Ebenezer Scrooge jest głównym bohaterem „Opowieści wigilijnej” Charlesa Dickensa. Początkowo to zgorzkniały, samotny i bezduszny skąpiec, dla którego najważniejsze są pieniądze oraz pomnażanie majątku. W noc wigilijną odwiedzają go duch Jakuba Marleya oraz trzy zjawy Bożego Narodzenia. Pod wpływem ukazanych mu obrazów Scrooge zaczyna dostrzegać własne błędy i przechodzi głęboką przemianę wewnętrzną, stając się człowiekiem hojnym, serdecznym i wrażliwym na potrzeby innych.
Scrooge mieszka w XIX-wiecznym Londynie i jest właścicielem kantoru „Scrooge i Marley”. Przez wiele lat prowadził interes wspólnie z Jakubem Marleyem, który zmarł w wigilię Bożego Narodzenia siedem lat przed rozpoczęciem głównych wydarzeń. Scrooge był jego wykonawcą testamentu, spadkobiercą, administratorem majątku, jedynym przyjacielem oraz jedynym człowiekiem idącym za jego trumną. Okoliczności te pokazują, że obaj mężczyźni prowadzili podobne życie – byli skupieni na interesach i pozbawieni bliskich relacji z innymi ludźmi.
Najważniejszą cechą Scrooge’a jest skąpstwo. Bohater zgromadził znaczny majątek, ale nie wykorzystuje go ani do zapewnienia sobie wygody, ani do pomocy potrzebującym. Jada bardzo skromne posiłki w ponurej jadłodajni, prawie nie ogrzewa mieszkania i nosi stare ubrania. Jego oszczędność nie wynika z ubóstwa, lecz z obsesyjnej niechęci do wydawania pieniędzy. Narrator nazywa go wprost „chciwym i starym grzesznikiem”, a następnie opisuje jako człowieka „twardego i ostrego jak krzemień”. Pieniądze nie są dla Scrooge’a środkiem do osiągania celów, lecz najważniejszą wartością i celem samym w sobie.
Wygląd zewnętrzny bohatera odpowiada jego charakterowi. Scrooge jest starszym, szczupłym mężczyzną o sztywnej postawie, spiczastym nosie, pomarszczonych policzkach, zaczerwienionych oczach i sinych ustach. Jego głowę, brwi oraz chudą brodę pokrywa siwizna przypominająca szron. Narrator podkreśla, że wewnętrzne zimno przenika całą jego postać. Scrooge jest „zamknięty w sobie, milczący i samotny jak ostryga”. Porównania do lodu, mrozu i krzemienia ukazują emocjonalny chłód, nieprzystępność oraz niezdolność do okazywania serdeczności.
Scrooge nie utrzymuje bliskich kontaktów z innymi ludźmi. Nikt nie zatrzymuje go na ulicy, aby serdecznie się przywitać, żebracy nie proszą go o jałmużnę, a dzieci i przechodnie unikają jego towarzystwa. Bohater jest z tego zadowolony, ponieważ świadomie wybiera samotność. Nie chce uczestniczyć w życiu społecznym ani interesować się problemami innych. Odpychanie ludzi traktuje jako sposób ochrony własnego majątku i niezależności, nie dostrzegając, że w rzeczywistości skazuje się na pustkę.
Jedynym żyjącym krewnym Scrooge’a jest jego siostrzeniec Fred, syn ukochanej siostry Fan. Młody człowiek co roku odwiedza wuja, składa mu życzenia i zaprasza na świąteczny obiad. Scrooge regularnie odrzuca te zaproszenia i wyśmiewa poglądy siostrzeńca. Gdy Fred wyjaśnia, że ożenił się, ponieważ pokochał swoją żonę, Ebenezer powtarza z niedowierzaniem: „Ponieważ pokochałeś!”, jakby miłość była czymś nierozsądnym. Nie potrafi zrozumieć decyzji podejmowanych pod wpływem uczuć, ponieważ sam wszystko ocenia w kategoriach zysku i straty.
Scrooge jest również surowym i niesprawiedliwym pracodawcą. Zatrudniony przez niego Bob Cratchit zarabia zaledwie piętnaście szylingów tygodniowo, choć musi utrzymać żonę i sześcioro dzieci. Kancelista pracuje w małym, zimnym pomieszczeniu, w którym żarzy się tylko jeden węgielek. Scrooge przechowuje skrzynię z opałem w swoim pokoju i grozi Bobowi zwolnieniem, gdy ten próbuje dołożyć do ognia. Niechętnie udziela mu także wolnego dnia w Boże Narodzenie, nazywając płatny odpoczynek „okradaniem kieszeni swego pracodawcy”.
Ebenezer jest obojętny na cierpienie ludzi ubogich. Kiedy dwóch mężczyzn prosi go o datek na żywność i opał dla potrzebujących, Scrooge odmawia. Uważa, że biedni powinni korzystać z więzień, przytułków i domów pracy. Gdy słyszy, że wielu z nich wolałoby umrzeć, odpowiada: „Niechże to uczynią i tym sposobem zmniejszą nadmiar ludności”. Wypowiedź ta ukazuje brak współczucia oraz przekonanie, że wartość człowieka zależy od jego użyteczności ekonomicznej. Bohater nie chce poznawać problemów biednych, ponieważ twierdzi, że jego własne interesy pochłaniają go całkowicie.
Scrooge nie znosi również Bożego Narodzenia. Na życzenia Freda odpowiada słowem „Głupstwo!” i uważa święta za niepotrzebną przerwę w pracy. Dostrzega w nich przede wszystkim termin płacenia rachunków oraz kolejny rok życia, który nie musi przynieść większego majątku. Nie rozumie, dlaczego ubodzy cieszą się ze wspólnego spotkania, skoro nie stać ich na wystawną kolację. Sam mógłby urządzić kosztowne święta, lecz wybiera samotny posiłek i wieczór spędzony nad księgami handlowymi. Jego postawa pokazuje, że bogactwo materialne nie daje szczęścia człowiekowi zamkniętemu na miłość i bliskość innych.
Źródeł charakteru bohatera można częściowo szukać w jego przeszłości. Duch Wigilijnej Przeszłości pokazuje mu czasy, gdy jako dziecko samotnie pozostawał w szkole podczas świąt. Jego jedynymi towarzyszami byli wówczas bohaterowie książek. Scrooge doświadczył odrzucenia i braku rodzinnego ciepła, dlatego nauczył się ukrywać własne uczucia. Radość przynosił mu przyjazd młodszej siostry Fan, która zabrała go do domu. Wspomnienie jej miłości sprawia, że zaczyna żałować chłodnego stosunku do Freda, jej jedynego syna.
W młodości Scrooge nie był jeszcze człowiekiem całkowicie zgorzkniałym. Odbywał praktykę u pana Fezziwiga, pogodnego i hojnego kupca, który z szacunkiem traktował pracowników. W wigilię kończył pracę wcześniej i urządzał radosne przyjęcie. Oglądając tę scenę, Ebenezer przyznaje, że pracodawca może uczynić życie podwładnego szczęśliwym lub nieznośnym za pomocą jednego słowa czy gestu. Wspomnienie Fezziwiga skłania go do pierwszej refleksji nad sposobem, w jaki traktuje Boba Cratchita.
Scrooge przeżył również miłość do Belli. Młodzi byli zaręczeni, lecz z czasem dziewczyna zauważyła, że w sercu Ebenezera pojawił się nowy bożek – pieniądz. Uwolniła go od obietnicy małżeństwa, ponieważ nie był już tym samym człowiekiem, którego pokochała. Duch pokazuje Scrooge’owi późniejsze życie Belli w otoczeniu męża i dzieci. Bohater uświadamia sobie, że sam zrezygnował z szansy na miłość i rodzinne szczęście. Wybrał majątek, a w zamian otrzymał samotność.
Pierwszym bezpośrednim ostrzeżeniem dla Ebenezera jest pojawienie się ducha Jakuba Marleya. Zmarły wspólnik wlecze ciężki łańcuch złożony z kas, kluczy, zamków, ksiąg handlowych i stalowych sakiewek. Wyjaśnia, że sam wykuł każde jego ogniwo swoim egoizmem. Marley uświadamia Scrooge’owi, że prawdziwym interesem człowieka powinny być „dobroczynność, litość, wyrozumiałość i łagodność”. Ostrzega go także, że własnym postępowaniem przygotował sobie jeszcze cięższy łańcuch. Scrooge po raz pierwszy zaczyna obawiać się moralnych konsekwencji swojego życia.
Scrooge przechodzi przemianę wewnętrzną stopniowo. Duch Wigilijnej Przeszłości przypomina mu samotne dzieciństwo, miłość Fan, dobroć Fezziwiga i utratę Belli. Duch Tegorocznego Bożego Narodzenia pokazuje mu święta w domu Freda oraz rodziny Cratchitów. Ebenezer odkrywa, że ludzie ubodzy mogą być szczęśliwi dzięki miłości, bliskości i wzajemnemu wsparciu. Zaczyna także współczuć choremu Małemu Timowi i pyta, czy chłopiec przeżyje.
Duch przypomina mu wtedy jego własne słowa o zmniejszaniu nadmiaru ludności. Scrooge czuje wstyd, ponieważ rozumie, że wcześniejsze poglądy były okrutne. Pod szatą zjawy widzi również dwoje wychudzonych dzieci symbolizujących Nędzę i Ciemnotę. Ich wygląd uświadamia mu, że społeczeństwo nie może pozostawać obojętne na biedę i brak wykształcenia. W sercu Scrooge’a rodzą się współczucie, odpowiedzialność i zainteresowanie losem innych ludzi.
Decydujące znaczenie ma spotkanie z Duchem Przyszłych Wigilii. Zjawa pokazuje Ebenezerowi samotną śmierć człowieka, którego nikt nie opłakuje. Służba i inne osoby kradną jego rzeczy, a znajomi rozmawiają o zmarłym z obojętnością. Scrooge widzi także pogrążony w żałobie dom Cratchitów po śmierci Małego Tima. Na końcu odkrywa własny zaniedbany nagrobek. Rozumie wtedy, że jeśli się nie zmieni, umrze samotnie, zapomniany i pozbawiony szacunku innych ludzi.
Przerażony bohater błaga o możliwość odmienienia przyszłości. Obiecuje, że zacznie szanować Boże Narodzenie oraz pamiętać o naukach płynących z przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Po przebudzeniu natychmiast potwierdza swoje słowa czynami. Kupuje ogromnego indyka i wysyła go rodzinie Cratchitów, przekazuje wysoki datek na cele dobroczynne oraz odwiedza Freda. Siostrzeniec przyjmuje go z ogromną radością, nie wypominając mu wcześniejszych odmów.
Scrooge całkowicie zmienia również swoje postępowanie wobec Boba Cratchita. Podwyższa mu pensję, obiecuje pomóc jego rodzinie i poleca rozpalić większy ogień w kantorze. Otacza szczególną opieką Małego Tima, dzięki czemu chłopiec otrzymuje potrzebną pomoc i nie umiera. Ebenezer staje się dla niego niemal drugim ojcem. Od tej pory wykorzystuje swój majątek do poprawiania życia innych, a nie wyłącznie do dalszego bogacenia się.
Po przemianie Scrooge jest serdeczny, hojny, radosny i wyrozumiały. Zaczyna rozmawiać z ludźmi, interesować się ich losem i utrzymywać kontakty z rodziną. Nie przejmuje się żartami osób zdziwionych jego nagłą zmianą. Zachowuje ducha Bożego Narodzenia przez cały rok i staje się znany jako człowiek potrafiący właściwie obchodzić święta. Jego nowe postępowanie jest trwałe, dlatego nie można uznać go za chwilową reakcję na strach wywołany wizjami.
Ebenezer Scrooge jest bohaterem dynamicznym, ponieważ jego osobowość, poglądy i hierarchia wartości ulegają całkowitej zmianie. Początkowo wzbudza niechęć jako bezduszny skąpiec, lecz później zdobywa sympatię czytelnika dzięki szczerej skrusze i dobrym czynom. Jego historia dowodzi, że nawet człowiek starszy, przez wiele lat przywiązany do złych nawyków, może zrozumieć swoje winy i rozpocząć nowe życie. Przemiana Scrooge’a pokazuje, że nigdy nie jest za późno na odzyskanie wrażliwości, naprawienie błędów i otwarcie się na drugiego człowieka.
Aktualizacja: 2026-07-18 19:01:59.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.