Poganka – kreacja femme fatale
Narcyza Żmichowska jest dziś znana przede wszystkim jako autorka powieści romantycznej zatytułowanej „Poganka”. Dzieło to przedstawia losy burzliwej, nieszczęśliwej i nieudanej miłości, która połączyła Benjamina z Aspazją, tytułową poganką. Uczucie narodziło się za sprawą obrazu, który namalował Cyprjan, brat Benjamina, umieszczając na nim wizerunki Benjamina i Aspazji, zanim ci naprawdę się poznali. Ich miłość nie przetrwała jednak próby czasu.
Obecnie Aspazja jest odczytywana jako realizacja motywu femme fatale, a właściwie jako jedna z pierwszych bohaterek tego typu w polskiej literaturze. Czym jest jednak sama femme fatale? To bohaterka określana mianem kobiety fatalnej. Przynosi ona wybranemu mężczyźnie zgubę i klęskę. Z powodu działań femme fatale rozpadają się małżeństwa. Taka kobieta wykorzystuje też swoją pozycję społeczną, by wykorzystywać mężczyzn, oczywiście ze szkodą dla nich. Femme fatale zdobywa mężczyzn, wykorzystuje ich i porzuca w sposób w pełni świadomy oraz celowy, kierując się przy tym własnym interesem.
Czy zatem Aspazja pasuje do motywu femme fatale? Zdecydowanie tak. Świadomie zdobywa Benjamina, podczas związku wykorzystuje go w celu uzyskania licznych korzyści, takich jak majątek, a następnie go porzuca. Odrzuca też jego próbę pojednania po rozstaniu, a wręcz sugeruje mężczyźnie, że powinien popełnić samobójstwo. Aspazja to kobieta, która sprowadza na Benjamina nieszczęście. Dla niej zdobywa on sławę i majątek oraz osiąga kolejne sukcesy, ale równocześnie traci chęć do życia i zainteresowanie światem. Zrywa też kontakt z własną rodziną. Aspazja ciągnie go zatem na samo dno. Jest także kobietą o oszałamiającej urodzie, która świadomie wykorzystuje swój czar i zmysłowość, by przyciągać do siebie mężczyzn oraz ich zdobywać. Igra z nimi – na przykład Benjamina nazywa mężczyzną przystojnym, ale nudnym. Podtrzymuje jednak jego zainteresowanie sobą i igra z nim, aż wreszcie wchodzi z nim w relację. Benjamin czuje do niej pociąg, chociaż jej nawet nie zna, i zakochuje się praktycznie wyłącznie na podstawie jej wizerunku utrwalonego na obrazie Cyprjana.
Związek z Benjaminem to zatem dla Aspazji okres świadomej zabawy uczuciami młodzieńca i czerpania z tej relacji rozmaitych korzyści. On zaś poddaje się kobiecie, gdyż naprawdę ją kocha, dlatego pozwala jej żerować na sobie i swoich osiągnięciach. Aspazja odsuwa go od rodziny i izoluje od bliskich, a jej zachowanie prowadzi ostatecznie do tego, że Benjamin zabija człowieka, widząc w nim swego rywala w walce o względy Aspazji. Kobieta wydobywa zatem z niego to, co w nim najgorsze, stopniowo sprawiając, że zapomina on o tym, kim był wcześniej. Po zakończeniu relacji dodatkowo szydzi z niego, próbując nakłonić go do popełnienia samobójstwa. Niewiele zatem brakuje, by Aspazja całkowicie zniszczyła życie Benjamina, on zaś aż do pewnego momentu nie potrafi wyzwolić się spod jej uroku. Momentem przełomowym jest jednak spalenie obrazu, które, jak się okazuje, zbiega się ze śmiercią Aspazji.
Aspazja jest zatem kobietą świadomą tego, jak działa na mężczyzn, i nie waha się wykorzystywać tej wiedzy. Jest też amoralna i postępuje wbrew przyjętej obyczajowości, na co wskazuje również tytuł powieści – „Poganka”. Aspazja łączy zatem cechy poganki i femme fatale: sprowadza na Benjamina nieszczęście, pozbawia go chęci do życia, a zarazem nieustannie żeruje na jego sukcesach i osiągnięciach. Relacja z nią powoli sprowadza oczarowanego mężczyznę na dno, doprowadzając między innymi do tego, że staje się on zabójcą swojego rywala w walce o względy wybranki serca. Aspazja modelowo realizuje zatem motyw femme fatale jako jedna z pierwszych takich postaci w polskiej literaturze.
Aktualizacja: 2026-07-14 17:11:29.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.