Katarynka jako nowela
„Katarynka” Bolesława Prusa to utwór zaliczany do nowel, ponieważ skupia się na jednym głównym wątku: Tomasza pod wpływem cierpienia niewidomej dziewczynki. Tytułowa katarynka pełni w tekście bardzo ważną funkcję, ponieważ staje się przedmiotem, który uruchamia punkt kulminacyjny i prowadzi do moralnej przemiany bohatera. Dzięki temu utwór można uznać za nowelę, choć Prus nie przestrzega w nim wszystkich reguł gatunku w sposób całkowicie rygorystyczny.
Spis treści
Nowela – definicja
Nowela to krótki utwór epicki pisany prozą, zwykle oparty na zwartej, jednowątkowej fabule i niewielkiej liczbie bohaterów. Według definicji gatunku akcja noweli powinna być skondensowana, pozbawiona nadmiaru wątków pobocznych, dygresji i rozbudowanych opisów, a wszystkie elementy kompozycji powinny prowadzić do punktu kulminacyjnego oraz wyrazistej puenty. Ważną cechą noweli jest także obecność jednego motywu, przedmiotu lub zdarzenia, które skupia wokół siebie sens całego utworu. W klasycznej noweli taki element określa się często jako motyw sokoła albo nawiązuje do „teorii sokoła”.
Kamizelka jako nowela
Autor nie przestrzegał ściśle wszystkich wymagań gatunkowych noweli. Należą do nich zwięzła, jednowątkowa fabuła, ograniczenie epizodów, dygresji i komentarzy, ograniczona liczba bohaterów drugoplanowych oraz dążenie do punktu kulminacyjnego i puenty. Utwór łamie konwencję przede wszystkim przez umieszczony na początku opis młodości pana Tomasza, jego dawnej pracy adwokackiej, powodzenia u kobiet, planów małżeńskich i stopniowego zwrotu ku sztuce. Nie jest to jednak przypadkowe rozbudowanie tekstu, ale część służąca charakterystyce bohatera. Dzięki tym informacjom czytelnik lepiej rozumie, dlaczego pan Tomasz stał się człowiekiem przywiązanym do wygody, własnych przyzwyczajeń, elegancji i estetycznego porządku.
Opis przeszłości mecenasa nie jest więc rozbudowaną retrospekcją oderwaną od głównej akcji, lecz przywołaniem konkretnych faktów, które miały wpływ na ukształtowanie jego charakteru. Pan Tomasz zostaje pokazany jako człowiek kulturalny, wrażliwy na sztukę i łagodny wobec ludzi, ale jednocześnie skupiony na sobie oraz bardzo przywiązany do własnego spokoju. Szczególnie ważna jest jego chorobliwa niechęć do katarynek, ponieważ właśnie ona zostaje skonfrontowana z potrzebami niewidomej dziewczynki. W ten sposób dłuższe wprowadzenie przygotowuje najważniejszy konflikt utworu: zderzenie wygody dorosłego człowieka z cierpieniem dziecka pozbawionego wrażeń.
Tytuł noweli wskazuje, że jest ona zgodna z „teorią sokoła”. Oznacza to, że katarynka wiąże się ściśle z fabułą utworu, napędzając wydarzenia i prowadząc do punktu kulminacyjnego. Nazwa teorii pochodzi od noweli Giovanniego Boccaccia „Sokół”, uznawanej za wzorzec gatunkowy. W takim modelu jeden przedmiot, motyw lub sytuacja organizuje całą akcję i ujawnia najważniejszy sens tekstu. W utworze Prusa funkcję tę pełni właśnie katarynka: dla pana Tomasza jest symbolem hałasu, brzydoty i zakłócenia porządku, natomiast dla niewidomej dziewczynki staje się źródłem radości, wzruszenia i kontaktu ze światem.
Nowela Prusa posiada wyraźny punkt kulminacyjny, którym jest chwila, gdy pan Tomasz chce przepędzić kataryniarza, ale zauważa reakcję niewidomej dziewczynki. Dziecko tańczy, klaszcze, śmieje się i płacze ze wzruszenia, ponieważ od dawna nie doświadczyło tak wielu bodźców. W tym momencie bohater rozumie, że jego osobista niechęć do katarynek jest mniej ważna niż cierpienie dziecka. Dokonuje się więc przemiana sposobu myślenia skupionego na sobie adwokata. Pan Tomasz rezygnuje z dawnego zakazu, każe wpuszczać kataryniarzy na podwórze, a następnie szuka adresów okulistów, aby pomóc dziewczynce. Puenta utworu ma charakter moralny: prawdziwa wrażliwość polega nie tylko na umiłowaniu sztuki, ale przede wszystkim na dostrzeżeniu potrzeb drugiego człowieka.
Podsumowując, „Katarynka” Bolesława Prusa jest nowelą, choć nie realizuje wszystkich cech gatunku w sposób całkowicie rygorystyczny. Utwór zawiera rozbudowane wprowadzenie dotyczące przeszłości pana Tomasza, ale podporządkowane jest ono głównemu celowi – ukazaniu jego przemiany. Tytułowa katarynka pełni funkcję motywu organizującego fabułę, ponieważ prowadzi do punktu kulminacyjnego i ujawnia najważniejszy sens utworu.
Aktualizacja: 2026-06-22 19:13:22.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.