Franciszkanizm - definicja, cechy, przykłady

Franciszkanizm - definicja, cechy, przykłady

Portret św. Franciszka, Philip Fruytiers

Niektóre postawy prezentowane w literaturze miały bezpośredni związek z konkretnymi postaciami. Tendencja ta szczególnie widoczna była w epoce renesansu, jednak niektóre z postaw i światopoglądów występowało w większości epok literackich. Przykładem drugiego typu nawiązań był bez wątpienia franciszkanizm.

Spis treści

Geneza franciszkanizmu

Franciszkanizm jako idea odnosi się do światopoglądu propagowanego przez św. Franciszka z Asyżu. Zachęcał on do wiary przepełnionej radością, empatią, miłością do całego żywego stworzenia i życzliwością. Jego filozofia wyłożona została w utworze „Kwiatki św. Franciszka”.

Definicja franciszkanizmu

Franciszkanizm to tendencja obecna w literaturze XX wieku. Jej korzenie sięgają również epok wcześniejszych. Jako idea literacka i światopoglądowa franciszkanizm określać ma postawę wobec życia zbliżoną do tej, jaką prezentował św. Franciszek z Asyżu. Wśród cech tendencji wyróżnić można przede wszystkim: pokorne życie, radość z rzeczy materialnych oraz brak pokus dotyczących nadmiernego gromadzenia bogactw, miłość do bliźnich, służbę dla wspólnoty oraz troska o świat ludzi i zwierząt. Franciszkanizm występował w wielu epokach literackich; jego elementy odnaleźć można już w utworach średniowiecznych. Franciszkanizm stanowił w literaturze reakcję na popularny symbolizm oraz filozofię Nietzschego. Zakładały one konieczność powrotu człowieka do natury i harmonii ze światem.

Bohater nurtu franciszkańskiego

Bohater obecny w utworach odnoszących się do motywów franciszkańskich to postać, która z pokorą przyjmuje niedogodności i ubóstwo, który cieszy się z możliwości pomocy swoim bliźnim. Postać taka bardzo kocha i szanuje naturę – a więc również zwierzęta i plony ziemi. Bohater franciszkański stanowi pochwałę życia prostego i przepełnionego religijnością. Odnajduje on nadzieję nawet w najbardziej niedogodnych warunkach i pokłada duże zaufanie nie tylko w Bogu, ale i w innych ludziach. Bohater franciszkański zainspirował wielu pisarzy do tego, by umieścić go w ich własnych dziełach.

Motyw franciszkański w literaturze europejskiej

Pojawienie się nurtu franciszkańskiego, jako pełnoprawnej tendencji literackiej, datuje się na drugą połowę XIX wieku. Dużą rolę w rozpowszechnieniu nurtu odegrało pojawienie się książki A.F Ozanama traktującej o poetyce franciszkanizmu na terenie Włoch. Postawę franciszkańską odnaleźć można również w pracach wybitnego pedagoga Janusza Korczaka. Jego działalność zakładała przede wszystkim szacunek dla każdej żywej istoty – był wielkim orędownikiem poszanowania praw dzieci. Zakładał, że dziecięcy sposób postrzegania świata zawiera w sobie piękno, którego brakuje ludziom dorosłym – z tego powodu w jego własnych placówkach pedagogicznych wychowankowie funkcjonowali na własnych prawach i tworzyli własne obowiązki.

Utwory poświęcone postaci św. Franciszka

W literaturze odnaleźć można nie tylko wiele nawiązań do idei franciszkańskich, ale również bogatą kolekcję utworów poświęconych samej postaci założyciela zakonu. Do najpopularniejszych tytułów należą:

  • Kwiatki św. Franciszka – czyli zbioru opowiadań o działalności i życiu świętego oraz jego towarzyszy. Dzieło należy do zabytków języka, powstało w XII wieku – początkowo w języku łacińskim. Stopniowo – od wieku XIV zaczęły pojawiać się przekłady historii na włoski i to te wersje stanowiły podstawę późniejszych tłumaczeń. „Kwiatki św. Franciszka” to opowieści dydaktyczne, co oznacza, że obrazują one postawy godne naśladowania.
  • Inne kwiatki św. Franciszka – książka stworzona przez Romana Brandstaettera, znawcę Biblii i polskiego pisarza. Jego inspiracja postacią świętego przyczyniła się do stworzenia również innych dzieł jemu poświęconych, takich jak „Teatr św. Franciszka” czy „Kroniki Asyżu”
  • Bez oręża – dwutomowa powieść historyczna autorstwa Zofii Kossakowej-Szczuckiej. Akcja utworu rozgrywa się w trakcie piątej wyprawy krzyżowej. Założeniem autorki było przeciwstawienie wzoru rycerskiej postawy prostej, chrześcijańskiej duchowości św. Franciszka.

Literatura franciszkańska w Polsce

W literaturze polskiej odnaleźć można wiele literackich przejawów franciszkanizmu. Pojawiały się one w różnych epokach literackich, jednak ich zamierzoną w pełni obecność odnaleźć można przede wszystkim w literaturze XX wieku. Wśród autorów odnoszących się do idei franciszkańskich wyróżnić możemy:

  • Leopolda Staffa – w wielu swoich utworach poeta odnosił się do postawy związanej z prostym, pełnym pokory życiem. Życzliwa i pełna empatii wiara prostego człowieka wybrzmiewa z jego utworów zgromadzonych w tomie „Gałąź kwitnąca”. Ideę franciszkanizmu odnaleźć można przede wszystkich w dwóch utworach poety: „Modlitwie żebraka” oraz „Przedśpiewie”.
  • Jana Kasprowicza – poeta w swoich utworach odnosił się zarówno do postawy, jak i do samej postaci św. Franciszka z Asyżu. W utworze „Hymn św. Franciszka z Asyżu” wychwala całkowite poświęcenie się służbie drugiemu człowiekowi. Zwraca uwagę na harmonię świata i piękno Stworzenia.
  • Kazimierza Przerwy-Tetmajera – również w utworach tego poety odnaleźć można elementy zachwytu nad filozofia franciszkańską. Szczególnie w wierszu „Ta trawa, której nikt nie kosi..” dużo miejsca poświęca cudowi stworzenia i pięknu świata. Przekazuje czytelnikowi, że jedynie całkowita jedność z naturą pozwoli osiągnąć szczęście.
  • Jana Twardowskiego – polski duchowny i poeta, w którego utworach odnaleźć można bardzo wiele nawiązań do idei chrześcijaństwa św. Franciszka z Asyżu. Choć poezja ks. Twardowskiego nie jest związana z żadnym nurtem literackim, wiele nawiązań pozwala odczytywać ją jako związaną z tradycją franciszkańską. Religijna poezja Twardowskiego nie jest przepełniona patosem – jej cecha charakterystyczna to prostota, miłość do bliźniego i życzliwa ciekawość świata. Wiele wierszy Twardowskiego proponuje przede wszystkim ogląd świata z perspektywy radosnej i dziecinnej wiary – są to postulaty bardzo bliskie ideom wyznawanym przez św. Franciszka z Asyżu. Poezja Jana Twardowskiego w bardzo oryginalny sposób łączy wypowiedzi na najbardziej skomplikowane zagadnienia współczesnego świata z pogodnym nastrojem i prostotą języka.

Franciszkanizm w literaturze obecny był w wielu epokach literackich, jednak na stałe – jako tendencja w literaturze – zapisał się w XX wieku. Autorzy dzieł inspirowali się nie tylko samą postacią św. Franciszka, ale również jego postawą. Wiele utworów poetyckich, skupionych na idei franciszkanizmu, ukazuje świat w taki sposób, jakim widziałby go święty. W poetyckich opisach dostrzegają więc przede wszystkim harmonię świata, piękno natury oraz całego świata. W swoich wierszach zachęcają – wzorem św. Franciszka – do tego, by z pokorą przyjmować wydarzenia, jakie stają na naszej drodze, szanować swoich bliźnich, troszczyć się o naturę oraz zwierzęta i dzielić się radością. Literatura czerpiąca z idei franciszkanizmu charakteryzuje się prostą formą, uproszczoną kompozycjom i swobodnym językiem. Dla pisarzy inspirujących się postawą świętego najważniejszy jest sam przekaz, którym dzielą się z czytelnikami.


Czytaj dalej: Oniryzm - cechy, definicja, przykłady