„Bez dogmatu” to powieść psychologiczno-obyczajowa Henryka Sienkiewicza, publikowana w odcinkach w „Słowie” (1890–1891), a następnie wydana w formie książkowej. Utwór, pomyślany przez autora jako ilustracja „czym byłoby życie bez dogmatu”, stanowi próbę ukazania kryzysu człowieka końca XIX wieku – sceptycznego, przesadnie wyrafinowanego, pozbawionego stałych zasad moralnych i wyraźnego celu życiowego. Konstrukcja powieści opiera się na formie dziennika intymnego prowadzonego przez blisko dwa lata, co pozwala na bardzo wnikliwe przedstawienie stanów psychicznych narratora-bohatera i sytuowało „Bez dogmatu” w początkowej fazie rozwoju polskiej powieści psychologicznej.
Bohaterem i narratorem jest Leon Płoszowski, zamożny, wykształcony arystokrata, „geniusz bez teki”, który roztrwania życie na podróże i rozrywki, a zamiast działania wybiera nieustanną autoanalizę. Jego uczucie do Anielki, zaprzepaszczone przez egoizm i romans z Laurą, staje się osią fabuły oraz pretekstem do ukazania moralnej niemocy człowieka „bez dogmatu”: Płoszowski, niezdolny do decyzji i ofiary, doprowadza ukochaną do nieszczęśliwego małżeństwa, choroby i w końcu śmierci, sam zaś zyskuje świadomość własnej winy zbyt późno. Powieść, której nie towarzyszy jednoznaczne potępienie bohatera, po ukazaniu się wywołała żywą dyskusję i oskarżenia o amoralność, a równocześnie została odczytana przez wielu młodych czytelników jako diagnoza doświadczenia całego pokolenia fin de siècle’u.