Ernest Bryll, fot: Archiwum Fotograficzne Władysława Miernickiego, Narodowe Archiwum Cyfrowe
Utwór „Portret sarmacki” Ernesta Brylla powstał w XX wieku, gdy literatura polska aktywnie rozliczała się z własną tradycją, zwłaszcza z epoką baroku i dziedzictwem sarmatyzmu. Tytuł wiersza nawiązuje do barokowych portretów szlachty polskiej, które stanowiły ważny element kultury sarmackiej XVII i XVIII wieku. Poeta świadomie sięga do tej konwencji, by podjąć krytyczną refleksję nad specyficznym wzorcem osobowym, jaki ukształtował się w polskiej historii. Bryll, jako twórca wywodzący się z rodziny chłopskiej, posiadał szczególną wrażliwość na kwestie społeczne i hierarchie stanowe.
Spis treści
„Portret sarmacki” to przykład liryki pośredniej – podmiot liryczny nie ujawnia swojej tożsamości, mówi, stojąc z boku. Wiersz składa się z dwóch strof o nieregularnej budowie, co odzwierciedla chaos i dysharmonię przedstawianego świata. Poeta świadomie rezygnuje z regularnej rytmiki i rymu, by podkreślić kontrast między monumentalną formą portretowanych postaci a ich wewnętrzną pustką.
W utworze Bryll wykorzystał szeroki wachlarz środków stylistycznych. Dominują hiperbole, które budują obraz przesadnej okazałości: „gęby piwoniowe od piasta aż do pasa”, „pełna tłuszczy burza”. Epitety podkreślają wymiar fizyczny i moralny postaci: „piwoniowe”, „opięte w karmazyny”, „ściśnięte krawatami”, „zabiedzony”. Poeta stosuje także metaforę („pełna tłuszczy burza”), która łączy sferę cielesności z symboliką – burza jako zapowiedź zagrożenia, niszczycielskiej siły.
Charakterystyczne jest wykorzystanie anafor („I od sasa wciąż zdrowe”, „I ciągle pod tą chmurą”, „I łeb w ramiona wciska”), które sprawiają, że wypowiedź jest bardziej rytmiczna.
Poeta sięga również po kontrast – charakterystyczny dla estetyki barokowej – zestawiając dwie przeciwstawne postacie: dominujących panów i uciśnionego poddanego. Występuje także charakterystyczna dla baroku gra słów: „od piasta aż do pasa” (nawiązanie do dynastii Piastów i do części ciała), „od sasa” (od panowania Sasów oraz od wyrażenia „od Sasa do Lasa”, symbolizującego chaos).
Bryll w swoim wierszu dokonuje bezlitosnej dekonstrukcji mitu sarmackiego. Odrzuca wyidealizowany obraz polskiej szlachty jako dzielnych rycerzy i obrońców chrześcijaństwa. Zamiast waleczności i cnót – poeta ukazuje pychę, chciwość i despotyzm. Podmiot liryczny demaskuje fałsz barokowych portretów, które przedstawiały szlachtę jako godną i szlachetną. „Portret sarmacki” Brylla to antyportret – obraz przerysowany, groteskowy, ujawniający prawdę ukrytą pod złoceniami.
Kluczem do zrozumienia utworu jest kontrast między dwiema postaciami: rządzącymi a rządzonymi. Pierwsza strofa przedstawia panów – ich „gęby piwoniowe” świadczą o dostatku i obżarstwie, a „karmazyny” i „krawaty” o przepychu i przywiązaniu do zewnętrznych oznak władzy. Ich obecność jest opisana jako groźna i przygniatająca: „W pochodach, stallach, prezydiach nawisające nad nami / Jak pełna tłuszczy burza”. Metafora burzy sugeruje zarówno zagrożenie, jak i brak substancji – tłuszcz zamiast deszczu, pustka zamiast treści.
Druga strofa wprowadza postać przeciwstawną: „ktoś zabiedzony”, który „Uszy nosi w górę / I słucha bogobojnie, co tam burczy, czka, szczeka”. To obraz człowieka uciśnionego, pozbawionego godności, który nauczył się uległości. Czasowniki „burczy, czka, szczeka” degradują mowę panów do poziomu zwierzęcych odgłosów, pozbawionych wartości merytorycznej. Człowiek „zabiedzony” zostaje zredukowany do roli słuchacza, który „łeb w ramiona wciska” – gest wyrażający zarówno strach, jak i bezradność. Myślnik przed słowem „Myślący” sugeruje ironię: ten człowiek nie tyle myśli, ile zastanawia się, jak przetrwać, „jakoś przeczekać”.
Najważniejszym przesłaniem wiersza jest obnażenie sarmatyzmu jako systemu społecznego opartego na wyzysku i upokorzeniu. Bryll pokazuje, że barokowa kultura szlachecka, mimo deklarowanego przywiązania do „złotej wolności”, była w istocie kulturą przemocy ekonomicznej. Tytuł „Portret sarmacki” nabiera ironicznego znaczenia – to nie portret godnego szlachcica-rycerza, ale obraz systemu władzy, który przetrwał w mentalności Polaków znacznie dłużej niż sama epoka baroku.
Wiersz „Portret sarmacki” doskonale wpisuje się w nurt polskiej literatury XX wieku podejmującej krytyczną rewizję narodowych mitów. Bryll, humanizując postać człowieka uciśnionego i demaskując fałsz sarmackiej ideologii, pokazuje mechanizmy trwania społecznych nierówności.
Utwór ma wymiar uniwersalny – mówi o tym, jak narracje historyczne mogą służyć legitymizacji nadużywania władzy i ukrywaniu prawdy o cierpieniu zwykłych ludzi. Poeta przekonuje, że autentyczna refleksja nad przeszłością wymaga odwagi, by spojrzeć poza oficjalny, wyidealizowany przekaz. „Portret sarmacki” jest więc nie tylko rozliczeniem z barokiem, ale pytaniem o to, jak współczesność radzi sobie z dziedzictwem hierarchii i przemocy symbolicznej.
Aktualizacja: 2026-02-02 04:07:42.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.