie jest jednak wynikiem „zresetowania” ustawień początkowych gatunku, a raczej efektem poddania go zbrodniczemu systemowi obozu koncentracyjnego. Zachowane z tamtego okresu wspomnienia potwierdzają taki sposób rozumienia tego zagadnienia.
Spis treści
„Proszę państwa do gazu” opowiada o losach głównego bohatera w komandzie tzw. Kanady – specjalnej grupy więźniów, wydzielonej do obsługi transportów kolejowych. Bydlęcymi wagonami do obozu przywożono ludzi, selekcjonowanych potem do komór gazowych lub uwięzienia w lagrze. Zadaniem Kanady było porządkowanie ruchu na rampie, sprzątanie ciał osób zmarłych podczas transportu oraz zabieranie dobytku osobom przybyłym. Tadek, główny bohater (a przy tym porte parole autora) wszystkich opowiadań, zostaje wciągnięty do tej pracy przez niejakiego Henriego. Jest on Francuzem, doświadczonym członkiem komanda. Wie on również, jakie korzyści płyną z tej pracy. Umożliwia zdobycie większej porcji jedzenia oraz przydział lepszego ubrania. Już na tym poziomie widać podwójną moralność ogarniającą Kanadę. Czerpiąc korzyści z cierpienia przyszłych współwięźniów, postrzegają ten proceder jedynie w kontekście zwiększenia swoich szans przeżycia.
Główny bohater wydaje się posiadać jeszcze pewne podświadome odruchy humanitarne, jego ciało buntuje się przeciw grozie ludzkiej tragedii. Instynktownie zaczyna jednak gardzić ofiarami, co wywołuje u niego słynne pytanie egzystencjalne: „Henri, czy my jesteśmy ludzie dobrzy?” Pytany szybko rozwiewa jego wątpliwości, tłumacząc emocje instynktownym mechanizmem obronnym. Czytelnik musi sobie zadać własne pytanie o przyczyny takiego myślenia obu postaci. Tadek wydaje się jeszcze nie do końca zlagrowany, jakaś część jego człowieczeństwa wypiera ten potworny model zachowania. To ukazuje, że został mu on narzucony przez system. Zwyczajnie ludzie niepostępujący w taki sposób giną, lagier wymusza więc zlagrowanie. Mężczyzna wydaje się nie być jedynym, który odczuwa tego skutki. Rosyjski marynarz wyżywający się na kobiecie uciekającej od swojego dziecka jest pijany. Na słowa pochwały od esmana reaguje złością.
„Śmierć powstańca”, również autorstwa Tadeusza Borowskiego, wydaje się przedstawiać sytuację głównego bohatera po upływie pewnego czasu. To istotne, widać bowiem pewną zmianę podejścia Tadka do otaczającej go rzeczywistości obozu. Ulega tym samym coraz większemu zlagrowaniu. Uwidocznione to zostaje jego podejściem do pracy oraz innych więźniów. Szczególnie istotna dla zrozumienia bohatera jako ofiary systemu jest postać tytułowego powstańca. Starszy człowiek należy do nowych więźniów, przywiezionych do obozu po Powstaniu Warszawskim. Nie znali oni zasad przetrwania, uczepieni moralności spoza obozu liczyli na solidarność innych osadzonych. Bardzo nalegają na przyniesienie im, a następnie odsprzedanie ukradzionego z pola nieopodal buraka. Tadek odwodzi ich od tego, być może jest to pewien szorstki odruch humanitaryzmu, ostatecznie jednak z towarzyszem wymieniają roślinę na chleb. Komentują przy tym głupotę nowych osadzonych, którzy prawdopodobnie sami skazali się konsumpcją buraka na śmierć. Jak się okazuje, jeden z powstańców rzeczywiście szybko odczuwa skutki zjedzenia bulwy i ginie z rąk kapo. Ofiarą jest również Tadek, chociaż nie w bezpośredni sposób. Widać, jak zmienił się od czasu pracy na rampie. Jest zimny, nie okazuje litości starszemu człowiekowi z Warszawy. Obóz zniszczył go wewnętrznie, nauczył dbać jedynie o siebie oraz ludzi przydatnych pod jakimś względem dla jego interesu.
Ostatnia scena przedstawia, jak bohater i jego towarzysz dostają w nagrodę skórki od chleba. Jest to przykład systemu nagradzającego za zlagrowanie. Rzecz jasna przełożony sądził, że obaj ciężko pracują, co było kłamstwem. Nagrodził więc ich patologiczne zachowanie, nawet nie do końca będąc tego świadomym. Sam powstaniec jest zaś przykładem selekcji negatywnej. Osoby trzymające się moralności spoza obozu, niepotrafiące się dostosować, były eksterminowane. W takim ujęciu mechanizm utwierdzał własne zasady, tworząc z pozostałych pokiereszowane moralnie ofiary.
Epilog autobiograficznej powieści „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego opowiada o spotkaniu autora z dawnym współwięźniem rosyjskiego łagru, który po latach próbuje uzyskać od niego słowo „rozumiem”. Człowiek ten dopuścił się w obozie fałszywego oskarżenia czterech Niemców, aby zachować uprzywilejowaną funkcję i zwiększyć swoje szanse przeżycia, co stanowi przykład procesu „zlagrowania”, czyli moralnej degradacji wymuszonej przez nieludzkie warunki systemu. Bohater zdaje sobie sprawę, że przetrwanie osiągnął kosztem własnych zasad, dlatego jego postać zostaje porównana do „ptaka z przetrąconym skrzydłem” – człowieka żyjącego, lecz trwale okaleczonego wewnętrznie. Grudziński nie potępia go, podkreślając, że człowiek poddany ekstremalnemu terrorowi systemu totalitarnego staje się jednocześnie jego ofiarą i narzędziem. Łagier niszczył bowiem nie tylko ciała więźniów, lecz także ich psychikę, zmuszając ich do działań sprzecznych z dotychczasowym systemem wartości.
Warto zauważyć, że doświadczenie rosyjskich łagrów różniło się w pewnych aspektach od rzeczywistości niemieckich obozów koncentracyjnych. Niemieckie lagry były w dużej mierze nastawione na planową eksterminację i natychmiastowe wyniszczenie całych grup ludności, natomiast rosyjskie łagry funkcjonowały przede wszystkim jako system niewolniczej pracy, prowadzący do powolnego wyniszczenia fizycznego i psychicznego więźniów. W obu przypadkach skutkiem był jednak podobny proces degradacji człowieczeństwa – głód, strach i przemoc zmuszały więźniów do walki o przetrwanie, często kosztem innych osadzonych. Spotkany przez Grudzińskiego były więzień jest przykładem takiej ofiary systemu, ponieważ jego czyn wynikał nie z wrodzonego okrucieństwa, lecz z mechanizmów terroru, które nagradzały donosicielstwo i egoizm, a karały solidarność. Historia ta ukazuje, że totalitarne obozy, niezależnie od ich charakteru organizacyjnego, prowadziły do podobnego skutku – zniszczenia moralnej integralności człowieka i pozostawienia w nim trwałych ran psychicznych.
Wywiad-rzeka z przywódcą powstania w getcie warszawskim, Markiem Edelmanem, traktuje przede wszystkim o sposobach radzenia sobie więźniów w obliczu zbrodniczych praktyk okupanta niemieckiego. Nieludzkie warunki, w jakich znaleźli się przede wszystkim Żydzi, przywołują na myśl rosyjskie łagry. Nie ma w nich odpowiednich środków do życia, a stłoczeni ludzie walczą ze sobą o każdy kęs chleba, byleby przetrwać, nie patrząc na moralny aspekt swego postępowania. W obliczu skrajnego ubóstwa i wycieńczenia powodzenie powstania w getcie nie ma racji bytu, sam Edelman zauważa, że była ich zaledwie garstka osób podzielonych na oddziały. Oprócz bohaterskich sylwetek wspomina także tych, których bieda skłoniła do podjęcia decyzji o dobrowolnym wywiezieniu w niewiadomym kierunku, jakim później okazywał się obóz koncentracyjny. Warto zaznaczyć, że człowiek złagrowany i osoby przebywające w getcie to dwie różne perspektywy, choć podobne do siebie w sensie bycia produktami zbrodniczego systemu.
Jedno z opowiadań zbioru, pt. „Profesor Spanner”, przedstawia proceder przetwarzania szczątek ludzkich na mydło w Gdańsku. To dowód skrajnej obojętności na los ludzki, który zostaje sprowadzony do niczego więcej ponad przedmiot użytku codziennego. Przerobienie ciał na surowiec potrzebny do wytworzenia mydła to najskrajniejszy przypadek znieczulenia względem drugiego człowieka, bardzo powszechnego w okresie trwania zbrodni II wojny światowej. „Zlagrowanie” jako efekt przebywania w niemieckim lagrze nie pojawia się w opowiadaniach Nałkowskiej, jednak zdecydowanie mechanizm odpowiadający za obojętność wobec bliźniego jest czymś, co łączy oba zjawiska.
Frankl opisuje własne doświadczenia z obozów koncentracyjnych, analizując psychologiczne skutki życia w ekstremalnych warunkach. Według autora człowiek pozbawiony nadziei i celu życiowego szybciej ulegał psychicznemu załamaniu i ginął. System obozowy zmuszał więźniów do walki o przetrwanie, co prowadziło do obojętności na cierpienie innych i moralnych kompromisów. Jednocześnie Frankl podkreśla, że niektórzy ludzie potrafili zachować solidarność i współczucie, co dowodzi, że nawet zlagrowany człowiek nie traci całkowicie wolności wewnętrznej. Autor wskazuje, że największą bronią przeciwko systemowi była zdolność nadawania sensu własnemu cierpieniu. Książka pokazuje, że zbrodniczy system może zniszczyć ciało i psychikę człowieka, lecz nie zawsze jest w stanie odebrać mu godność. Dzięki temu stanowi ważne świadectwo ludzkiej odporności wobec totalitaryzmu.
Film przedstawia życie Żydów w okupowanej Polsce oraz funkcjonowanie obozów koncentracyjnych jako systemu planowego wyniszczania ludzi. Bohaterowie stopniowo tracą poczucie bezpieczeństwa, godności i kontroli nad własnym losem. Codzienność obozowa wymusza na więźniach walkę o przetrwanie i podporządkowanie się brutalnym strażnikom. Jednocześnie film pokazuje, jak łatwo system może zmienić zwykłych ludzi w bezwzględnych wykonawców rozkazów. Postać Oskara Schindlera ukazuje jednak, że w świecie totalitarnego terroru możliwe są także akty moralnego sprzeciwu. Historia podkreśla dramat ludzi pozbawionych podmiotowości przez zbrodniczy aparat państwowy. Film stanowi sugestywny obraz człowieka złamanego przez system, ale również zdolnego do zachowania człowieczeństwa.
Film opowiada historię Władysława Szpilmana, który przechodzi przez kolejne etapy dehumanizacji narzuconej przez okupacyjny system. Bohater obserwuje stopniowe ograniczanie praw ludności żydowskiej, zamknięcie w getcie oraz deportacje do obozów zagłady. Walka o przetrwanie zmusza ludzi do podejmowania dramatycznych decyzji i moralnych kompromisów. Szpilman doświadcza samotności, głodu i ciągłego zagrożenia śmiercią, co prowadzi do psychicznego wyniszczenia. Film ukazuje, jak system przemocy niszczy społeczne więzi i poczucie solidarności. Jednocześnie pokazuje, że przypadkowe akty pomocy innych ludzi mogą ocalić jednostkę. Historia stanowi przejmujący obraz człowieka będącego ofiarą totalitarnego terroru.
Film przedstawia historię więźnia obozu Auschwitz należącego do Sonderkommando, zmuszanego do pracy przy obsłudze komór gazowych. Bohater funkcjonuje w świecie całkowicie pozbawionym normalnych zasad moralnych, w którym każdy dzień oznacza kontakt ze śmiercią. System obozowy zmusza więźniów do uczestnictwa w mechanizmie zagłady własnego narodu. Taka sytuacja prowadzi do głębokiego rozdarcia psychicznego i poczucia winy. Próba godnego pochowania ciała chłopca staje się dla bohatera desperacką próbą ocalenia resztek człowieczeństwa. Film pokazuje dramat człowieka całkowicie podporządkowanego zbrodniczemu systemowi. Jednocześnie ukazuje, że nawet w skrajnych warunkach możliwa jest walka o zachowanie moralnej tożsamości.
Okrucieństwo, jakiego człowiek dopuścił się wobec współbraci podczas XX wieku, jest przeogromne. Nie ogranicza się ono jednak tylko do fizycznej eksterminacji czy grozy wojny. Największym ciosem dla ludzkości było upodlenie, moralna degrengolada i odczłowieczanie bliźniego. Zlagrowanie, chociaż prowadziło ostatecznie do stania się katem wobec słabszych, czyniło również ofiarą. System przewidywał bowiem upodlenie, cofnięcie do zwierzęcych odruchów i atawistycznej agresji wobec innych. Niczym dla architekta z epilogu „Innego świata”, odbierał zdolność lotu moralnego. Czynił ludzi ptakami o przetrąconych skrzydłach.
Aktualizacja: 2026-02-14 18:20:12.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.