Belizariusz proszący o jałmużnę, Jacques-Louis David, 1781
Humanitaryzm był jedną z najważniejszych idei oświecenia, w literaturze epoki przejawiał się w krytyce przemocy, fanatyzmu, niewolnictwa i nierówności społecznych. Twórcy oświeceniowi przekonywali, że rozum, tolerancja i współczucie mogą prowadzić do poprawy świata.
Spis treści
Humanitaryzm był jedną z ważnych idei społecznych i moralnych rozwijających się w epoce oświecenia. Opierał się na przekonaniu, że każdy człowiek ma przyrodzoną wartość i godność, niezależnie od pochodzenia, narodowości, pozycji społecznej czy wyznawanej religii. Zwolennicy humanitaryzmu uważali, że należy ograniczać cierpienie, pomagać potrzebującym oraz sprzeciwiać się okrucieństwu, przemocy i niesprawiedliwości.
Rozwój tej idei wiązał się z oświeceniową wiarą w rozum, postęp oraz możliwość naprawienia społeczeństwa. Humanitaryzm wpływał między innymi na ruchy domagające się reformy więziennictwa, łagodzenia prawa karnego, ograniczenia tortur, przeciwdziałania niewolnictwu oraz pokojowego rozwiązywania sporów międzynarodowych. W drugiej połowie XVIII wieku postawy humanitarne rozwijały się w Europie, a następnie były przenoszone również do Ameryki.
Do najważniejszych cech oświeceniowego humanitaryzmu należały:
Humanitaryzm oświeceniowy często łączył moralne współczucie z praktycznym programem zmian. Nie chodziło wyłącznie o odczuwanie litości, lecz także o takie przekształcenie społeczeństwa, aby ograniczyć źródła cierpienia i niesprawiedliwości.
Literatura oświecenia miała charakter dydaktyczny, dlatego autorzy nie ograniczali się do przedstawiania wydarzeń i postaci. Za pomocą dramatów, powieści, satyr oraz powiastek filozoficznych kształtowali postawy odbiorców, krytykowali niesprawiedliwość i zachęcali do reform. Bohaterami utworów stawali się ludzie należący do różnych religii i warstw społecznych, a ich losy miały wzbudzać współczucie oraz skłaniać czytelników do refleksji.
Jednym z najważniejszych utworów realizujących ideały humanitaryzmu jest dramat „Natan mędrzec”. Jego bohaterami są przedstawiciele trzech religii: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Lessing pokazuje, że mimo istniejących podziałów ludzie mogą darzyć się przyjaźnią, wzajemnie sobie pomagać i kierować się podobnymi wartościami.
Najważniejszym fragmentem utworu jest przypowieść o trzech pierścieniach, które symbolizują trzy religie. Nie można ustalić, który z pierścieni jest prawdziwy, dlatego jego wartość powinna zostać potwierdzona przez dobre postępowanie właściciela. O wartości religii i człowieka świadczą zatem czyny, dobroć oraz miłość wobec innych, a nie przekonanie o własnej wyższości. Dramat stanowi obronę tolerancji religijnej, przyjaźni i porozumienia między ludźmi.
Humanitaryzm można dostrzec również w powiastce filozoficznej Woltera „Kandyd”. Autor przedstawia świat pełen wojen, przemocy, prześladowań, niewolnictwa oraz ludzkiego cierpienia. W ten sposób podważa przekonanie, że człowiek żyje w najlepszym z możliwych światów i że każde nieszczęście jest częścią doskonałego porządku.
Szczególne znaczenie ma spotkanie Kandyda z okaleczonym niewolnikiem w Surinamie. Jego cierpienie ujawnia okrucieństwo systemu kolonialnego, w którym życie i zdrowie człowieka podporządkowano zyskowi. Wolter krytykuje także wojny prowadzone przez władców, fanatyzm religijny oraz obojętność ludzi na krzywdę innych. Humanitaryzm utworu przejawia się w obronie ofiar przemocy i w sprzeciwie wobec usprawiedliwiania cierpienia za pomocą abstrakcyjnych teorii filozoficznych.
„Podróże Guliwera” są powieścią podróżniczą i jednocześnie ostrą satyrą polityczną oraz społeczną. Swift przedstawia fantastyczne krainy, których mieszkańcy symbolizują wady europejskich państw i społeczeństw. Krytykuje żądzę władzy, korupcję, bezsensowne konflikty religijne oraz okrucieństwo wojen.
W Lillipucie spór dotyczący sposobu rozbijania jajka prowadzi do prześladowań i konfliktów. Jest to satyryczny obraz wojen religijnych, w których drobne różnice urastają do rangi powodów usprawiedliwiających przemoc. Król Brobdingnagu jest natomiast przerażony, gdy Guliwer opowiada mu o prochu, broni oraz europejskich metodach prowadzenia wojny. Powieść zachęca odbiorcę do krytycznego spojrzenia na własną cywilizację i zastanowienia się, czy jej instytucje rzeczywiście służą dobru człowieka.
W powieści Ignacego Krasickiego idee humanitaryzmu są widoczne przede wszystkim w opisie wyspy Nipu. Jej mieszkańcy tworzą wspólnotę opartą na prostocie, pracy, równości, wychowaniu i trosce o dobro ogółu. Nie przywiązują znaczenia do majątku, luksusu ani pochodzenia społecznego.
Pobyt na wyspie zmienia sposób myślenia Mikołaja Doświadczyńskiego. Bohater dostrzega wady europejskiej cywilizacji i zaczyna rozumieć, że człowiek powinien być użyteczny dla innych. Po powrocie do Polski próbuje wykorzystywać zdobytą wiedzę, lepiej traktuje poddanych i podejmuje działania służące lokalnej społeczności. Humanitaryzm powieści polega na przekonaniu, że edukacja i moralne wychowanie mogą doprowadzić do poprawy losu człowieka oraz całego społeczeństwa. Badacze wskazują, że w opisie Nipu Krasicki eksponuje takie oświeceniowe wartości jak racjonalność, użyteczność i dobro wspólne.
W komedii „Powrót posła” humanitaryzm łączy się z programem reform społecznych i politycznych. Bohaterowie należący do obozu patriotycznego domagają się wzmocnienia państwa, poprawy edukacji oraz ograniczenia szlacheckich przywilejów prowadzących do anarchii. Ważnym elementem programu reform jest również poprawa położenia chłopów.
Podkomorzy i Walery reprezentują przekonanie, że obywatel powinien troszczyć się nie tylko o własny majątek, lecz także o dobro całego społeczeństwa. Przeciwieństwem takiej postawy jest Starosta Gadulski, który broni dawnych przywilejów i nie dostrzega krzywdy niższych warstw. Humanitaryzm utworu przejawia się w krytyce egoizmu stanowego oraz w przekonaniu, że reformy powinny służyć także ludziom pozbawionym praw politycznych. „Powrót posła” został napisany jako utwór popierający program reform i przekonujący odbiorców o konieczności zmiany państwa.