Szkoła uczuć – streszczenie
„Szkoła uczuć” to powieść, której autorem jest Gustave Flaubert. Przedstawia losy młodzieńca, Fryderyka Moreau, który zakochuje się w młodej mężatce. Powieść miała być diagnozą i obrazem życia uczuciowego pokolenia współczesnego samemu autorowi.
Spis treści
Szkoła uczuć – streszczenie krótkie
15 września 1840 roku Fryderyk Moreau wracał statkiem do Nogent-sur-Seine po zdaniu matury. W czasie podróży poznał Jakuba Arnoux, właściciela „Sztuki Stosowanej”, a następnie jego żonę. Po przypadkowym spotkaniu i kilku rozmowach zakochał się w pani Arnoux. Po powrocie do domu nie potrafił o niej zapomnieć. Wkrótce spotkał się z przyjacielem, Karolem Deslauriersem, z którym od lat dzielił marzenia o karierze, sławie i życiu w Paryżu. Po przyjeździe do stolicy Fryderyk rozpoczął studia prawnicze, lecz szybko stracił nimi zainteresowanie. Bezskutecznie próbował zbliżyć się do rodziny Arnoux i państwa Dambreuse. Przypadek sprawił jednak, że dzięki Hussonetowi trafił do środowiska skupionego wokół Arnoux. Poznał artystów, literatów i malarzy, zaprzyjaźnił się z Dussardierem oraz coraz częściej odwiedzał dom państwa Arnoux. Rozpoczął naukę malarstwa u Pellerina, uczestniczył w spotkaniach towarzyskich i coraz silniej koncentrował się na pani Arnoux. Po niezdanym egzaminie i wyjeździe ukochanej przeżywał okres samotności. Wkrótce okazało się, że odziedziczy znacznie mniejszy majątek, niż oczekiwał, dlatego wrócił do Nogent. Tam zaprzyjaźnił się z Ludwiką Roque, praktykował w kancelarii i prowadził spokojne życie. Wszystko zmieniła wiadomość o śmierci stryja Bartłomieja, który pozostawił mu cały swój majątek. Fryderyk natychmiast wyjechał do Paryża.
Po powrocie odnalazł rodzinę Arnoux, odnowił znajomość z Deslauriersem i wkroczył do paryskiego towarzystwa. Kupił pałacyk przy ulicy Rumfort, zaczął bywać u Dambreuse’ów i poznał Rozanetę. Z czasem odwiedzał zarówno ją, jak i panią Arnoux. W jego domu odbywały się spotkania przyjaciół, podczas których dyskutowano o polityce, sztuce i społeczeństwie. Jednocześnie Arnoux popadał w coraz większe trudności finansowe. Fryderyk pomagał jego rodzinie, próbował ratować sytuację materialną przyjaciela i wspierał panią Arnoux. Kiedy otrzymał piętnaście tysięcy franków, pożyczył całą sumę Arnoux, doprowadzając do zerwania z Deslauriersem. Później coraz częściej spotykał się z Rozanetą. Podczas wyścigów konnych dziewczyna wyznała mu miłość. Wkrótce jednak Fryderyk postanowił zakończyć tę znajomość. Po obiedzie u Cisy’ego obraził gospodarza i stanął przed perspektywą pojedynku.
Tymczasem Deslauriers, działając jako pełnomocnik Fryderyka, odwiedził panią Arnoux, próbował zdobyć jej względy i poinformował ją o planowanym małżeństwie Fryderyka z Ludwiką. W Nogent Ludwika wyznała Fryderykowi miłość i uzyskała jego zgodę na ślub. Po powrocie do Paryża Fryderyk odwiedził Rozanetę, spotkał się z Deslauriersem oraz ponownie zbliżył się do pani Arnoux. Wyznał jej uczucia, a następnie regularnie odwiedzał ją w Auteuil, by spędzać z nią więcej czasu. W lutym przygotował mieszkanie na ich pierwsze spotkanie poza domem, jednak w dniu umówionej schadzki wybuchły zamieszki związane z kryzysem politycznym.
Podczas rewolucji lutowej Fryderyk obserwował walki uliczne, zdobycie Tuilerii, zniszczenie królewskich wnętrz i ogłoszenie Republiki. Spotkał Dussardiera uczestniczącego w walkach, obserwował manifestacje i działalność klubów politycznych. Zachęcony przez znajomych rozpoczął starania o mandat poselski. W tym czasie uczestniczył w przyjęciu u Dambreuse’ów, gdzie ponownie spotkał Ludwikę, panią Arnoux i Rozanetę. Coraz więcej czasu spędzał z kurtyzaną, lecz jednocześnie wróciło jego uczucie do pani Arnoux. Oboje wyznali sobie miłość. Ich rozmowę przerwała jednak Rozaneta, która nakryła ich razem. Niedługo później oznajmiła Fryderykowi, że jest w ciąży. W tym samym czasie Fryderyk zbliżył się do pani Dambreuse, która zakochała się w nim i zaczęła wspierać jego ambicje polityczne.
Po śmierci pana Dambreuse Fryderyk pomagał przy organizacji pogrzebu. Wdowa zaproponowała mu małżeństwo, przekonana, że odziedziczy wielki majątek. Kiedy okazało się, że spadek przypadł Cecylii, Fryderyk mimo wszystko podtrzymał obietnicę ślubu. Rozaneta urodziła syna, a Fryderyk zaczął dzielić życie między nią i panią Dambreuse. Z czasem oba związki zaczęły się psuć. Arnoux zbankrutował i wyjechał z żoną z Paryża. Syn Fryderyka i Rozanety zmarł. Pani Dambreuse rozpoczęła działania zmierzające do odzyskania należności od Arnouxów. Podczas licytacji majątku rodziny Arnoux kupiła szkatułkę należącą wcześniej do pani Arnoux, co doprowadziło do ostatecznego zerwania z Fryderykiem. Ten wyjechał do Nogent z myślą o Ludwice, lecz zastał ją już jako żonę Deslauriersa. Po powrocie do Paryża był świadkiem demonstracji, podczas której Dussardier został zabity przez Senecala.
Po latach podróży Fryderyk wrócił do Francji. Nadal pamiętał panią Arnoux, choć prowadził życie pełne przypadkowych znajomości i romansów. W 1867 roku kobieta niespodziewanie odwiedziła go po raz ostatni. Opowiedziała o życiu w Bretanii, o chorobie męża, losach dzieci i dawnych wydarzeniach. Przekazała mu wyhaftowany portfel oraz pieniądze związane z dawną wierzytelnością. Razem spacerowali po mieście i wspominali przeszłość. Pani Arnoux wyznała, że już przed laty domyśliła się jego miłości. Po powrocie do mieszkania Fryderyk opowiedział jej o swoim uczuciu, które przetrwało całe życie. Kobieta przyznała, że chciałaby uczynić go szczęśliwym, lecz nie zdecydowała się na dalszy krok. Przed odjazdem obcięła pasmo swoich siwych włosów i wręczyła mu je na pamiątkę. Następnie odjechała, a Fryderyk obserwował jej dorożkę z okna.
Wiele lat później Fryderyk i Deslauriers spotkali się ponownie. Rozmawiali o swoich nieudanych małżeństwach, dawnych znajomych i minionych ambicjach. Wspominali Martinona, Hussoneta, Cisy’ego, Pellerina, Rozanetę i panią Arnoux. Opowiadali sobie o kolejach własnego życia oraz o ludziach, których znali przed laty. W końcu wrócili pamięcią do młodości spędzonej w Sens. Przypomnieli sobie szkolne lata, marzenia o przyszłości i wakacyjną wyprawę do domu publicznego prowadzonego przez kobietę nazywaną Turczynką. Wspominali, jak Fryderyk przestraszył się wówczas i uciekł, pociągając za sobą Deslauriersa. Po przywołaniu całego wydarzenia zgodzili się, że właśnie to wspomnienie należało do najważniejszych chwil ich młodości.
Szkoła uczuć – streszczenie szczegółowe
Część pierwsza
I
15 września 1840 roku statek „La Ville de Montereau” opuszcza przystań Świętego Bernarda w Paryżu. Wśród pasażerów znajduje się osiemnastoletni Fryderyk Moreau, wracający do Nogent-sur-Seine po zdaniu matury. Podczas rejsu poznaje Jakuba Arnoux, właściciela „Sztuki Stosowanej”. Rozmawiają o tytoniu, kobietach, podróżach i planach Fryderyka. Rozmowę przerywa służący, wzywający Arnoux do płaczącej córki.
Wkrótce Fryderyk dostrzega żonę Arnoux. Obserwuje ją z daleka i jest nią całkowicie pochłonięty. Kobieta podróżuje z córką Martą i czarnoskórą kobietą pełniącą rolę opiekunki. Gdy szal pani Arnoux zsuwa się do wody, Fryderyk zatrzymuje go, a ona mu dziękuje. Później słucha wraz z rodziną Arnoux występu harfisty. Następnie zostaje zaproszony do salonu i obserwuje rodzinę podczas posiłku. Dowiaduje się, że państwo Arnoux jadą przez Montereau i Châlons do Szwajcarii.
Pod koniec podróży Fryderyk bezskutecznie próbuje nawiązać bliższą znajomość z panią Arnoux. Po przybiciu statku do brzegu żegna się z Arnoux i odjeżdża do domu. W czasie drogi nieustannie wspomina kobietę i postanawia za wszelką cenę zbliżyć się do rodziny Arnoux.
Wieczorem dociera do Nogent-sur-Seine. W domu witają go matka i znajomi. Rozmawiają o rodzinie, spadku po wuju oraz bieżących wydarzeniach. Fryderyk pozostaje jednak myślami przy pani Arnoux. Przed snem otrzymuje wiadomość od przyjaciela Deslauriersa i wychodzi na spotkanie.
II
Ojciec Karola Deslauriersa, były kapitan, po odejściu ze służby został komornikiem. Był człowiekiem zgorzkniałym i surowym, a syna wychowywał twardą ręką. Po sprzedaży urzędu i śmierci żony przenosił się między miastami, aż zapewnił Karolowi częściowe stypendium i umieścił go w liceum w Sens. Tam Karol poznał Fryderyka Moreau. Mimo różnic charakteru i pochodzenia szybko się zaprzyjaźnili. Po incydencie, podczas którego Karol zaatakował służącego obrażającego jego rodzinę, ich więź jeszcze się umocniła.
Karol poświęcił się studiom filozoficznym, czytając dzieła wielu autorów. Fryderyk interesował się historią, literaturą i rysunkiem. Wspólnie rozmawiali o przyszłości, marzyli o podróżach, pracy w Paryżu i wielkich sukcesach. Podczas spacerów i wakacji snuli plany oraz dzielili się ambicjami.
Pani Moreau nie darzyła Deslauriersa sympatią. Gdy ten wyjechał na studia prawnicze do Paryża, przyjaciele ciężko przeżyli rozstanie. Po dwóch latach spotkali się ponownie w Nogent. Deslauriers opowiedział o konflikcie z ojcem, utracie wsparcia finansowego i pracy w kancelarii adwokackiej. Wyjaśnił, że musi odłożyć plany wspólnego życia w stolicy.
Podczas wieczornego spaceru rozmawiali o przyszłości. Fryderyk wspominał podróż i pana Arnoux, a Deslauriers zachęcał go do podtrzymywania tej znajomości. Opowiadał też o swoich zainteresowaniach polityką i planach kariery. Spotkali pana Roque, który próbował nawiązać rozmowę z Fryderykiem. Później Deslauriers radził przyjacielowi zdobywać wpływowe znajomości, poznać państwa Dambreuse i ukończyć studia. Na koniec pożyczył od Fryderyka pieniądze. Po wspólnym spacerze i rozmowach przyjaciele serdecznie się pożegnali.
III
W dwa miesiące po przyjeździe do Paryża Fryderyk otrzymał od pana Roque’a dokumenty przeznaczone dla pana Dambreuse i udał się z nimi do jego domu przy ulicy Anjou. Dambreuse przyjął go krótko, zadał kilka pytań o studia, Nogent i wspólnych znajomych, po czym zakończył wizytę. Wychodząc, Fryderyk zauważył odjeżdżającą kobietę, którą uznał za panią Dambreuse.
Wracając, dostrzegł sklep Jakuba Arnouxa. Kilkakrotnie przychodził pod jego drzwi, obserwował wystawę i w końcu wszedł do środka, lecz nie zastał właściciela. W następnych tygodniach wynajął pokój, rozpoczął studia prawnicze i uczęszczał na wykłady, które szybko porzucił. Zwiedzał muzea, chodził do teatru, lecz nie znajdował zajęcia, które by go pochłonęło.
Odwiedzał dawnych znajomych, czyli Martinona oraz pana de Cisy. Jednocześnie bezskutecznie oczekiwał zaproszenia od państwa Dambreuse. Coraz częściej wracał do sklepu Arnouxa i szukał sposobu zbliżenia się do pani Arnoux. Rozważał publikację artykułów, napisał nawet miłosny list, lecz go zniszczył. Wieczorami obserwował oświetlone okna mieszkania Arnouxów, wypatrując jej cienia. Przemierzał Tuilerie i Pola Elizejskie w nadziei przypadkowego spotkania.
Pogrążony w samotności wrócił na wykłady, próbował pisać powieść inspirowaną własnymi uczuciami, zachęcał Deslauriersa do przyjazdu do Paryża, odwiedzał Senecala i szukał rozrywek. W teatrze zobaczył Arnouxa w towarzystwie dwóch kobiet. Zaniepokojony opaską żałobną na jego kapeluszu, następnego dnia upewnił się w sklepie, że zarówno Arnoux, jak i jego żona są zdrowi.
Po zimie Fryderyk zdał egzamin, odwiedził Nogent, wrócił do Paryża i przeprowadził się do nowego mieszkania. Nie doczekał się zaproszenia od państwa Dambreuse, a jego uczucie do pani Arnoux zaczęło stopniowo słabnąć.
IV
Gdy w grudniu Fryderyk szedł na wykład, trafił na studenckie zbiegowisko przy Panteonie. Poznał tam Hussoneta, dowcipnego młodzieńca, oraz spotkał Martinona. Tłum protestował przeciwko władzom, wykrzykiwał hasła polityczne i starł się z policją. W zamieszaniu zatrzymano subiekta Dussardiera, który stanął w obronie bitego chłopca. Fryderyk i Hussonet odprowadzili go na posterunek, przedstawili jako studenta prawa i próbowali mu pomóc. Poruszony wdzięcznością Dussardiera, Fryderyk podarował mu cygara.
Podczas późniejszego śniadania Hussonet wyznał, że współpracuje ze „Sztuką Stosowaną” Jakuba Arnouxa. Dzięki tej znajomości wprowadził Fryderyka do środowiska skupionego wokół wydawcy. W gabinecie Arnouxa młodzieniec poznał malarzy, krytyków i literatów, obserwował rozmowy o sztuce, sporach zawodowych i interesach. Zbliżył się także do malarza Pellerina, którego często odwiedzał w pracowni.
Coraz częściej bywał w „Sztuce Stosowanej”, poznając charakter Arnouxa, jego interesy oraz krąg znajomych. Jednocześnie usiłował zdobyć wiadomości o pani Arnoux. Pewnego dnia dowiedział się, że nie mieszka ona nad sklepem, co bardzo go rozczarowało. Konflikt Pellerina z Arnoux oraz własne obserwacje osłabiły jego zachwyt właścicielem galerii.
Wkrótce Deslauriers przybył do Paryża. Tego samego dnia Arnoux zaprosił Fryderyka na obiad przy ulicy Choiseul. Wieczorem młodzieniec po raz pierwszy odwiedził dom państwa Arnoux. Poznał ich córkę Martę, spotkał liczne grono artystów i uczestniczył w długiej kolacji. Rozmawiano o sztuce, teatrze i literaturze. Pani Arnoux śpiewała przy akompaniamencie fortepianu, później rozmawiała z Fryderykiem i podała mu rękę na pożegnanie. Wracając samotnie przez nocny Paryż, Fryderyk postanowił zostać malarzem, wierząc, że ta droga przybliży go do pani Arnoux.
V
Fryderyk rozpoczął naukę malarstwa u Pellerina i poznał Senecala, który podczas spotkania ostro krytykował Arnouxa oraz głosił poglądy o społecznej roli sztuki. Deslauriers zamieszkał z Fryderykiem w Paryżu. Przyjaciele prowadzili wspólne życie studenckie, dyskutowali o przyszłości i zmagali się z problemami finansowymi. Fryderyk coraz częściej bywał u Arnouxa, uczestniczył w czwartkowych obiadach i coraz silniej koncentrował się na pani Arnoux. O swoich uczuciach opowiadał Deslauriersowi, który odnosił się do nich sceptycznie.
W mieszkaniu Fryderyka zaczęły odbywać się spotkania znajomych. Do grona bywalców dołączył Dussardier, a rozmowy dotyczyły polityki, kobiet i spraw społecznych. Z czasem pojawiły się napięcia między Fryderykiem i Deslauriersem, związane z Arnoux oraz odmową przedstawienia go w tym środowisku.
Fryderyk nie zdał egzaminu prawniczego i postanowił zostać w Paryżu. Po wyjeździe pani Arnoux próbował ją odwiedzić, lecz zastał jedynie Arnoux. Kolejne miesiące spędził w samotności, oczekując na jej powrót i regularnie odwiedzając „Sztukę Stosowaną”. Po jej powrocie znów zaczął bywać w domu Arnoux i towarzyszył jej podczas spaceru, jednak nie zdobył się na wyznanie uczuć.
Jego uczucie stawało się coraz silniejsze, lecz pozostawało bez odpowiedzi. Deslauriers próbował odciągnąć go od tych myśli i zabrał go wraz ze znajomymi do „Alhambry”. Tam spotkali Arnoux i pannę Vatnaz, obserwowali zabawę oraz uczestniczyli w rozmowach i wydarzeniach towarzyskich do późnej nocy.
VI
Fryderyk dowiedział się, że jego spodziewany majątek jest znacznie mniejszy, niż przypuszczał. Zrezygnował z powrotu do Paryża i mimo prób napisania do państwa Arnoux ostatecznie zerwał z nimi kontakt. Pozostał przy matce, rozpoczął praktykę w kancelarii mecenasa Prouharama i przez długi czas pogrążał się w bezczynności oraz wspomnieniach. Korespondował z Deslauriersem, lecz ich kontakty stopniowo osłabły. Gdy otrzymał wiadomość, że Senecal zamieszkał z Deslauriersem w jego dawnym mieszkaniu, przeżył to bardzo boleśnie.
Coraz częściej spotykał się z Ludwiką Roque. Dziewczyna zaprzyjaźniła się z nim, odwiedzała go, spacerowała z nim i słuchała czytanych przez niego książek. Po wysłuchaniu „Makbeta” doznała silnego wstrząsu nerwowego, dlatego lekarz zalecił unikanie wzruszeń.
Do Nogent przyjechał stryj Bartłomiej. Wizyta nie przyniosła oczekiwanych rezultatów i po jego wyjeździe pani Moreau straciła nadzieję na wsparcie finansowe z jego strony. Fryderyk coraz bardziej przyzwyczajał się do życia na prowincji, a wspomnienie pani Arnoux stopniowo traciło dawną intensywność.
12 grudnia 1845 roku otrzymał wiadomość o śmierci stryja. Okazało się, że odziedziczył cały jego majątek, przynoszący dwadzieścia siedem tysięcy franków rocznego dochodu. Natychmiast postanowił wrócić do Paryża. Tego samego dnia rozeszła się wieść o spadku, a wieczorem zmarła pani Eleonora Roque. Przed wyjazdem Fryderyk spotkał się w ogrodzie z Ludwiką. Dziewczyna, wzruszona jego wyjazdem, pożegnała go i objęła.
Część druga
I
Po otrzymaniu wiadomości o spadku Fryderyk wyjechał do Paryża. W czasie podróży snuł plany dotyczące przyszłości i wyobrażał sobie ponowne spotkanie z panią Arnoux. Po przyjeździe udał się do dawnego mieszkania rodziny Arnoux, lecz dowiedział się, że już tam nie mieszkają. Bezskutecznie próbował odnaleźć ich adres, odwiedzając znajomych i różne instytucje. Dopiero po długich poszukiwaniach odnalazł Regimbarta, od którego uzyskał nowy adres Arnoux.
Fryderyk odwiedził znajomych. Zastał Arnouxa, jego żonę oraz dzieci. Rozmawiał o minionych latach, a następnie obejrzał magazyn z wyrobami porcelanowymi, którymi zajmował się teraz Arnoux. Spotkanie nie przyniosło jednak emocji, jakich się spodziewał. Po wyjściu postanowił wykorzystać odziedziczony majątek, odnowić dawne znajomości i rozpocząć nowe życie w Paryżu.
Następnego dnia spotkał się z Deslauriersem. Przyjaciel opowiedział mu o niepowodzeniu na egzaminie, swojej pracy oraz planach związanych z działalnością publicystyczną. Rozmawiali także o Arnoux, Hussonecie i przyszłości. Po spotkaniu Fryderyk zamówił nową garderobę i przygotowywał się do wejścia do paryskiego towarzystwa.
Wkrótce ponownie odwiedził Arnouxa. Ten zaprosił go na bal organizowany przez Rozanetę. Fryderyk obserwował barwne towarzystwo artystów, aktorów i znajomych Arnoux. Poznał między innymi Hussoneta, Pellerina, pannę Vatnaz oraz Delmara. W trakcie zabawy zauważył bliskie relacje między Rozanetą, Arnoux i Delmarem. Wieczór upłynął na tańcach, rozmowach, wystawnej kolacji i spotkaniach towarzyskich.
II
Fryderyk kupił pałacyk przy ulicy Rumfort, urządził go i rozpoczął przygotowania do życia w paryskim towarzystwie. Wysłał prośbę o możliwość odwiedzin do państwa Dambreuse i został przyjęty w dniu wizyt. Uczestniczył w salonowych rozmowach, po czym otrzymał zaproszenie do regularnych odwiedzin.
Następnie odwiedził Rozanetę. Zastał ją w domu, obserwował jej codzienne zajęcia oraz rozmowy z fryzjerem, służbą i panną Vatnaz. Rozaneta prosiła go o przekazanie wiadomości Arnouxowi. Fryderyk próbował okazać jej uczucie, lecz spotkał się z chłodną reakcją.
Kolejnego dnia odwiedził panią Arnoux. Rozmawiali o rodzinie, planach Fryderyka oraz jego przyszłości zawodowej. Po spotkaniu zorganizował przyjęcie dla przyjaciół i zaprosił między innymi Deslauriersa, Hussoneta, Pellerina, Dussardiera, Senecala oraz pana de Cisy.
Podczas przyjęcia goście prowadzili długie spory polityczne, społeczne, artystyczne i literackie. Senecal krytykował istniejący porządek społeczny, Deslauriers atakował władzę, a pozostali uczestnicy dyskutowali o sztuce, literaturze i bieżących wydarzeniach. Po zakończeniu spotkania Fryderyk zwrócił Deslauriersowi pieniądze i rozstał się z gośćmi.
Rozmowy o Arnoux wzbudziły w nim niepokój o sytuację finansową przyjaciela. Następnego dnia odwiedził panią Arnoux i przekazał jej informacje o długach oraz problemach związanych z inwestycjami męża. Kobieta potwierdziła swoje obawy. Wkrótce Arnoux zabrał Fryderyka do domu Rozanety, a od tego czasu młody Moreau zaczął regularnie bywać zarówno u Rozanety, jak i u pani Arnoux.
III
Fryderyk coraz częściej przebywał w domu państwa Arnoux, troszcząc się o rodzinę i wysłuchując skarg pani Arnoux na męża. Poznał historię ich małżeństwa oraz kolejne przedsięwzięcia Arnouxa. Nie potrafił jednak wyznać kobiecie swoich uczuć. Arnoux popadł w kłopoty po bankructwie spółki, za której zobowiązania został współodpowiedzialny. Fryderyk wspierał rodzinę, odwiedzał ją częściej i starał się pomóc w sprawach finansowych.
Jednocześnie bywał u Rozanety, gdzie spotykał między innymi Delmara. Arnoux wmówił żonie, że Rozaneta jest kochanką Fryderyka, lecz ten zaprzeczył temu oskarżeniu. Wkrótce otrzymał od notariusza wiadomość o należnych mu piętnastu tysiącach franków. Deslauriers planował wykorzystać te pieniądze na rozwój wspólnego pisma, jednak Arnoux niespodziewanie poprosił Fryderyka o pożyczkę na spłatę pilnego długu. Fryderyk przekazał mu całą sumę, a Deslauriersowi skłamał, że pieniądze przegrał w karty, co doprowadziło do zerwania ich przyjaźni.
Zniechęcony sytuacją Fryderyk przestał odwiedzać państwa Arnoux i poświęcił się pracy nad historią renesansu. Po pewnym czasie pani Arnoux odwiedziła go z prośbą o pomoc w rozmowie z Dambreuse’em w sprawie długów męża. Bankier zgodził się odroczyć spłatę i zaproponował Fryderykowi stanowisko w przedsiębiorstwie górniczym. Później Fryderyk udał się do Creil, chcąc zobaczyć panią Arnoux, i dotarł do fabryki związanej z Arnoux.
IV
Fryderyk udał się z Rozanetą na wyścigi konne na Polu Marsowym. W czasie przejażdżki dowiedział się od niej, że zakończyła znajomość z Delmarem. Na hipodromie obserwowali kolejne gonitwy, a Rozaneta wyznała Fryderykowi miłość. W tłumie dostrzegł kobietę, którą wziął za panią Arnoux. Później rzeczywiście zobaczył ją w powozie i był świadkiem, jak Rozaneta ostentacyjnie ją obraziła. Następnie oboje udali się do „Café Anglais”. Rozaneta wielokrotnie opuszczała Fryderyka, przyjmując innych gości, a ostatecznie wyjechała z Cisym, pozostawiając go z Hussonetem.
Nazajutrz Fryderyk postanowił zerwać z Rozanetą. Otrzymał pieniądze za sprzedaną farmę, część ulokował, a część przeznaczył na grę giełdową. Dowiedział się również, że utracił wierzytelność zabezpieczoną na majątku Arnoux. Pellerin próbował sprzedać mu portret Rozanety, lecz bez powodzenia. Senecal poinformował Fryderyka o utracie posady w fabryce Arnoux.
Później Fryderyk uczestniczył w wystawnym obiedzie wydanym przez Cisy’ego. W trakcie rozmowy goście wspominali Rozanetę i Arnouxa. Kiedy Cisy zaczął mówić o pani Arnoux, Fryderyk rzucił w niego talerzem. Doszło do obrazy honorowej i ustalono pojedynek. Regimbart został jego sekundantem. Po sporach dotyczących warunków starcia wyznaczono termin pojedynku na następny dzień. Fryderyk, pozostawszy sam, zmagał się z lękiem przed walką i możliwością śmierci.
V
Deslauriers otrzymał od Fryderyka pełnomocnictwo do odzyskania należności od Arnouxa. Rozważając własną sytuację finansową, postanowił odwiedzić panią Arnoux. Przedstawił się jej jako prawnik działający w imieniu Fryderyka, rozmawiał o sprawach majątkowych rodziny i krytykował postępowanie Arnoux. Następnie próbował zdobyć względy pani Arnoux, wyznał jej miłość i pocałował ją w rękę, lecz został stanowczo odrzucony. Chcąc sprawić jej ból, oznajmił, że Fryderyk zamierza poślubić Ludwikę Roque. Po jego wyjściu pani Arnoux uświadomiła sobie własne uczucia do Fryderyka.
W tym samym czasie Fryderyk przebywał w Nogent i spacerował z Ludwiką Roque. Rozmawiali o wspomnieniach z dzieciństwa, jej życiu oraz planach na przyszłość. Dziewczyna wyznała mu miłość, a następnie zapytała, czy zostanie jej mężem. Fryderyk odpowiedział twierdząco. Ich rozmowę przerwało pojawienie się pana Roque.
Później Fryderyk odbył z nim podróż po okolicznych posiadłościach. Po powrocie otrzymał trzy listy. Pan Dambreuse zapraszał go do siebie, Rozaneta prosiła o pożyczkę pięciuset franków, a Deslauriers pisał o sprawie związanej z należnością od Arnoux i odradzał mu przyjazd do Paryża. Fryderyk postanowił pomóc Rozanecie. Jednocześnie zaczął rozważać swój powrót do stolicy, obawiając się, że dłuższy pobyt w Nogent zmusi go do szybkiego zawarcia małżeństwa z Ludwiką.
VI
Po powrocie do Paryża Fryderyk rozważał małżeństwo z Ludwiką Roque, lecz nie potrafił podjąć decyzji. Otrzymał wizytę panny Vatnaz, która przekazała mu wiadomości o Rozanecie żyjącej u boku bogatego księcia Czernukowa i zaprosiła go do niej. Następnego dnia Fryderyk odwiedził Rozanetę w jej nowej rezydencji. Przyniósł jej pięćset franków, o które wcześniej prosiła. Rozmawiali o pojedynku, przeszłości i planach wyjazdu nad morze. Rozaneta proponowała mu wspólny pobyt w pobliżu jej miejsca zamieszkania, lecz odmówił. Opuszczając dom, zauważył szkatułkę należącą niegdyś do pani Arnoux.
Wkrótce przypadkowo spotkał panią Arnoux na ulicy, a następnie odwiedził Deslauriersa. Dowiedział się od niego o rozmowie z panią Arnoux i o uwolnieniu Senecala. Później uczestniczył w spotkaniu urządzonym przez Dussardiera z okazji wyjścia Senecala z więzienia. Wśród uczestników znaleźli się między innymi Deslauriers i Hussonet. Wieczór upłynął na politycznych sporach, rozmowach o sytuacji we Francji oraz wspólnym poczęstunku.
Niedługo potem Fryderyk odwiedził sklep Arnouxa. Spotkał tam panią Arnoux i wyjaśnił, że nie zamierza poślubić Ludwiki. W rozmowie wyznał jej swoje uczucia i pocałował ją. Następnego dnia ponownie próbował ją przekonać o swojej miłości. Kobieta zażądała jednak, by zachowali ostrożność. Wkrótce wyjechała do Auteuil, dokąd Fryderyk zaczął regularnie przyjeżdżać. Spędzali razem wiele czasu, rozmawiając o przeszłości, swoich uczuciach i życiu. Ich relacja stawała się coraz bliższa, choć oboje unikali przekroczenia wyznaczonych granic.
W połowie lutego Fryderyk uzyskał od pani Arnoux zgodę na spotkanie poza jej domem. Wynajął mieszkanie przy ulicy Tronchet i przygotował je na jej przybycie. W dniu umówionego spotkania w mieście trwały demonstracje związane z zakazanym bankietem reformistów. Fryderyk przez wiele godzin czekał na panią Arnoux, nie wiedząc, dlaczego nie nadchodzi.
Część trzecia
I
Fryderyka obudziły odgłosy strzelaniny. Mimo próśb Rozanety wyszedł na ulice Paryża, gdzie trwały walki rewolucyjne. W mieście powstawały barykady, tłumy przejmowały kolejne punkty strategiczne, a monarchia traciła kontrolę nad sytuacją. Fryderyk obserwował starcia wokół wieży ciśnień przy Palais-Royal. Widział walkę powstańców ze strażą miejską, szturm na posterunek, pożar budynku, rannych i zabitych. Dowiedział się, że król opuścił Tuilerie.
Udał się do pałacu Tuileries, którego bramy były już otwarte dla ludności. Zwiedzał wnętrza wraz z Hussonetem. Wkrótce do pałacu wtargnął tłum. Ludzie zajęli sale reprezentacyjne, usunęli tron i wyrzucili go przez okno. Następnie rozpoczęli niszczenie wyposażenia, rozbijali meble, lustra i dekoracje, plądrowali pomieszczenia oraz wynosili przedmioty. Po opuszczeniu pałacu Fryderyk i Hussonet wrócili do Palais-Royal, gdzie trwały dalsze zniszczenia i pożary.
W Ogrodzie Tuileryjskim spotkali Dussardiera, który opowiadał o swoim udziale w walkach, zdobyciu Tuilerii i ogłoszeniu Republiki. Następnie Fryderyk towarzyszył Hussonetowi do redakcji, gdzie ten przygotowywał relację z wydarzeń. Po wysłuchaniu proklamacji Rządu Tymczasowego Fryderyk wrócił do domu.
Następnego dnia odwiedził Deslauriersa, który otrzymał funkcję komisarza i wyjechał na prowincję. Potem spotkał się z Rozanetą. W kolejnych tygodniach oboje spacerowali po ulicach Paryża, obserwując manifestacje, uroczystości republikańskie, sadzenie Drzew Wolności oraz liczne delegacje udające się do Ratusza z postulatami i prośbami.
Fryderyk spotkał Pellerina uczestniczącego w pochodzie artystów domagających się utworzenia Forum Sztuki. Rozmawiał także z Regimbartem, który krytykował sytuację polityczną i działania władz republikańskich. W tym czasie pan Dambreuse, obawiając się skutków rewolucji, zaczął zabiegać o względy nowych władz. Zaproponował Fryderykowi kandydowanie do Zgromadzenia Narodowego.
Zachęcony przez Dussardiera, Deslauriersa, Rozanetę i pannę Vatnaz, Fryderyk przygotował program polityczny i rozpoczął starania o mandat. Odwiedzał liczne kluby polityczne wraz z Delmarem. Ostatecznie wystąpił w Klubie Rozumu, gdzie przewodniczył Senecal. Po serii przemówień różnych uczestników Fryderyk zgłosił swoją kandydaturę. Senecal zakwestionował jednak jego zaangażowanie w sprawy republikańskie, przypominając o wcześniejszych zobowiązaniach i nieobecności podczas wydarzeń lutowych. Rozpoczęła się dyskusja nad jego kandydaturą.
II
W domu państwa Dambreuse odbyło się przyjęcie, na które zaproszono między innymi Fryderyka, Ludwikę Roque, Arnouxów, Cisy’ego, Martinona, Pellerina oraz przedstawicieli konserwatywnego towarzystwa. Przed rozpoczęciem obiadu rozmawiano o niedawnych wydarzeniach politycznych, obawach związanych z rewolucją oraz o planach matrymonialnych Cisy’ego i Martinona wobec Cecylii Dambreuse.
Podczas obiadu Fryderyk usiadł obok pani Arnoux. Próbował nawiązać z nią bliższą rozmowę i przypominał o swojej miłości, lecz spotkał się z chłodną odpowiedzią. Jednocześnie obserwował Ludwikę, która śledziła jego zachowanie. Rozmowy przy stole dotyczyły polityki, rewolucji, prasy, odwagi podczas walk ulicznych oraz wydarzeń ostatnich miesięcy. Fryderyk opowiadał o Dussardierze, który zdobył sławę dzięki udziałowi w walkach.
W trakcie spotkania ujawniono istnienie portretu Rozanety należącego do Fryderyka. Wzbudziło to domysły, że jest on jej kochankiem. Informacja ta wywarła wrażenie zarówno na pani Arnoux, jak i na Ludwice. Goście zjedli obiad i przeszli do ogrodu. Pellerin zmienił swoje poglądy polityczne i występował w obronie monarchii, Arnoux dyskutował o socjalizmie, a pozostali uczestnicy spierali się o własność, politykę i skutki rewolucji.
Pani Dambreuse poświęcała Fryderykowi coraz więcej uwagi. Rozmawiała z nim na osobności, okazując mu życzliwość i zainteresowanie. W tym samym czasie Ludwika rozmawiała z panią Arnoux o Fryderyku, przyznając się do uczucia wobec niego. Pani Arnoux dawała do zrozumienia, że nie ufa jego obietnicom.
Po zakończeniu przyjęcia Ludwika spacerowała z Fryderykiem. Skarżyła się na jego zachowanie podczas obiadu, prosiła o zapewnienia miłości i namawiała go do rychłego oświadczenia się. Fryderyk unikał jednoznacznych deklaracji, tłumacząc zwłokę sytuacją osobistą i polityczną. Następnie pożegnał towarzystwo i udał się do Rozanety.
Tymczasem pani Arnoux wracała do domu z mężem. Arnoux przekonywał ją, że Fryderyk jest kochankiem Rozanety i zapewne spędza noc w jej domu. Słowa te pogłębiły niepokój pani Arnoux.
Jeszcze tej samej nocy Ludwika postanowiła odszukać Fryderyka. Wraz z Katarzyną wymknęła się z domu i udała się pod jego paryski adres. Po drodze zatrzymywały je patrole Gwardii Narodowej. Na miejscu dowiedziały się od dozorcy, że Fryderyk od wielu miesięcy nie nocuje w swoim mieszkaniu. Załamana Ludwika rozpłakała się. O świcie Katarzyna odprowadziła ją z powrotem do domu, próbując ją pocieszyć.
III
Fryderyk coraz więcej czasu spędzał z Rozanetą. Wspólnie przesiadywali na tarasie, chodzili do teatrów, jeździli do Lasku Bulońskiego i planowali kolejne spotkania. Rozaneta opowiadała mu o nowych romansach Arnouxa oraz o jego trudnościach finansowych. Arnoux zamknął fabrykę, szukał nowych źródeł dochodu i przeżywał kryzys rodzinny. W końcu odwiedził Fryderyka i nakłonił go do ponownych odwiedzin w swoim domu.
Fryderyk udał się do pani Arnoux. Podczas rozmowy wrócili do wydarzeń sprzed lat i do niespełnionego spotkania, które nie doszło do skutku z powodu choroby jej syna. Pani Arnoux zarzuciła Fryderykowi związek z Rozanetą. Fryderyk tłumaczył, że związał się z nią po utracie nadziei na odwzajemnienie uczuć. Rozmowa doprowadziła do pojednania i wyznania wzajemnej miłości. Gdy się pocałowali, niespodziewanie pojawiła się Rozaneta, która przyjechała do Arnouxa po pieniądze. Widząc ich razem, wywołała gwałtowną awanturę. Fryderyk odjechał z nią, a pani Arnoux została sama.
Po powrocie Rozaneta wyznała, że jest w ciąży. Fryderyk porzucił myśl o natychmiastowym rozstaniu. Następnego dnia wykupił jej dług u panny Vatnaz. Podczas wizyty zastał tam między innymi Dussardiera, Delmara i grono bywalców polityczno-artystycznego salonu. Po tym wydarzeniu coraz bardziej dostrzegał wady Rozanety i coraz chętniej wracał do towarzystwa pani Dambreuse.
W domu Dambreuse’ów trwały przygotowania do małżeństwa Cecylii i Martinona. Mimo prób zniechęcenia go przez panią Dambreuse, Martinon podtrzymał swoje zamiary i ostatecznie poślubił Cecylię. W tym samym czasie Fryderyk coraz częściej odwiedzał panią Dambreuse. Spotykali się podczas spacerów, w teatrze i w jej buduarze, prowadzili długie rozmowy o uczuciach, wymieniali listy i książki. Fryderyk zabiegał o jej względy, a ich relacja stopniowo stawała się coraz bardziej zażyła.
Po ślubie Cecylii pani Dambreuse okazywała wzruszenie i rozdrażnienie. Podczas jednej z wizyt Fryderyk wyznał jej miłość. Kobieta przyjęła jego uczucia i zaprosiła go na obiad sam na sam. Tego samego dnia Fryderyk spotkał Deslauriersa, który opowiedział o swoich politycznych niepowodzeniach, pobycie na emigracji i problemach finansowych. Rozmawiali również o możliwości kandydowania Fryderyka do parlamentu oraz o znalezieniu dla Deslauriersa stanowiska dzięki wpływom Dambreuse’a.
Wieczorem Fryderyk zjadł obiad z panią Dambreuse. Rozmawiali o jego planach politycznych, a ona obiecała poprzeć jego kandydaturę. Po spotkaniu wrócił do Rozanety, która z radością go powitała i postanowiła pozostać mu wierna mimo wszystkich trudności.
IV
Deslauriers rozpoczął współpracę z panem Dambreuse przy projekcie połączenia przedsiębiorstw górniczych. Opracował argumentację prawną i polityczną na rzecz przedsięwzięcia oraz przygotował materiały wspierające kandydaturę Fryderyka w wyborach. Fryderyk coraz bardziej angażował się w związek z panią Dambreuse. Ich romans stał się powszechnie znany; wspólnie bywali na przyjęciach i spotykali się potajemnie. Z czasem Fryderyk zaczął jednak odczuwać rozczarowanie tym związkiem, choć nadal widział w nim szansę na realizację swoich ambicji.
Wkrótce pojawili się Senecal i Deslauriers, przypominając Fryderykowi o planowanej kampanii wyborczej. Tymczasem stan zdrowia pana Dambreuse gwałtownie się pogorszył. Po kolejnych atakach choroby i krwotokach bankier zmarł. Pani Dambreuse czuwała przy nim do końca, a po śmierci przejęła organizację spraw związanych z pogrzebem. Fryderyk uczestniczył w ostatnich godzinach życia bankiera, a następnie zajął się formalnościami urzędowymi i przygotowaniem uroczystości pogrzebowych. Pogrzeb odbył się z wielką pompą i zgromadził liczne grono polityków, urzędników oraz znajomych zmarłego.
Po pogrzebie pani Dambreuse wyznała Fryderykowi, że spodziewa się odziedziczyć ogromny majątek, i zaproponowała mu małżeństwo. Wkrótce okazało się jednak, że obowiązuje wcześniejszy testament, przekazujący cały majątek Cecylii. Pani Dambreuse utraciła oczekiwany spadek i pozostała jedynie przy własnych dochodach oraz pałacu. Mimo rozczarowania Fryderyk podtrzymał obietnicę małżeństwa.
W tym samym czasie Rozaneta urodziła syna. Fryderyk odwiedzał ją w zakładzie położniczym, a następnie spędzał z nią i dzieckiem wiele czasu. Gdy otrzymał wiadomość o niepowodzeniu swojej kandydatury wyborczej, zaczął prowadzić podwójne życie, dzieląc czas między Rozanetę i panią Dambreuse. Regularnie odwiedzał syna oddanego na wieś do mamki, jednocześnie ukrywając przed obiema kobietami swoje relacje.
Z czasem pani Dambreuse stawała się coraz bardziej zazdrosna i domagała się zerwania z Rozanetą. Równocześnie Fryderyk coraz wyraźniej dostrzegał jej egoizm i skłonność do dominacji. Także jego stosunki z Rozanetą ulegały pogorszeniu. Kobieta marzyła o małżeństwie i prowadzeniu domu, podczas gdy Fryderyk coraz częściej odczuwał znużenie ich związkiem.
Kiedy Rozaneta otrzymała nakaz zapłaty dawnych długów wobec panny Vatnaz, komornik rozpoczął procedurę zajęcia jej majątku. Próby uzyskania pieniędzy od Arnouxa okazały się bezskuteczne. Fryderyk odnalazł Arnouxa prowadzącego sklep z dewocjonaliami, lecz na widok pani Arnoux zrezygnował z rozmowy i odszedł.
V
Po odkryciu, że Arnoux wraz z żoną opuścił Paryż, Fryderyk usiłował zdobyć dwanaście tysięcy franków potrzebnych do zażegnania grożącej Arnouxowi sprawy. Pożyczył tę sumę od pani Dambreuse, tłumacząc, że pieniądze mają pomóc Dussardierowi. Następnie bezskutecznie próbował odnaleźć Arnouxa. Od Regimbarta dowiedział się, że Arnoux oszukał Mignota, sprzedał powierzone mu akcje i wyjechał z żoną do Hawru. Informacja o wyjeździe pani Arnoux wstrząsnęła Fryderykiem.
W tym samym czasie zmarł syn Rozanety i Fryderyka. Przy zwłokach dziecka Rozaneta pogrążyła się w rozpaczy, wspominając przyszłość, której nie będzie mu dane przeżyć. Fryderyk myślał o pani Arnoux, wyobrażając sobie jej niepewny los po opuszczeniu Paryża. Oboje płakali nad własnymi stratami.
Pani Dambreuse dowiedziała się, że pożyczone przez nią pieniądze miały pomóc Arnouxowi. Zachowała jednak pozory spokoju i zaczęła interesować się dawnymi zobowiązaniami małżeństwa Arnoux. Za pośrednictwem Deslauriersa doprowadziła do uruchomienia procedury odzyskania należności zabezpieczonych podpisem pani Arnoux.
Kilka miesięcy później Fryderyk zobaczył ogłoszenie o licytacji majątku Arnouxów. Odkrył, że egzekucję prowadzi Senecal. Przekonany, że za sprawą stoi Rozaneta, oskarżył ją o prześladowanie pani Arnoux. Między dawnymi kochankami doszło do gwałtownej kłótni. Fryderyk wypomniał Rozanecie jej przeszłość i oświadczył, że jedyną kobietą, którą naprawdę kochał, była pani Arnoux. Mimo próśb Rozanety zerwał z nią definitywnie.
Wieść o planowanym małżeństwie Fryderyka z panią Dambreuse dotarła do Nogent. Ludwika ciężko przeżyła tę wiadomość, a mieszkańcy miasta szeroko ją komentowali. Tymczasem Fryderyk coraz bardziej oddalał się od swojej narzeczonej.
Podczas licytacji majątku Arnouxów Fryderyk obserwował sprzedaż przedmiotów należących niegdyś do pani Arnoux. Wśród zgromadzonych pojawiła się również Rozaneta. Pani Dambreuse kupiła szkatułkę należącą wcześniej do pani Arnoux, ignorując prośby Fryderyka, by tego nie robiła. Po zakończeniu licytacji Fryderyk zerwał z nią i zrezygnował z planowanego małżeństwa.
Po tych wydarzeniach wyjechał do Nogent z myślą o Ludwice. Na miejscu przypadkowo zobaczył ją wychodzącą z kościoła jako nowo poślubioną żonę Deslauriersa. Wstrząśnięty wrócił do Paryża.
W mieście trwały niepokoje polityczne po rozwiązaniu Zgromadzenia Narodowego. Na bulwarach Fryderyk był świadkiem demonstracji. Kiedy Dussardier zawołał: „Niech żyje Republika!”, został śmiertelnie ugodzony przez policjanta. Fryderyk rozpoznał w zabójcy Senecala.
VI
Po latach podróży Fryderyk wrócił do Francji. Odwiedzał salony, nawiązywał nowe znajomości i przeżywał kolejne romanse, jednak żadne z tych doświadczeń nie wyparło wspomnienia pani Arnoux. Z biegiem lat porzucił dawne ambicje, a jego życie upływało bez większych zmian.
Pod koniec marca 1867 roku pani Arnoux niespodziewanie odwiedziła go w jego mieszkaniu. Opowiedziała o losach swojej rodziny po wyjeździe z Paryża. Wraz z mężem zamieszkała w Bretanii, gdzie prowadzili oszczędne życie, starając się spłacić długi. Arnoux ciężko chorował, córka wyszła za mąż i zamieszkała w Bordeaux, a syn służył w wojsku. Przyznała również, że po dawnym bankructwie widziała Fryderyka na dziedzińcu, lecz ukryła się przed nim, obawiając się zarówno jego, jak i własnych uczuć.
Przyniosła mu wyhaftowany przez siebie portfel oraz pieniądze związane z dawną wierzytelnością. Opowiadała o swoim domu nad morzem, o ogrodzie i ławce nazwanej jego imieniem. Następnie oboje wyszli na spacer po mieście. Rozmawiali o wydarzeniach sprzed lat, wspominali wspólne spotkania, rodzinę Arnoux, dawne obiady, wizyty w teatrze, spacery i znajomych. Pani Arnoux wyznała, że już przed laty domyśliła się jego miłości, lecz nie odważyła się tego potwierdzić. Oboje zgodzili się, że darzyli się uczuciem przez cały czas rozłąki.
Po powrocie do mieszkania Fryderyk wyznał jej, jak wielkie znaczenie miała dla niego przez całe życie. Wspominał, że wszystkie jego uczucia i marzenia były związane z jej osobą. Pani Arnoux słuchała tych słów wzruszona. Zapytała, czy zamierza się ożenić. Kiedy odpowiedział przecząco i wyznał, że przyczyną jest właśnie ona, przez chwilę pozwoliła mu się objąć, po czym odsunęła się, mówiąc, że pragnęłaby dać mu szczęście.
Między nimi zapanowało milczenie. Oboje czuli, że zbliża się chwila ostatecznego rozstania. Gdy wybiła pora odjazdu, pani Arnoux oznajmiła, że nigdy więcej się nie zobaczą. Pożegnała Fryderyka, życząc mu szczęścia i całując go w czoło. Następnie obcięła pasmo swoich siwych włosów i wręczyła mu je na pamiątkę. Po wyjściu wsiadła do dorożki i odjechała. Fryderyk obserwował jej odjazd przez okno. Na tym zakończyło się ich ostatnie spotkanie.
VII
Pewnej zimy Fryderyk i Deslauriers spotkali się ponownie i spędzili wieczór przy kominku. Fryderyk opowiedział o rozstaniu z panią Dambreuse, która po ich zerwaniu poślubiła Anglika. Deslauriers wyznał, że jego żona, Ludwika Roque, uciekła z pewnym śpiewakiem. Następnie relacjonował kolejne etapy swojej kariery po utracie stanowiska prefekta: pracował w Algierze, był sekretarzem paszy, dyrektorem administracyjnym gazety, agentem reklamowym i radcą prawnym przedsiębiorstwa przemysłowego. Fryderyk przyznał, że roztrwonił znaczną część majątku i prowadzi skromne życie.
Przyjaciele wymieniali wiadomości o dawnych znajomych. Dowiedzieli się, że Martinon został senatorem, Hussonet objął wpływowe stanowisko związane z prasą i teatrami, a Cisy zamieszkał w rodowym zamku i poświęcił się rodzinie oraz religii. Wspominali również Pellerina, który porzucił kolejne zainteresowania i został fotografem. Rozmawiali o Senecalu, którego los pozostawał nieznany, o pani Arnoux mieszkającej z synem we Włoszech oraz o śmierci Arnouxa. Deslauriers opowiedział też o spotkaniu z Rozanetą, która wychowywała adoptowanego chłopca. Przyznał również, że po rozstaniu Fryderyka wykorzystał jej samotność i został jej kochankiem.
Następnie wspominali dawnych znajomych związanych z kręgiem Arnouxa oraz Regimbarta, którego Deslauriers widywał jako schorowanego starca włóczącego się wieczorami po paryskich lokalach. Rozmowa zeszła na politykę. Deslauriers wyjaśnił pochodzenie słynnych bankietów z cielęcymi głowami, opowiedział o ich historycznych korzeniach i przyznał, że z wiekiem utracił dawny zapał polityczny.
Później obaj zaczęli wspominać młodość spędzoną w Sens. Przypominali sobie szkolne sale, nauczycieli, kolegów, wykłady, lekcje rysunku, szkolne zabawy, rozdania nagród i wakacyjne wyjazdy. Rozmawiali o dawnych planach na przyszłość. Fryderyk przypomniał własny zamiar napisania powieści historycznej, a Deslauriers marzenie o stworzeniu historii filozofii.
Wspomnienia doprowadziły ich do wydarzenia z wakacji 1837 roku. Przypomnieli sobie wyprawę do domu publicznego prowadzonego przez kobietę nazywaną Turczynką. Pewnej niedzieli wymknęli się tam potajemnie, niosąc bukiety kwiatów. Fryderyk wręczył swój bukiet jednej z kobiet, lecz atmosfera miejsca, lęk i wzruszenie całkowicie go sparaliżowały. Nie potrafił się odezwać ani zrobić kroku. Rozbawione dziewczęta zaczęły się śmiać, a Fryderyk, przekonany, że szydzą z niego, uciekł. Ponieważ miał przy sobie pieniądze, Deslauriers również musiał opuścić lokal. Ich ucieczka została zauważona i przez wiele lat była przedmiotem żartów. Wspominając to po latach, obaj uznali to za najlepsze wydarzenie z młodości.
Aktualizacja: 2026-07-02 17:15:50.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.