Na czym polega tragizm Makbeta?
Tragizm Makbeta polega na tym, że bohater sam sprowadza na siebie klęskę, choć początkowo ma wszystko, co mogłoby uczynić go człowiekiem szlachetnym i spełnionym. Jest odważnym rycerzem, krewnym króla Dunkana i zasłużonym obrońcą Szkocji, ale pod wpływem ambicji, przepowiedni czarownic oraz namów Lady Makbet wybiera drogę zbrodni. W przeciwieństwie do wielu bohaterów antycznych nie zostaje bezwzględnie zmuszony przez fatum. Makbet zna różnicę między dobrem a złem, rozumie ciężar morderstwa, a mimo to świadomie zabija prawowitego króla. Właśnie dlatego jego los jest tragiczny w ujęciu szekspirowskim – bohater nie tylko ginie, ale wcześniej niszczy własne człowieczeństwo.
Spis treści
Tragizm – definicja
Na początku należy wyjaśnić, czym jest tragizm i jak rozumiano go w tradycji antycznej. Tragizm oznacza sytuację, w której bohater zostaje postawiony wobec konfliktu prowadzącego do nieuchronnej klęski. W tragedii starożytnej wynikało to najczęściej ze zderzenia dwóch równorzędnych racji, z których żadna nie dawała dobrego rozwiązania. Wybór jednej drogi oznaczał złamanie innej ważnej zasady. Bohater tragiczny mógł być człowiekiem szlachetnym, ale i tak zmierzał ku katastrofie, ponieważ działały przeciwko niemu prawa bogów, fatum lub niepełne rozpoznanie własnej sytuacji. Taki bohater budził litość i trwogę, ponieważ jego cierpienie wydawało się większe niż jego osobista wina.
- Hybris – pycha, która prowadziła człowieka do przekroczenia praw boskich lub moralnych. Bohater przekonany o własnej sile występował przeciwko wyższemu porządkowi, a konsekwencją był upadek. Tak rozumiany tragizm można dostrzec na przykład w postawie Kreona z Antygony.
- Hamartia – błąd tragiczny, czyli fałszywe rozpoznanie sytuacji. Bohater nie w pełni rozumiał, kim jest, co robi lub jakie skutki przyniosą jego działania. Przykładem może być Edyp, który próbuje uniknąć przepowiedni, a nieświadomie ją wypełnia.
- Ironia tragiczna – sytuacja, w której działania bohatera prowadzą do skutków przeciwnych wobec jego zamiarów. Człowiek próbuje uciec przed klęską, ale właśnie jego decyzje przybliżają go do katastrofy.
Tragizm u Szekspira
W tragedii antycznej człowiek nie zawsze był w pełni winny swojemu losowi. Często działał w nieświadomości albo był zależny od sił, których nie mógł pokonać. Szekspir zmienił to rozumienie tragizmu. W jego dramatach człowiek nadal może doświadczać pokusy, wpływu sił nadprzyrodzonych i presji innych osób, ale nie traci wolnej woli. Bohater tragiczny Szekspira sam podejmuje decyzje, a jego klęska wynika z charakteru, namiętności i moralnej słabości. Tragizm nie polega więc tylko na działaniu przeznaczenia, lecz na tym, że człowiek sam wybiera drogę prowadzącą do własnego upadku. Właśnie tak dzieje się z Makbetem.
Tragizm Makbeta
Makbet na początku utworu nie jest postacią złą. Przeciwnie, poznajemy go jako dzielnego wojownika, wiernego wasala i człowieka cieszącego się szacunkiem króla. Walczy w obronie Szkocji, pokonuje wrogów i zostaje nagrodzony tytułem tana Kawdoru. Tragizm tej postaci wynika między innymi z kontrastu między początkiem a końcem jego drogi. Makbet mógł pozostać wielkim rycerzem i służyć krajowi, ale pozwolił, by ukryta ambicja przejęła nad nim władzę. Spotkanie z czarownicami nie tworzy w nim pragnienia korony od zera, lecz wydobywa je na powierzchnię. Gdy słyszy, że ma zostać królem, zaczyna myśleć o przyszłości nie jako o nagrodzie losu, ale jako o celu, który można zdobyć zbrodnią.
Najważniejszy konflikt tragiczny Makbeta rozgrywa się w jego wnętrzu. Z jednej strony bohater ma poczucie honoru, lojalności i moralnego obowiązku, z drugiej – coraz silniej pragnie władzy. Wie, że Dunkan jest jego królem, krewnym i gościem, któremu powinien zapewnić bezpieczeństwo. Rozumie również, że monarcha jest dobrym i łagodnym władcą. Przed zabójstwem Makbet sam przyznaje, że jedyną pobudką jego czynu jest ambicja. To bardzo ważne, ponieważ pokazuje jego świadomość. Nie popełnia morderstwa w nieświadomości ani w obronie wyższej racji. Wybiera zło, choć wie, że jest złem. W tym właśnie tkwi zasadniczy tragizm bohatera.
Na decyzję Makbeta wpływają czarownice i Lady Makbet, ale nie odbierają mu odpowiedzialności. Wiedźmy posługują się dwuznaczną przepowiednią, która rozbudza w nim nadzieję na koronę. Lady Makbet manipuluje nim, wyśmiewa jego wahanie i zarzuca mu tchórzostwo. Mimo to żadne z nich nie zmusza go fizycznie do zbrodni. Makbet ma możliwość wycofania się, a nawet sam przez chwilę postanawia, że „dalszego kroku” nie zrobi. Ostatecznie jednak zgadza się na morderstwo. Jego tragizm polega więc na tym, że ulega pokusie, choć mógł ją odrzucić. Szekspir pokazuje człowieka wolnego, ale zbyt słabego moralnie, by tę wolność dobrze wykorzystać.
Po zabójstwie Dunkana Makbet natychmiast doświadcza skutków własnego czynu. Nie czuje się zwycięzcą, lecz człowiekiem przeklętym. Słyszy głosy, nie może wypowiedzieć słowa „Amen”, ma wrażenie, że „zabił sen”, czyli spokój, niewinność i możliwość normalnego życia. Krew na rękach staje się dla niego symbolem winy, której nie da się zmyć. Ten moment pokazuje, że Makbet nie utracił jeszcze całkowicie sumienia. Jednak zamiast żałować i próbować naprawić zło, zaczyna brnąć dalej. Pierwsza zbrodnia nie zamyka jego tragicznej drogi, lecz otwiera łańcuch kolejnych morderstw.
Tragizm Makbeta pogłębia się po objęciu tronu. Bohater osiąga cel, ale nie zyskuje szczęścia ani bezpieczeństwa. Przeciwnie, zaczyna żyć w ciągłym lęku przed utratą władzy. Boi się Banka, ponieważ czarownice zapowiedziały, że jego potomkowie zostaną królami. Zleca więc zabójstwo dawnego przyjaciela i jego syna Fleance’a. Później każe wymordować rodzinę Makdufa, choć kobieta i dzieci nie stanowią dla niego realnego zagrożenia. W ten sposób dawny obrońca Szkocji staje się tyranem, który niszczy niewinnych ludzi, aby utrzymać władzę. Jego upadek ma wymiar osobisty i polityczny, ponieważ cierpi nie tylko on sam, lecz całe państwo.
Szczególnie tragiczne jest to, że Makbet coraz lepiej widzi pustkę własnego życia. Zdobył koronę, ale utracił wszystko, co miało wartość: honor, przyjaźń, miłość, spokój sumienia i dobre imię. Po śmierci Lady Makbet nie potrafi okazać prawdziwej rozpaczy. Wypowiada gorzkie słowa o życiu jako krótkiej świecy, cieniu i opowieści „nic nieznaczącej”. To już nie człowiek pełen nadziei, lecz ktoś wewnętrznie wypalony. Tragizm Makbeta polega także na duchowej pustce: bohater osiąga zewnętrzny sukces, ale jego życie traci sens, ponieważ zostało zbudowane na zbrodni.
Ostateczna klęska Makbeta wynika również z jego pychy i błędnego zrozumienia przepowiedni. Po drugim spotkaniu z czarownicami wierzy, że jest niemal niezwyciężony, bo nie pokona go nikt „z kobiety zrodzony”, a las Birnamski nie może podejść pod Dunsinane. Przepowiednie okazują się jednak podstępne. Żołnierze Malkolma niosą gałęzie z lasu Birnamskiego, a Makduf wyjawia, że został przed czasem wydobyty z łona matki. Wtedy Makbet rozumie, że zaufał „piekielnym szalbierstwom”. Jego tragizm polega więc również na tym, że uwierzył w wygodną interpretację słów czarownic, ponieważ odpowiadała jego pysze i pragnieniu bezpieczeństwa.
Podsumowanie
Tragizm Makbeta polega na świadomym sprowadzeniu na siebie klęski. Bohater zaczyna jako odważny i szanowany rycerz, ale ulega ambicji, zabija prawowitego króla, a później broni zdobytej władzy kolejnymi zbrodniami. Nie jest bezwolną ofiarą fatum, ponieważ rozumie, co robi, i ma możliwość wyboru. Czarownice oraz Lady Makbet jedynie wzmacniają jego ukryte pragnienia, ale to on sam przekracza granicę moralną. Makbet jest tragiczny, ponieważ sam niszczy własną wielkość: zdobywa koronę, lecz traci sumienie, człowieczeństwo, spokój i sens życia. Szekspir pokazuje przez niego, że największą katastrofę może sprowadzić na człowieka nie los, lecz jego własna ambicja, pycha i moralna słabość.
Aktualizacja: 2026-06-24 01:44:11.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.