„Brühl” to powieść, której autorem jest Józef Ignacy Kraszewski. Powstała ona w roku 1874. Kraszewski stworzył ją na podstawie życiorysu Henryka von Brühla. Był on doradcą i faworytem króla Augusta III. Dzieło to stało się częścią tak zwanej „trylogii saskiej” autorstwa Kraszewskiego. Kontynuacją tego dzieła stała się powieść pod tytułem „Hrabina Cosel”.
Spis treści
Jesiennym wieczorem kończy się wielkie polowanie zorganizowane przez króla Augusta II. Wraz z nim wraca królewicz Fryderyk oraz liczny dwór. W obozie panuje ożywiona atmosfera, ponieważ uczestnicy łowów odpoczywają, rozmawiają i wspominają wydarzenia dnia. Wśród nich znajduje się młody paź Henryk Brühl, który wyróżnia się uprzejmością, pracowitością i umiejętnością dostosowania się do życia dworskiego. Dzięki tym cechom zdobywa sympatię otoczenia i zwraca uwagę przełożonych.
Podczas spaceru Brühl spotyka hrabiego Zinzendorfa, który reprezentuje postawę religijnego skupienia i krytykuje życie dworskie jako pełne próżności. Następnie Brühl pomaga pijanemu radcy wojennemu Pauliemu, okazując troskę i gotowość do działania w razie potrzeby.
Na zamku Brühl wyróżnia się szczególną lojalnością w swojej służbie. Pauli, odpowiedzialny za redagowanie korespondencji królewskiej, jest zmęczony i oddaje się piciu wina, tracąc zdolność do wykonywania obowiązków. Brühl opiekuje się nim, zapewniając mu jedzenie i napój, podczas gdy radca utwierdza się w przekonaniu o własnej niezawodności mimo nietrzeźwości.
Brühl przynosi wiadomość o wydarzeniu, jakim jest śmierć króla, o której informuje Sułkowskiego. To wywołuje konieczność szybkich decyzji i działań politycznych. Królem zostaje Fryderyk, od teraz znany jako August III. Brühl tymczasem zostaje mężem hrabianki Frani i rozprawia się z szambelanem Watzdorfem, który przygotowuje szyderczy medal. Umieszczono na nim kpiący wierszyk dotyczący Brühla i Sułkowskiego. Watzdorf to kochanek Frani, z którą Brühl wkrótce się żeni, ale jego nowa żona nie ma ochoty zbliżać się do niego. W międzyczasie Brühl romansuje z hrabiną Moszyńską.
Brühl coraz bardziej rozwija swoje wpływy na dworze, a jego głównym rywalem pozostaje Sułkowski. Z tego powodu aktywnie działa na rzecz jego oddalenia przez króla z dworu, co ostatecznie mu się udaje. Sułkowski wyjeżdża, a Brühl cieszy się swoją pozycją. Wciąż jednak obawia się odwetu.
Po latach wojna z Prusami wypędza Brühla z domu, a w trakcie ucieczki trafia do pewnej gospody, gdzie spotyka Sułkowskiego. Ten rozmawia z nim, ale potem opuszcza karczmę, bo nie może znieść obecności Brühla.
Po zakończeniu polowania orszak Augusta II wracał przez las w kierunku Hubertsburga. Na przedzie jechał król, obok niego królewicz Fryderyk. Za nimi ciągnęli się dworzanie, myśliwi, służba oraz wozy ze zwierzyną. Na wozach leżały jelenie i dziki, a psy biegały wokół, szczekając nieustannie. W trakcie powrotu rozmawiano o przebiegu łowów. Wspominano moment, w którym dzik ruszył w stronę królewicza i został przez niego zastrzelony.
Po przybyciu na miejsce część dworu udała się do zamku, gdzie na wszystkich czekały już przygotowane komnaty. Pozostali zatrzymali się przy namiotach rozstawionych w pobliżu. Służba zajęła się końmi – zdejmowano siodła i prowadzono zwierzęta do miejsca, w którym mogły się posilić i napić. W innych miejscach rozpalano ogniska i przygotowywano posiłki. W namiotach ustawiono stoły, na których pojawiło się jedzenie i wino. Dworzanie siadali, rozmawiali i pili. Wśród nich trwały rozmowy o łowach, o tym, kto oddał najlepszy strzał i kto został zauważony przez króla.
Wśród obecnych znajdował się paź Henryk Brühl. Nie siedział z innymi przy stołach, lecz przechadzał się między namiotami. Mijał grupy rozmawiających ludzi, zatrzymując się przy nich tylko na chwilę, nigdzie nie zabawił zbyt długo.
W pewnym momencie podszedł do niego hrabia Sułkowski. Zatrzymał go i rozpoczął rozmowę. Zapytał o przebieg dnia i o to, co dzieje się w otoczeniu władcy, i kto przebywa przy królu. Brühl odpowiedział, że paziowie nie powinni wiedzieć wszystkiego, ale na naleganie Sułkowskiego powiedział, kto przebywał w pobliżu monarchy. Sułkowski powiedział, że król wspominał o Brühlu i że zwrócił na niego uwagę. Następnie zaproponował mu swoje wsparcie, a także okazał głęboką życzliwość. Brühl skłonił się i podziękował. Po chwili Sułkowski został wezwany i odszedł w stronę zamku.
Brühl oddalił się od namiotów i wszedł między drzewa rosnące w ich pobliżu. Szedł powoli, mijając kolejne miejsca, gdzie siedzieli ludzie jedzący chleb i odpoczywający po pracy. Oddalił się od pełnego hałasu obozu i dotarł do spokojniejszej części lasu. Tam zobaczył dwóch młodych mężczyzn siedzących pod drzewem. Podszedł do nich i zapytał, kim są. Jeden z nich przedstawił się jako hrabia Zinzendorf. Powiedział, że podróżują i zatrzymali się, aby odpocząć.
Zinzendorf zaczął mówić o modlitwie i wierze. Powiedział, że ludzie powinni poświęcać czas Bogu i unikać życia pełnego rozrywek. Zaproponował wspólną modlitwę. Brühl odpowiedział, że ma obowiązki i nie może zostać. Powiedział też, że ich obecność w pobliżu obozu może wzbudzić podejrzenia. Wskazał im drogę prowadzącą do wsi i gospody, a następnie odprowadził ich na skraj lasu.
Po powrocie do obozu Brühl zobaczył grupę ludzi zgromadzonych wokół jednego z namiotów. Podszedł bliżej i zobaczył radcę Pauliego leżącego na ziemi. Obok niego znajdował się rozbity gąsior po winie. Niektórzy dworzanie śmiali się, a pies podchodził do Pauliego i lizał go po twarzy. Brühl podniósł go z ziemi, pomógł mu wstać i zaprowadził do namiotu. Tam ułożył go na posłaniu. Pauli wymamrotał kilka słów podziękowania i zasnął.
Następnego dnia paziowie pełnili służbę w komnatach i na korytarzach. Stali przy drzwiach, przekazywali polecenia i wprowadzali osoby wezwane na audiencję. Brühl zgłaszał się do zadań i zastępował innych. Król kilkakrotnie zwrócił się do niego bezpośrednio, wydając polecenia. Brühl odpowiadał ukłonem i natychmiast je wykonywał.
Radca Pauli przyszedł do sali, w której pracował nad listami. Usiadł przy stole, ale narzekał, że jest głodny. Nie miał przygotowanego posiłku i ziewał, czekając na depesze. Brühl wszedł do sali i zapytał, czy może pomóc. Pauli odpowiedział, że nic nie jadł. Brühl zaproponował przejście do bocznego pokoju. W pokoju znajdował się stół z jedzeniem i winem. Pauli usiadł i zaczął jeść. Brühl nalewał mu wina do kielicha. Pauli pił i mówił o jakości trunku. Podczas jedzenia opowiadał o swojej pracy przy redagowaniu listów. Mówił, że zdarzało mu się pisać depesze po wypiciu dużej ilości alkoholu i że mimo to były one poprawne. Brühl słuchał, dolewał mu wina i podsuwał potrawy. Pauli jadł i pił aż do momentu, gdy poczuł się lepiej.
Brühl spędził tak na dworze królewskim kolejne dziesięć lat, kiedy to służył i pogłębiał swoją wiedzę na temat dworu królewskiego. Spotykał się między innymi z Hansem Hennickem.
W kolejnych dniach paziowie pełnili dyżury przy komnatach królewskich. Stali w przedsionkach, otwierali drzwi i przekazywali polecenia dalej. Brühl był często wyznaczany do tych zadań i pojawiał się w różnych częściach zamku. W ciągu dnia do zamku przychodzili urzędnicy, oficerowie i osoby proszące o audiencję u władcy. Zatrzymywali się przed wejściem i czekali, aż zostaną wywołani. Brühl podchodził do nich, sprawdzał polecenia i wprowadzał ich do środka, gdy tylko otrzymał znak, że jest to możliwe.
W salach i korytarzach zbierali się dworzanie, którzy prowadzili rozmowy. Mówili o sprawach bieżących, o tym, kto został przyjęty przez króla i jakie decyzje zapadły. Brühl przechodził obok nich, niosąc różne wiadomości. Słyszał fragmenty rozmów, ale nie zatrzymywał się. Zapamiętywał nazwiska i sprawy, o których mówiono. Kilka razy wchodził do komnat z listami. Podawał je urzędnikom, a następnie wracał na swoje miejsce przy drzwiach. Na dworze Augusta Mocnego Brühl bierze udział między innymi w balu maskowym. W trakcie przyjęcia zaczepia go pewna kobieta. Zabawa trwa od rana, a maski ostatecznie lądują w kątach.
Król August Mocny nudził się mimo trwającego karnawału. Pojawiają się propozycje jego ożenku. Jeździł z miejsca na miejsce po królestwie. Nigdzie nie czuł się jak w domu i nie mógł zagrzać miejsca. Brühl nieustannie mu w tym towarzyszył. Pewnego dnia Fryderyk przybył na dwór po rozkazy.
Królewicz Fryderyk przebywał w swoich komnatach razem z Sułkowskim. Rozmawiali i przyjmowali gości. Przed drzwiami gromadzili się dworzanie oczekujący na wezwanie. Brühl stał przy wejściu i wpuszczał ich kolejno. Gdy drzwi się otwierały, można było usłyszeć fragmenty rozmów prowadzonych w środku. Po wyjściu gości część z nich rozmawiała między sobą, komentując spotkanie. Brühl odprowadzał ich do korytarza, po czym wracał na swoje miejsce. Kiedy Sułkowski wychodził z komnat, Brühl oddawał mu ukłon. Sułkowski zatrzymywał się czasem i zadawał krótkie pytania, na które Brühl odpowiadał.
Sułkowski w pewnym momencie uznaje za stosowne, by przypomnieć Brühlowi, że zgodnie z ich porozumieniem są oni przyjaciółmi. Ten zaś prosi towarzysza, by wstawił się za nim u królewicza, którego zdanie jest wciąż ważne.
Fryderyk wraca do domu z łowów, zjawia się rano. W zamku przygotowano ucztę. Służba ustawiła stoły, nakryła je i przyniosła potrawy. Dworzanie zajmowali miejsca zgodnie z rangą. Król zasiadł przy stole z wybranymi przez siebie dworzanami. W czasie uczty podawano kolejne dania i nalewano wino. Rozmawiano o polowaniach, podróżach i sprawach bieżących. Brühl znajdował się wśród służby. Podawał naczynia, przynosił kolejne potrawy i nalewał napoje. Król zwracał się do niektórych osób, a oni odpowiadali. W trakcie uczty panował ruch, ponieważ służba chodziła między stołami, a rozmowy trwały bez przerwy. Po zakończeniu posiłku część gości pozostała w sali, inni wychodzili.
Sułkowski dotrzymuje Fryderykowi towarzystwa, ale królewicz nie podejmuje żadnego tematu rozmowy – odpoczywa po posiłku i po operze. Nagle zjawia się Brühl, który chce rozmawiać z Sułkowskim. Przynosi on tragiczną wieść o śmierci króla. Sułkowski i królewicz jeszcze nie mają o niczym pojęcia, bo Brühl dotarł do nich jako pierwszy. Królewicz żąda, by Brühl natychmiast przyniósł mu depeszę, chociaż ten nie jest właściwie ubrany. Fryderyk domaga się, by mu wyjaśniono, jak umarł jego ojciec. Królewicz domaga się, by Brühl nie odchodził i został przy nim.
W operze przygotowywano się do z dawna już zaplanowanego spektaklu, w którym miała brać też udział śpiewaczka Faustyna. Przychodzi wiadomość o tym, że w Warszawie zmarł król August. W związku z tym przedstawienie zostaje odwołane, widownia ma wracać do domu. Aktorzy i śpiewacy zaczynają komentować rządy zmarłego króla. Omawiają też to, co teraz wydarzy się na dworze z Sułkowskim i Brühlem, a także kto właściwie odziedziczy tron. Przewidują, że Brühl może zostać blisko Sułkowskiego, aby postawić mu nogę w stosownym momencie.
Na cały kraj spadła żałoba po śmierci króla. Tłum poddanych z ciekawością śledził, co działo się na zamku, gdzie nie rozpoczęły się jeszcze oficjalne obrzędy. Zakładano, że to Brühl padnie, a Sułkowski wyniesie się na nowy urząd. Brühl od niedawna zamieszkiwał kamienicę przy Nowym Rynku. Hennicke rozmawia z pewnym dworzaninem na temat obecnej sytuacji politycznej. Rozważają, czy Brühl zostanie teraz wypędzony, czy raczej to on pogoni innych. Zastanawiają się też, kogo Brühl zrobi królową. Przez okno widzą oddział gwardii zmierzający do zamku. Duchowni także rozmawiają o sytuacji politycznej. Uważają, że Brühl to narzędzie zesłane im przez opatrzność.
W Dreźnie wiele kobiet cieszyło się uwagą i zainteresowaniem króla. Hrabianka Franciszka Kolowrath przeglądała drobne skarby i papierki. Odwiedza ją Watzdorf. Franciszka obawia się, że ktoś może ją przyłapać na spotkaniu z Krystianem. Kradną oni każdą wolną chwilę na tajemne spotkania. Hrabianka obawia się, że będzie musiała poślubić pierwszego lepszego mężczyznę, jakiego wybierze dla niej rodzina. Przyłapała ich na tym ochmistrzyni. Matka hrabianki dowiaduje się o tym i zarzuca córce brak wstydu. Grozi, że Watzdorf ma się do niej więcej nie zbliżać. Okazuje się, że Frani został przeznaczony Brühl. Kolejnego dnia spotkali się ze sobą. Frania wypomina mu, że od dawna kocha Moszyńską.
Królewicz mógł być spokojny, gdyż Brühl i Sułkowski czuwali nad jego przyszłością. Sułkowski towarzyszył mu ponadto w takich zabawach jak polowania. Sułkowski i Ludovici rozmawiają o ograniczeniu zachcianek władzy. Mówią też o umieszczeniu swoich ludzi na wysokich urzędach, by się na nich wspierać. Uważają też, że prawdziwym zagrożeniem dla kraju są wewnętrzne intrygi, nie zaś obce mocarstwa. Poruszają także temat Watzdorfa. Do Sułkowskiego przybywa pewna dama, posłanniczka dworu austriackiego, i pyta go o to, kim jest dla niego Brühl. Sułkowski oznajmia, że jest to jego przyjaciel. Panna Kling pyta też o jego osobiste sprawy. Pod oknem Sułkowskiego dokonuje się sąd.
Brühl wraca do swojego domu zmęczony. Przychodzi do niego Hennicke z bardzo pilną sprawą. Daje Brühlowi pewien medal, a ten nim ciska i chce znaleźć osobę, która go wykonała. Medal odbito w Holandii, zawarto na nim prześmiewczy napis, zatem Hennicke mówi, że jego wpływy tam nie sięgają. Brühl chce znaleźć sprawcę i nasłać na niego ludzi. Następnie idzie na spotkanie z hrabiną Moszyńską. Jej mąż w Warszawie zajmował się przygotowaniem elekcji królewicza. Brühl opowiada jej o kłopocie z medalem i zapowiada, że nie puści tej sytuacji płazem. Do domu w ogródku zmierza szambelan Watzdorf, a ogrodnik próbuje go powstrzymać. Szuka Moszyńskiej, ma dla niej bilet od królewicza. Watzdorf kpi z hrabiny i jej romansu z Brühlem. Moszyńska jak najszybciej pragnie się go pozbyć. Nagle w pokoju pojawia się matka hrabiny, która poucza Watzdorfa. Pomaga córce, ale potem oczekuje wyjaśnień. Do domku wraca Brühl. Potem rozmawia z Watzdorfem.
W mieszkaniu Sułkowskiego spotykają się dwaj ministrowie. Rozmawiają o sukcesji, tronie i dalszych losach dynastii. Brühl zgadza się, że Saksonia powinna zostać wyniesiona. Mówią o tym, że medal prawdopodobnie pochodził z Drezna. Padają podejrzenia dotyczące Watzdorfa. W amfiteatrze zostaje urządzone strzelanie do tarcz. Biorą w tym udział takie postaci jak Fryderyk, Brühl, Sułkowski i inni. Watzdorf stoi obok Frani, uprzedza ją, że może dosięgnąć go zemsta pewnych osób. Zrobiono bowiem u niego rewizję i odkryto dowody, że to on stoi za medalem. Brühl rozmawia z Franią na temat Watzdorfa. Sułkowski informuje Fryderyka o sytuacji z medalem, pokazuje mu dowody na to, że uczynił to Watzdorf.
Rok później Brühl mieszkał w pałacu w Dreźnie. Wyprawia tam zabawy z pokazem sztucznych ogni. Dom urządził po królewsku ze względu na przybycie przyszłej żony. Nadchodzi ślub Brühla i Frani. Matka dziewczyny błogosławi ten związek i oddaje córkę Brühlowi. Frania od swojego męża domaga się szczerości, nie chce niczego udawać. Wyznaje, że nie będzie szczęśliwa, ponieważ jej ukochany został uwięziony. Jest też świadoma sytuacji politycznej.
Ludovici i Sułkowski rozmawiają o konsekwencjach ożenku Brühla z Franią i o jego kontaktach z dworem austriackim. Uznali, że Brühla należy oddalić, a króla Augusta III przygotować na tę okoliczność. Król i królowa Józefina oglądają pewne bezpruderyjne dzieło. Wszyscy szykują się do opery.
Opera to jedna z najważniejszych rozrywek na dworze Augustów – chętnie oglądali ją wszyscy. Niektóre śpiewaczki miały protektorów na wysokich urzędach. Brühl wspierał jedną z nich o imieniu Teressa, która tego wieczoru miała występować. Król z uwagą obserwował występ. Żona Brühla i Moszyńska uważnie się obserwowały w trakcie trwania przedstawienia. Król wydaje Sułkowskiemu polecenia dotyczące planowanego polowania.
Zorganizowano królewskie urodziny w ulubionym zamku władcy. Zgromadzili się tam dworzanie, tacy jak Brühl z żoną oraz Sułkowski. Wszyscy widzą, że żona Brühla jest piękniejsza od Moszyńskiej. Nastąpiło ceremonialne podanie wieczerzy. August III cieszy się z towarzystwa Brühla i Sułkowskiego. Sułkowski z Augustem mówi o tym, że Brühl jeszcze jest potrzebny. Brühl pozostaje w chłodnych stosunkach z żoną, a ta nabiera śmiałości w nowym domu. Frania informuje go, że ich stosunki się nie zmienią. Brühl mówi żonie, że muszą wspólnie usunąć Sułkowskiego.
We Włoszech Brühl spotyka się z Teressą, która narzeka na Faustynę. Chce ona też źle mówić o królu, ale Brühl jej przerywa. Teressa spotyka się z Faustyną. Kobiety rozmawiają szczerze ze sobą. Faustyna wychodzi i spotyka Sułkowskiego w lektyce. Faustyna wyrzuca mu, że Brühl jest jego współzawodnikiem i rywalem. Sułkowski idzie do Brühla, który naradza się z Hennickem. Do domu wraca Frania po wizycie u królowej.
Sułkowski wyjeżdża, a król rozmawia z duchownym. Ten chce wiedzieć, czy Sułkowski kiedyś wodził króla na pokuszenie – domaga się spowiedzi. Król uzgadnia z królową Józefiną, że Sułkowskiego należy oddalić od dworu. Zostaje wezwany Brühl, a król zapowiada mu, co postanowił.
Nadchodził karnawał w Saksonii. Sułkowski nocą wracał do Drezna. Posyła przed sobą sługę do oberży. Sułkowski spotyka się tam z Ludovicim, który uświadamia mu, że oskarżono go przed królem i zmówiło się przeciwko niemu wiele osób. Sułkowski nie potrafi przyjąć tego do wiadomości. Wszystko to jest według Ludoviciego efektem słabości charakteru króla. Sułkowski zapowiada walkę i odwet. Brühl dowiaduje się, że Sułkowski wraca. Wydano zatem rozkazy, by przekazać mu, że król go nie przyjmie.
Sułkowski wciąż nie potrafi uwierzyć w to, że król go od siebie oddalił. Kolejnego dnia po powrocie pojechał na zamek, ale nie zauważył, że dwór spogląda na niego inaczej niż zwykle. Okazuje się jednak, że faktycznie król nie dopuszcza go do siebie. Sułkowski widzi się z Faustyną. Sułkowski informuje swoją żonę o ich aktualnej sytuacji i każe jej udawać, że nie dotknęła jej decyzja króla.
Sułkowski z dumą znosi swój los. Próbuje spotkać się z Ludovicim. Odkrywa, że dawni znajomi teraz udają, że go nie widzą, gdy ich spotyka. Trafia na króla i rzuca mu się do nóg, błaga go o wysłuchanie. Król jednak protestuje i podkreśla, że Sułkowski został oddalony. Brühl spotyka się z Moszyńską.
Odesłano Sułkowskiego z Drezna do zaniedbanego pałacyku. Pewien strzelec zabija ulubionego pieska hrabiego. Wszędzie plotkowano o odejściu Sułkowskiego. W tym czasie Brühl ściśle współpracuje z królem, przygotowuje dla niego dokumenty. Król podejmuje kolejne decyzje dotyczące Sułkowskiego. Z tego powodu Fröhlich udaje się do hrabiego. Okazuje się, że król każe Sułkowskiemu uciekać do Polski, bo Brühl idzie po niego.
Mimo zwycięstwa Brühl przez lata obawiał się odwetu ze strony Sułkowskiego. Aż do śmierci króla w jego imieniu faktycznie władał królestwem. W czasie wojny z Prusami Brühl musiał uchodzić i porzucić swój majątek. W trakcie tej ucieczki spotkał znów Sułkowskiego. Ten łaskawie udzielił mu gościny, gdyż na dworze padało. Brühl próbował tłumaczyć się ze swoich postępków. Sułkowski opuścił wreszcie gospodę, gdyż nie mógł przebywać w towarzystwie Brühla.
Aktualizacja: 2026-03-31 22:32:22.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.