„Pan Wołodyjowski” to ostatnia część trylogii autorstwa polskiego noblisty Henryka Sienkiewicza. Przedstawia ona losy małego rycerza, tytułowego Wołodyjowskiego, zaangażowanego w obronę Polski przed Turkami. Ten bohater ma cechy, które pozwalają na zestawienie go z inną ważną postacią, która poległa w obronie ojczyzny, czyli hrabią Rolandem ze średniowiecznej „Pieśni o Rolandzie”.
Zestawienie Wołodyjowskiego z Rolandem pokazuje między innymi uniwersalność motywu rycerza, który pojawia się w literaturze już od wieków. Rycerz ten niekiedy poświęca życie w obronie swojej wiary oraz ojczyzny, jak uczynili to właśnie Roland i Wołodyjowski. Roland jest bohaterem wcześniejszym, zatem to Sienkiewicz sięgnął do średniowiecznego wzorca rycerza, który następnie dostosował do realiów XVII wieku oraz polskiej szlachty. Dzięki temu postać Wołodyjowskiego lepiej odpowiadała oczekiwaniom polskich czytelników z okresu zaborów.
Roland i Wołodyjowski poświęcili życie w obliczu przeważających sił wroga, zginęli za ojczyznę i wiarę. Ich postaci jednak funkcjonowały w zupełnie innych czasach, co zmienia głębię i kontekst takiego poświęcenia. Wołodyjowski to postać z XIX-wiecznej powieści historycznej, Roland zaś jest bohaterem średniowiecznej pieśni typu chanson de geste. Mimo różnic w kontekście obaj zdecydowali się jednak na podobny gest oddania życia za religię i ojczyznę, wybierając wyższe wartości w imię ocalenia innych.
Roland umiera w wąwozie Roncevaux w 778 roku, gdzie osłania odwrót wojsk Karola. Mógł się uratować, ale nie pozwolił mu na to honor – za późno zatrąbił w róg. Umarł zwrócony w stronę wroga, ze swoim mieczem w dłoni i rękawicą wyciągniętą do Boga. Wołodyjowski umiera w twierdzy w Kamieńcu Podolskim w 1672 roku, kiedy razem z Ketlingiem wysadza zamek, który Polska oddała Turkom. Kapitulacja to dla niego hańba, dlatego również tutaj znaczenie ma honor. Śmierć przestaje tu być jedynie wypadkiem podczas bitwy i zmienia się w akt wolnej woli.
Roland staje przeciwko Saracenom w imię wiary chrześcijańskiej, swojej ojczyzny, a nawet Europy. Uosabia swoją religię, za którą ostatecznie ginie. Wołodyjowski z kolei broni Kresów przed Turkami, a zarazem chrześcijaństwa przed ekspansją islamu. Obaj bohaterowie są zatem prawdziwymi strażnikami wiary i są gotowi oddać za nią życie. Stanowi ona ważny element ich tożsamości.
Życie prywatne obu bohaterów zostało zatem całkowicie podporządkowane ich służbie ojczyźnie. Nie było tam miejsca na własne plany czy ambicje, kiedy ojczyzna potrzebowała obrońców. Obaj bez wahania podjęli tę służbę, gdyż ojczyzna i religia stanowiły dla nich najwyższe wartości, ważniejsze nawet od życia.
Roland jest właściwie mitem, legendą, a nie żywym człowiekiem. W „Pieśni o Rolandzie” nie pojawiają się jego osobiste rozterki, doświadczenia, słabości czy wątpliwości. Jego życie jest podporządkowane wyłącznie obronie ojczyzny. Wołodyjowski pod piórem Sienkiewicza staje się wiarygodnym bohaterem, pełnokrwistą postacią, która ma swoje słabości i marzenia, wady i zalety. Cierpi z powodu swojego niskiego wzrostu; jego kreacja ma zatem także fizyczny aspekt. Zdecydowanie łatwiej jest czytelnikowi utożsamić się z nim niż z wyniesionym na piedestał Rolandem.
Mimo iż gest obu bohaterów jest podobny, pojawiają się w nim jednak różnice. Roland umiera, dochowując pełnej wierności Karolowi i ginąc w jego służbie. Wołodyjowski sprzeciwia się decyzji polskich władz i widzi w kapitulacji Kamieńca hańbę, której nie chce doświadczyć, dlatego wysadza twierdzę i umiera. Nie ginie za króla, lecz za samą Rzeczpospolitą. Śmierć Rolanda to wypełnienie misji i triumf; zostaje on pomszczony. Śmierć Wołodyjowskiego wiąże się z przegraną, upadkiem i klęską oraz zajęciem Podola przez Turcję. W obu przypadkach jest to jednak świadoma ofiara; nie ma tu miejsca na przypadek. Roland i Wołodyjowski ulegają też mitologizacji, po śmierci zmieniając się w legendy.
Postać Wołodyjowskiego wywodzi się zatem z tradycji, która dała literaturze Rolanda. Śmierć obu bohaterów jest podobnym świadomym aktem poświęcenia dla ojczyzny i wiary, które stanowiły dla nich najwyższe wartości. Pojawiają się między nimi jednak pewne różnice, co wydaje się naturalne, gdyż powstanie kreacji tych postaci dzieli kilka wieków.
Aktualizacja: 2026-08-08 17:22:17.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.