Eliza Orzeszkowa to autorka noweli „Hekuba”. Dzieło to przedstawia losy pani Teresy, samotnej matki szóstki dzieci, która po śmierci męża prowadzi folwark i stara się dać swym dzieciom to, co najlepsze. Za sprawą najstarszego syna, Julka, jej rodzina zostaje wplątana w działania związane z powstaniem styczniowym.
Orzeszkowa tworzyła w czasach, gdy rosyjskie władze stosowały cenzurę, dlatego nie mogła poruszać wprost tematyki zrywu narodowego. Powstanie styczniowe nie zostaje zatem ani razu nazwane wprost na kartach noweli, ale autorka opisuje je w taki sposób, że kontekst natychmiast pozwala czytelnikowi zorientować się, o jakie walki chodzi. Jest to zatem obraz ogólny i umowny, oparty na niedopowiedzeniach oraz pozostawiony do samodzielnej interpretacji czytelnika.
W chwili rozpoczęcia akcji „Hekuby” powstanie trwa już od pewnego czasu, jest bowiem wiosna, a w ogrodzie mają rozkwitnąć bzy. Rodzina pani Teresy angażuje się w powstanie za sprawą jej najstarszego syna, dwudziestoletniego Julka. Młodzieniec wykazuje się tak silnym patriotyzmem, że rezygnuje z dalszej edukacji, aby zamiast tego wziąć udział w walkach. Pani Teresa z kolei poucza córkę, że czas powstania nie jest odpowiednim momentem na noszenie kolorowych strojów i że zamiast tego powinna nosić czerń. Z kolei władza zaborcza zakazuje społeczeństwu noszenia żałoby. Powstanie jest zatem traktowane jako najwyższa wartość, coś, co definiuje całe życie społeczne.
Orzeszkowa ukazuje powstanie jako coś niezwykle ważnego i godnego poświęcenia, ale równocześnie wskazuje też, ile to poświęcenie kosztowało zwykłych ludzi. Rodzina pani Teresy jest tego szczególnym przykładem, ponieważ kobieta traci wszystkich trzech synów z powodu udziału w walkach. Julek ginie, a Olek i Janek z powodu nierozważnego wybryku w czasie bitwy zostają skazani na zesłanie do Permu i wywiezieni z ojczystej ziemi. Teresa poświęca zatem powstaniu to, co dla niej najważniejsze, czyli dzieci. Wcześniej angażuje się też, pomagając najstarszemu synowi zakopać powstańczą broń w ogrodzie.
Orzeszkowa pokazuje też, że nie dla wszystkich powstanie było równie ważne. Inka woli bawić się i stroić. Nie ma również problemu z zakochaniem się w przedstawicielu obcej, okrutnej władzy, który ma wydać wyrok na jej młodszych braci. Ostatecznie posuwa się do zdrady zarówno rodziny, jak i ojczyzny, gdyż ucieka z kniaziem Borysem do jego kraju. Inka jest przedstawiana jako zdrajczyni i antyprzykład tego, jak należało się zachowywać w trakcie powstania i w okresie zniewolenia Polski przez zaborców. Orzeszkowa buduje zatem kompleksowy obraz powstania styczniowego, analizując jego różne aspekty na przykładzie życia zwykłej polskiej rodziny.
Aktualizacja: 2026-08-05 13:02:56.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.