Realizm - definicja, przykłady, cechy

Epoka literacka Pozytywizm

Realizm - definicja, przykłady, cechy

Realizm to tendencja do ukazywania świata przedstawionego w sposób jak najbardziej zbliżony do rzeczywistości. Jako prąd literacki uwidacznia się przede wszystkim w epoce pozytywizmu. Jest przeciwieństwem romantycznego rozumienia sztuki.

Spis treści

Realizm – definicja

Realizm to nurt literacki, który powstał w pozytywizmie. Celem nadrzędnym sztuki realistycznej było jak najwierniejsze odzwierciedlanie rzeczywistości. Opis świata miał być pozbawiony subiektywizmu. Pisarze tworzący w nurcie realizmu niechętnie podchodzili do wszelakich przejawów upiększania czy wprowadzania zmian w opisywaniu świata. Konwencja realistyczna uwidaczniała się przede wszystkim w literaturze i malarstwie.

Naturalizm

Na kanwie idei realizmu powstał naturalizm – metoda malarska i literacka, której celem było oddanie rzeczywistości za sprawą szczegółowego naśladownictwa praw natury. W ujęciach naturalistycznych świat i człowiek ukazywane były w taki sposób, który ukazuje prawdziwe fragmenty życia – a więc śmierć, kalectwo, potrzeby fizjologiczne, okrucieństwo. Bardzo często w utworach naturalistycznych uwypuklane były najtrudniejsze sytuacje życiowe – bieda, trudne środowisko, brak perspektyw, które spotykały najniższe klasy społeczne.

Cechy literatury realistycznej

Literatura realistyczna w swoich założeniach traktuje dzieło literackie jako sposób na odzwierciedlenie świata w autentyczny, przystający do rzeczywistości, sposób. Odnosi się tym samym do głównych postulatów pozytywizmu, a więc między innymi odrzuceniu elementów fantastycznych czy fikcji.

Twórcy powieści realistycznych dużą wagę przywiązywali do tego, by umieszczać swoich autorów w przestrzeni historycznej – miało to na celu zaprezentowanie uniwersalnych praw świata. Różni to znacząco literaturę realistyczną od wcześniejszych dzieł romantycznych. W tekstach romantycznych bohater literacki bardzo często przejmował rolę nadrzędną, swoim działaniem kształtował rzeczywistość i nadawał jej sens. Bohater realistyczny posiada mniejszy, bardziej przystający do prawdziwego życia, zakres wpływu. Wynika to z faktu, iż jednym z kryterium pisarskich była zasada prawdopodobieństwa. Polegała ona na tym, że porządkowaniu podlegały takie elementy utworu jak miejsce, postacie, wydarzenia i tło wydarzeń. To ostatnie zazwyczaj było bardzo rozbudowane. Szczegółowe panoramy opisywanych społeczności i warstw społecznych miały wiernie oddawać ducha epoki.

Najbardziej popularnym gatunkiem literatury realistycznej była powieść. Autorzy najczęściej posługiwali się narracją trzecioosobową, a narrator był wszechwiedzący. Nie wyrażał on sądów, opinii ani komentarzy na temat obserwowanych zdarzeń. Z tego powodu określa się go mianem „narratora przezroczystego”. Twórcy literatury naturalistycznej uważali się nie za artystów, a za badaczy. Uznawali, że sposób, w jaki opisują rzeczywistość, bliski jest pracy naukowej. W swojej pracy chcieli odzwierciedlać przede wszystkim prawdę o życiu i nie pomijać tematów trudnych ani istotnych społecznie. Chcieli, by świat przedstawiony odpowiadał perspektywie przeciętnego odbiorcy. Z tego powodu bardzo szczegółowo charakteryzowali życiorysy postaci, wygląd oraz miejsca, w których przebywali.

W realizmie dużą rolę przykładano również do prezentacji psychiki bohaterów. Ich wybory oraz trudności przed którymi stają miały być jak najbardziej odpowiadające realnym problemom i bliskie każdemu człowiekowi. Ukazywali zatem nie bohaterów, herosów i wojowników, a zwykłych ludzi i problemy, z jakimi się zmagają.

Literatura realistyczna na świecie

Realizm w literaturze prezentowany był przez twórców pochodzących z różnych części Europy. W swoich dziełach obrazowali oni środowiska i problemy typowe dla społeczności, z których pochodzą. Wśród najpopularniejszych realistów europejskich wymienić należy:

  • Honoriusza Balzaca – francuskiego powieściopisarza, który podejmował się tworzenia panoramy społeczeństwa francuskiego. Bohaterowie u Balzaca kreowani byli zgodnie z jego założeniem, iż ludzie są gatunkiem przyrodniczym, który podlega analizie. Jest znany szczególnie z obszernego cyklu pt. „Komedia ludzka”, w którym dominują liczne opisy środowisk społecznych oraz tła historycznego.
  • Charlesa Dickensa – angielskiego pisarza, przedstawiciela powieści społeczno-obyczajowej drugiej połowy XIX wieku. W swoich utworach zwracał on szczególną uwagę na niesprawiedliwości społeczne, los biedoty miejskiej oraz szczegółowy opis środowiska londyńskiego. Jego najbardziej znanymi powieściami są „Klub Pickwicka”, „Oliver Twist” oraz „Opowieść wigilijna”.
  • Lwa Tołstoja – rosyjskiego powieściopisarza, wybitnego przedstawiciela realizmu i autorytetu w wielu kwestiach. Autor wielu powieści, dramatów, opowiadań oraz traktatów, w których w drobiazgowy sposób odnosił się do uniwersalnych prawd i wszystkich aspektów życia człowieka. W wyjątkowo szczegółowy sposób Tołstoj szkicował portrety swoich bohaterów, tworzył rozbudowane portrety psychologiczne i panoramę życia w danym środowisku. Do jego najbardziej znanych utworów należą bez wątpienia „Wojna i pokój”, „Anna Karenina” oraz „Śmierć Iwana Illicza”.

Literatura realistyczna w Polsce

Autorzy realistyczni w Polsce – podobnie jak pisarze zagraniczni – starali się przede wszystkich uchwycić w swoich dziełach ducha epoki, oddać tło historyczne i społeczne. Do najwybitniejszych pisarzy realizmu w Polsce należą:

  • Bolesław Prus – autor dzieł takich jak m.in. „Lalka”, „Katarynka”, „Antek”, „Kamizelka”, „Placówka”. W swoich utworach w drobiazgowy sposób prezentował panoramę społeczną. Najdoskonalszym tego przykładem jest powieść „Lalka”, w której zobrazował Warszawę w sposób kliszowy, umieszczając bohaterów w przestrzeni miasta i zachowując je w wierniej rzeczywistości formie. Dużą rolę w twórczości Prusa odgrywały również przestrzenie środowisk społecznych. Opisywał zarówno kupców, arystokrację jak i ludność wiejską, która mierzyć musiała się z problemami dnia codziennego.
  • Eliza Orzeszkowa – autorka, która ogromną wagę przywiązywała do kwestii społecznych i starała się oddawać ich istotę w swojej twórczości. Jest autorką dzieł takich jak m.in. „Nad Niemnem”, „Marta”, „Cham”, „Gloria victis” czy „Niziny”.

Głównym założeniem autorów z nurtu realizmu było jak najwierniejsze odwzorowanie w literaturze otaczającej ich rzeczywistości. Wiele miejsca poświęcali na tworzenie szczegółowych opisów poszczególnych środowisk społecznych. Realizm jako nurt literacki rozpoczął się we Francji – dla autorów francuskich największą wartość literacką stanowiła powieść, jednak równie popularnymi stały się gatunki takie jak opowiadanie czy nowela. Z realizmu rozwinął się nurt zwany naturalizmem, dla którego najważniejszą kategorią stało się opisywanie życia człowieka takim, jakie w istocie jest, bez ubarwień i przemilczeń. Rozwój nurtu realistycznego związany był przede wszystkim z rozwojem naukowym XIX-wiecznej Europy. Autorzy nie uważali się już jedynie za artystów, a przede wszystkim za badaczy. Najważniejszymi narzędziami były dla nich: obserwacja oraz badanie zjawisk występujących na świecie – szczególnie społecznych.


Czytaj dalej: Polscy pozytywiści - kim byli i jakie wyróżniały ich poglądy?