Poganka – streszczenie
„Poganka” to powieść, której autorką jest Narcyza Żmichowska. Utwór jest zaliczany do powieści romantycznych. Przedstawia historię miłości Benjamina do Aspazji, tytułowej poganki.
Spis treści
Poganka – streszczenie krótkie
W domu Emilki przyjaciele rozmawiali o miłości i jej wpływie na życie człowieka. Benjamin, podróżnik unikający opowiadania o własnych wspomnieniach, zgodził się przedstawić swoją historię. Był dziewiątym dzieckiem ubogiej, lecz szczęśliwej rodziny i dorastał otoczony miłością bliskich. Bliscy uczyli go pracy, czytania, wrażliwości, współczucia i wiary. W wieku siedemnastu lat został górnikiem. Podczas rodzinnej Wigilii powrócił ciężko chory Cyprjan. Brat zachwycił się urodą Benjamina, opowiadał mu o szczęściu, sławie i miłości, a następnie wyznał, że chce wykorzystać jego rysy w obrazie Aspazji i Alcybiadesa. Po wyjeździe Benjamin przez pół roku rozmyślał o słowach Cyprjana i zakochał się w niewidzianej dotąd Aspazji. Pewnej nocy podczas burzy spotkał tajemniczą kobietę, ścigał się z nią konno i dotarł do jej zamku. Na balu rozpoznał w niej Aspazję, lecz jej szyderstwa oraz przekonanie, że miłość oznacza zniszczenie, zniechęciły go. Wrócił do domu, gdzie otrzymał obraz Cyprjana przedstawiający Aspazję i młodzieńca o jego rysach, a zaraz potem wiadomość o śmierci brata. Ogarnięty gorączką uciekł z domu, wpadł do rzeki i został uratowany przez Aspazję. Kobieta zapewniła, że go kocha, więc Benjamin porzucił rodzinę i zamieszkał z nią. Ofiarował jej swoje zainteresowania, zdobywał bogactwo, zaszczyty i sławę, lecz stopniowo tracił dawną wrażliwość. Gdy Aspazja okazała względy innemu mężczyźnie, Benjamin zabił rywala. Po wyznaniu kobiecie zbrodni usłyszał, że ich uczucie przeminęło. Opuścił pałac i po długiej wędrówce wrócił w Wigilię do rodzinnego domu. Matka przyjęła go, przebaczyła mu winy i wkrótce zmarła. Benjamin pozostał z Ludwinką, odnalazł obraz Cyprjana i napisał do Aspazji list z prośbą o rozpoczęcie nowego życia. Zamiast odpowiedzi otrzymał szyderczą wiadomość od jej pazia. Spalił obraz, a od tej chwili utracił zdolność odczuwania radości i smutku. Później dowiedział się, że Aspazja umarła w chwili, gdy płonął jej wizerunek.
Poganka – streszczenie szczegółowe
Wstępny obrazek
Narratorka wspomina wieczory przy kominku w domu Emilki, gdzie spotykali się przyjaciele. Emilka, łagodna i ufna, usprawiedliwiała ludzkie błędy i nikogo nie potępiała. Felicja surowo osądzała słabości, ale z energią poświęcała się pracy dla innych. Seweryna, wychowana wśród złych ludzi, stała się nieufna i surowa, choć wytrwale spełniała obowiązki. Tekla po stracie bliskich zachowała spokój, dobroć i pobłażliwość. Jadwiga prowadziła życie gospodyni, skrywając poetycką wrażliwość. Augusta, obdarzona talentem malarskim i muzycznym, była zmienna, kapryśna i pełna uroku, a Anna otaczała wszystkich macierzyńską troską. W spotkaniach uczestniczyli także Albert, który znał życie głównie z książek, gwałtowny Henryk, skryty Leon, zmieniający poglądy Edmund, zajmujący się numizmatyką Teofil oraz podróżnik Benjamin. Teofil przyprowadził Benjamina do grona po tym, jak spotkał go u antykwariusza. Nowy znajomy opowiadał o Hiszpanii, Włoszech, Turcji, Persji i Egipcie, nie wspominając jednak o własnych przeżyciach. Pewnego grudniowego wieczoru zebrani zaczęli rozmawiać o miłości. Augusta i Edmund uznawali ją za źródło szczęścia i piękna, Leon wskazywał, że często przeszkadza ludziom w dobrym życiu, Henryk zaś twierdził, że miłość, rodzina i obowiązki nie wykluczają poświęcenia ani szlachetności. Albert wyróżnił kochanie, namiętność i fantazję jako trzy odmiany miłości. Towarzystwo przeprowadziło głosowanie, podczas którego większość opowiedziała się za miłością z zastrzeżeniami. Benjamin odmówił udziału, tłumacząc, że wiatr i ogień wywołują u niego milczenie związane z wydarzeniem sprzed trzech lat. Namówiony przez przyjaciół zgodził się opowiedzieć o swych doświadczeniach, zebrał myśli i rozpoczął historię.
I
Benjamin urodził się jako dziewiąte dziecko w ubogiej i szczęśliwej rodzinie. Rodzice i rodzeństwo przyjęli go z radością, przygotowali pieluszki i kołyskę, a ojciec pobłogosławił noworodka. Imię nadała mu siostra Teresia, która chciała nazywać go „Benjaminkiem”. Chłopiec dorastał otoczony miłością i poznawał świat dzięki zainteresowaniom bliskich. Słuchał smutnych pieśni Julci, przy których płakał, oraz obserwował uczucie Adama i Walerii, przyjmowane przez rodzinę z szacunkiem. Józef zabierał go na pole i opowiadał mu o ziemi oraz pracy. Nad rzeczką Ludwinka wyjaśniała mu, czym jest „daleko”, mówiąc o płynącej wodzie, niebie i odlatującym ptaku. Benjamin ruszył wzdłuż rzeki, lecz zawrócił przed lasem, zebrał dla siostry kwiaty i pomagał jej sadzić je w wilgotnym piasku. Karol zabrał dziewięcioletniego brata na przejażdżkę klaczą Zittą w towarzystwie psa Molocha. W lesie spotkali wilka. Karol pomógł Benjaminowi oddać strzał, a gdy ranny zwierz zaatakował klacz, chłopiec spadł na ziemię. Brat zasłonił go, ponownie podał mu broń i wspólnie zabili drapieżnika. Później zabierał go na polowania. Podczas wieczoru pod lipą Bronisława kazała mu zapamiętać, że wszystko, co piękne, jasne, szczęśliwe i dobre, jest Bogiem. Cyprjan pokazywał mu obrazy, a Teresia opowiadała baśnie. Ojciec czytał książki, a domownicy zachowywali ciszę. Gdy Benjamin zobaczył jego wzruszenie wywołane historią, dowiedział się, że dzięki zapisanym znakom można poznawać przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. Ojciec nauczył go czytać, łącząc słowa z obrazami, uczuciami i myślami. Matka swoim postępowaniem uczyła go troski o ubogich, ludzi smutnych i dzieci. W wieku siedemnastu lat Benjamin nauczył się górniczego fachu i został górnikiem.
II
W domu rodziców rodzina zebrała się na Wigilię. Przyjechali mieszkający osobno bracia i siostry, Karol wrócił z wojska, Benjamin – z Węgier, a na Cyprjana czekano. Po ukazaniu się pierwszej gwiazdy wszyscy zasiedli do stołu. Matka złożyła życzenia i dzieliła się opłatkiem z bliskimi. Kiedy przyszła kolej na Cyprjana, odłożyła dla niego kawałek, lecz w tej chwili brat niespodziewanie stanął w drzwiach. Powitał wszystkich, a Benjamin zauważył, że brat schudł i sprawia wrażenie chorego. Cyprjan przyglądał się młodszemu bratu, zachwycał się jego urodą i ostrzegał, że nieszczęście ją zniszczy. Podczas wieczerzy dostał napadu kaszlu i ukrył zakrwawioną chustkę. Benjamin zauważył krew, rozlał wino, a następnie podał mu wodę. Bracia spierali się o wpływ cierpienia. Benjamin twierdził, że walka z nieszczęściem czyni człowieka lepszym, Cyprjan zaś przekonywał, że cierpienie niszczy ciało i ducha oraz przybiera odpychające, codzienne formy. Bronisława wyjaśniła synowi Bohdanowi, że nieszczęście jest złem uczynionym albo dobrem, którego nie udało się spełnić. Po wieczerzy Karol, Cyprjan i Benjamin położyli się w izbie na poddaszu. W nocy Benjamin obudził się i zobaczył Cyprjana stojącego ze świecą nad jego łóżkiem. Brat wypytywał go o to, co mu się śniło. Opisywał mu przyszłe triumfy oraz kobietę, której uczucie miało przynieść pełnię szczęścia. Benjamin nazwał go kusicielem. Cyprjan pocałował go w czoło, lecz nagle upuścił świecę i stracił przytomność. Karol zapalił światło, a bracia zobaczyli, że Cyprjan jest przeraźliwie blady i obficie krwawi z ust. W tym samym czasie rozległy się dzwony wzywające na pasterkę.
III
Benjamin wyjaśnia, że Cyprjan potrzebował jego oblicza do ukończenia obrazu, dlatego podczas choroby i nocnej rozmowy uważnie mu się przyglądał. Po omdleniu brata domownicy udzielili mu pomocy, a Benjamin został przy jego łóżku i czuwał przy nim godzinami. Gdy Cyprjan odzyskał przytomność, zapytał, czy nie zasiał w jego duszy przedwczesnych marzeń. Następnie wyznał, że pracuje nad obrazem Aspazji i Alcybiadesa, któremu podporządkował całe życie. Aspazję miał już namalowaną, lecz brakowało mu odpowiedniego modela do postaci kochanka. Uznał, że Benjamin, dzięki młodości, urodzie i wzbudzonym pragnieniom, stanie się jego Alcybiadesem. Opowiadał bratu o szczęściu, sławie, miłości i pełnym korzystaniu z życia, twierdząc, że człowiek szczęśliwy nie boi się śmierci, a nieszczęśliwy kurczowo trzyma się przyszłości. Zapowiedział też, że po ukończeniu dzieła umrze. Cyprjan mówił, że obraz pochłaniał jego siły i stał się dlań ostatnią nadzieją. Ożywiony rozmową wstał z łóżka, ubrał się i podszedł do zwiniętego płótna. Benjamin chciał zobaczyć obraz i zaczął rozrywać sznurki, lecz do pokoju weszła matka. Cyprjan odebrał mu pakunek, a matka zganiła chorego za zbyt wczesne wstanie z łóżka i zaprowadziła obu synów do reszty rodziny. Święta upłynęły na wspólnych spotkaniach, śpiewie Julci i zabawach dzieci. Cyprjan nie pokazał obrazu, a Benjamin wyjechał z domu. Przez następne sześć miesięcy, przebywając samotnie wśród gór i lasów, rozmyślał o słowach brata. Zakochał się w niewidzianej dotąd Aspazji przedstawionej na obrazie i zaczął pragnąć szczęścia, piękna, wiedzy oraz nowych doświadczeń. Odtąd chciał poznawać cały świat, czerpać z każdego zjawiska przyjemność lub naukę i rozwijać wszystkie siły swojego ducha. Poznawał także siebie.
IV
Benjamin wyruszył konno do miasteczka po oczekiwany list z domu. W lesie jego koń Sokół spłoszył się i poniósł go w ciemność. Gdy nadciągała burza, Benjamin spotkał tajemniczą osobę na koniu. Nieznajoma uderzyła Sokoła prętem, więc chłopak ruszył za nią. W blasku pioruna zobaczył piękną kobietę, a następnie ścigał się z nią aż do oświetlonego zamku. Kobieta obawiała się pościgu, lecz zdołała dotrzeć na miejsce przed ludźmi, którzy ją ścigali. Po przybyciu Benjamin oddał konia słudze i został zaproszony przez panią zamku na nocny bal. Dwaj chłopcy proponowali mu liczne przebrania, w tym strój Alcybiadesa, lecz Benjamin wybrał ubiór tatrzańskiego górala. W sali pełnej świateł, muzyki i kosztownych dekoracji ponownie ujrzał nieznajomą. Kobieta przedstawiła go gościom jako jeźdźca, który dotrzymał jej kroku. Benjamin rozpoznał w niej Aspazję, a ona potwierdziła swoje imię i wypytywała go o miłość. Następnie roztrzaskała lutnię, twierdząc, że kocha poprzez zniszczenie i tajemnicę. Na jej polecenie dwaj chłopcy zaśpiewali Benjaminowi pieśni. Pierwsza opowiadała o nudzie, pragnieniu kobiety, zazdrości, zabawie i korzystaniu z życia, druga zaś przedstawiała miłość kobiety jako opiekę, wsparcie i drogę do dobra. Bracia wzajemnie wyśmiewali swoje utwory, a Benjamin poczuł smutek i przypomniał sobie rodzinny dom. Postanowił opuścić zamek. Aspazja zatrzymała go za rękę, nazwała pięknym, lecz nudnym, i próbowała odwieść go od wyjazdu. Benjamin zarzucił jej, że marnuje bogactwo, wiedzę i urodę na uczty oraz szyderstwa. Pożegnał ją i odszedł. Przebrał się, dosiadł Sokoła i ruszył do domu, postanawiając nie wracać do Aspazji i czekać na kobietę kochającą, szczęśliwą i bliską jego ideałom.
V
Benjamin wrócił nad ranem do domu i zobaczył przysłany przez Cyprjana obraz, na którym Aspazja pieściła młodzieńca o jego rysach. Zachwycony dziełem uwierzył, że przedstawiona miłość może się spełnić. Bazyli podał mu jednak list Ludwinki z wiadomością o śmierci Cyprjana. Benjamin stracił przytomność, a później w gorączce majaczył, widząc Aspazję. Uciekł nocą z domu, wpadł do rzeki i omal nie utonął. Odnalazła go płynąca łodzią Aspazja, wyciągnęła na brzeg i położyła jego głowę na swoich kolanach. Benjamin uznał spotkanie za spełnienie zapowiedzi brata, opowiedział o obrazie i śmierci Cyprjana. Błagał ją o prawdę i litość. Aspazja pocałowała go i zapewniła, że go kocha. Popłynęli do zamku, a Benjamin porzucił zawód i rodzinny dom. Przytoczył opowieść o rybaku, którego co noc odwiedzała zmarła księżniczka, pocałunkami wysysając z niego życie, aż umarł. Z czasem Benjamin poświęcał Aspazji swoje wspomnienia, zainteresowania i uczucia. Przestał kochać kwiaty, gwiazdy i pieśni, gdyż ona przejmowała jego zachwyty i szybko o nich zapominała. Odrzucił listy braci i rodziców proszących o powrót. Dla Aspazji zdobywał majątek, zaszczyty i sławę, lecz po kilku latach ich uczucie wygasło, a on zaczął cierpieć, odczuwać zazdrość i nienawiść. Podczas uczty zobaczył, jak Aspazja okazuje względy innemu mężczyźnie. Poszedł za nim i zabił go w pojedynku. Gdy wyznał wszystko Aspazji, usłyszał, że żadne z nich już nie kocha drugiego i że powinni się rozstać. Obraził ją i zapragnął zabić, lecz ostatecznie uciekł. Opuścił pałac bez bogatego stroju i wyruszył samotnie. Gazety opisywały zniknięcie hrabiego Benjamina oraz jego rzekome pochodzenie i dokonania, podczas gdy on, obdarty, zmarznięty i ranny, siedział pod murem.
VI
W Wigilię Benjamin dotarł do rodzinnego domu. Wzięty za żebraka, otrzymał od małej dziewczynki chleb i grosz, po czym wszedł do izby i rozpoznał matkę oraz rodzeństwo. Dowiedział się, że ojciec, Józef i Karol umarli. Matka przyjęła go, przygotowała mu łóżko w miejscu dawnej kołyski i obiecała pomóc mu rozpocząć nowe życie. Benjamin wyznał jej swoje występki, a ona mu przebaczyła. Wkrótce zachorowała, a syn przez kilka tygodni czuwał przy jej łóżku. Przed śmiercią poprosiła go, by odwiedził groby ojca, Cyprjana, Józefa i Karola. Po pogrzebie Benjamin pozostał z Ludwinką, która zachęcała go do łagodzenia cierpienia pracą. Przeglądając książki ojca, znalazł rysunki Cyprjana przeznaczone dla rodzeństwa oraz własny obrazek przedstawiający Tobiasza. Odwiedził dawny pokój brata i ponownie zobaczył obraz Aspazji i Alcybiadesa. Uwierzył, że może odzyskać miłość Aspazji, dlatego napisał do niej list, w którym wspominał wspólne życie, przyznawał się do błędów, wybaczał jej i prosił, by przyjechała do rodzinnego domu. Przez miesiąc czekał na odpowiedź i każdego wieczoru wpatrywał się w obraz. Otrzymał jednak szyderczy list od jednego z paziów Aspazji, zachęcający go do samobójstwa. Benjamin ścisnął rozżarzone węgle, a następnie spalił obraz Cyprjana. Od tej chwili utracił zdolność odczuwania radości i smutku. Odwiedzał bliskich, pomagał ludziom i uczestniczył w ich cierpieniach, lecz pozostawał obojętny. Później dowiedział się, że Aspazja zmarła w konwulsjach dokładnie wtedy, gdy palił jej wizerunek. Po zakończeniu opowieści słuchacze spierali się o znaczenie miłości i pracy oraz o możliwość ocalenia Benjamina. Gdy Henryk wspomniał o matce, Benjamin wzruszył się, opuścił pokój i nie wrócił już do towarzystwa.
Aktualizacja: 2026-07-14 23:32:40.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.