Tadeusz Gajcy

Biografia Tadeusza Gajcego


Tadeusz Stefan Gajcy (ps. Karol Topornicki, Roman Oścień, Topór) urodził się 8 lutego 1922 r. w Warszawie, zginął zaś 16 sierpnia 1944 roku. Przyszedł na świat w robotniczej rodzinie, której przodkowie przed laty przybyli do Polski z Węgier. Jego matka była położną, zaś ojciec pracował jako ślusarz w Taborze Kolejowym na Pradze. Tadeusz kształcił się w bielańskim gimnazjum i liceum oo. Marianów, był również ministrantem i muzykował, ucząc się gry na mandolinie. Wiemy, że służył do mszy porannych w kościele św. Jana Bożego przy Bonifraterskiej 14, co miało pośredni wpływ na jego poezję (R. Brasse mówi o "kościele onirycznym"). Egzamin maturalny zdał już w ramach tajnego nauczania, w roku 1941. Następnie wstąpił na studia polonistyczne na zakonspirowanym Uniwersytecie Warszawskim.

Tajna poezja

Jako student poznał Zdzisława Stroińskiego, studiującego prawo poetę. Stroiński wprowadził Gajcego do organizacji konspiracyjnej Konfederacja Narodu, utworzonej przez działaczy Obozu Narodowo-Radykalnego "Falanga". Tadeusz Gajcy uczestniczył również w kursach Biura Informacji i Propagandy KG AK.

Pisał dla podziemnego miesięcznika literackiego "Sztuka i Naród", był też (od XI 1943 r.) jego ostatnim redaktorem. W tym czasopiśmie publikował recenzje, artykuły i fragmenty prozy, lecz przede wszystkim swe wiersze (pod pseudonimem Karol Topornicki, Roman Oścień oraz anonimowo). Publikował też w podziemnym miesięczniku społeczno-kulturalnym "Kultura Jutra", redagowanym przez Jerzego Brauna.

Na łamach "Sztuki i Narodu" polemizował ze swymi literackimi poprzednikami. Skamandrytom zarzucał koniunkturalizm i bezideowość, zaś Awangardzie Krakowskiej uprawianie, jak to ujmował, "ekwilibrystyki intelektualnej". Zgodnie z ideologią "Falangi" i ruchu narodowej demokracji, podkreślał rolę dziejową i misję historyczną Polski, głosząc jednocześnie potrzebę tworzenia liryki narodowej, zagrzewającej do walki z okupantem.

Zadebiutował w roku 1942, na łamach "Sztuki i Narodu" wierszem "Wczorajszemu". Za utwory "Uderzenie", "Śpiew murów" i "Rapsod o Warszawie" redakcja Biuletynu Literackiego przyznała Gajcemu dwie nagrody. Środowiska literackie z uwagą przyjęły zwłaszcza poemat "Do potomnego". W 1943 roku wydał jako Karol Topornicki swój debiutancki tomik poetycki zatytułowany Widma. Jesienią tegoż roku, po sukcesie wydania, postanowił porzucić pracę zarobkową (pracował jako magazynier), by móc całkowicie oddać się literaturze. Za życia udało mu się opubli-kować jeszcze jeden tomik, także pod pseudonimem, Grom powszedni (1944).

Walka i śmierć

25 maja 1943 r., wspólnie z Wacławem Bojarskim i Zdzisławem Stroińskim, złożył pod pomnikiem Kopernika wieniec z biało-czerwoną szarfą i napisem Genialnemu Polakowi, Mikołajowi Kopernikowi w 400-ną rocznicę śmierci - Podziemna Polska. Wobec szarpaniny z "granatowym" policjantem i ostrzału policji niemieckiej, Bojarski został ciężko ranny, zaś Stroiński trafił w ręce Gestapo. Tadeuszowi Gajcemu udało się zbiec i ukryć, Bojarski, mimo operacji, zmarł.

W Powstaniu Warszawskim walczył pod komendą porucznika Jerzego Bondorowskiego ps. "Ryszard", dowódcy grupy szturmowo-wypadowej. Zginął w walce (rzucał granaty) wraz ze Zdzisławem Stroińskim 16 sierpnia w kamienicy przy ul. Przejazd 1.3 (dziś ul. Władysława Andersa). Niektóre źródła jako datę śmierci Tadeusza Gajcego podają także 22 sierpnia 1944 roku, czyli obro-nę warszawskiego Arsenału, jest to jednak znacznie mniej prawdopodobne. Ciało Gajcego ekshumowano z inicjatywy rodziny, wiosną roku 1946. Bezpośrednią przyczyną śmierci było uduszenie pod gruzami. Jego grób znajduje się w kwaterze powstańczej na Wojskowych Powązkach.

Twórczość Tadeusza Gajcego

Pierwsze próby poetyckie podejmował w dzieciństwie, jednak w wieku 16. lat zniszczył swe najwcześniejsze wiersze. Tuż przed wybuchem wojny jego utwory stały się już dojrzalsze. Pragnął zrozumienia przez pryzmat sapiencjalny i filozoficzny życia i losu ludzkiego oraz sensu istnienia świata. W jego liryce pojawiają się akcenty optymistyczne i pozytywne, lecz przeważają treści refleksyjne, pesymizm, niekiedy zaś postawa buntu.

Tadeusza Gajcego od innych poetów okresu 1939-1944 różni m.in. odmienny, unikalny styl pisania o rzeczywistości okupacji i walki zbrojnej. Odrzucał przede wszystkim łatwe schematy, odpowiadające "przeciętnemu" odbiorcy prasy konspiracyjnej. Nie korzystał z frazeologii i środków stylistycznych opisujących wprost okrucieństwa wojenne oraz z tzw. "łatwego patriotyzmu". Sporą rolę mogła tu odegrać obserwacja dostępnej w Generalnym Gubernatorstwie szowinistycznej twórczości niemieckiej, nakierowanej na manipulację emocjami i destruktywną ideologizację kultury. Trudno jednak pominąć również zainteresowania Gajcego epiką i liryką grecką (przekładał fragmenty Homera, napisał też dramat "Homer i Orchideja", wystawiony w Gdyni przez Iwo Galla).

Tadeusz Gajcy tworzył wizje apokaliptyczne, korzystał z oryginalnych metafor oraz czerpał z języka potocznego. Korzystał z liryki tyrtejskej, rozwijając następnie autorską wizję poezji, nawiązując do Drugiej Awangardy i katastrofizmu. Czerpiąc z ideologii narodowej i mesjańskiej, dążył do ukazania mistycznego sensu ofiary w imię miłości do Ojczyzny i narodu ("Przed odejściem"). Materię wyobraźni, organizującą u Gajcego treści uczuciowe, Zbigniew Herbert określił jako materię z "ognistego, proroczego snu". Rafał Brasse pisze, że "właśnie marzenie spod znaku ognia" jest chyba najbliższe temperamentowi Tadeusza Gajcego jako poety. Sam autor, w swym testamencie poetyckim "Do potomnego", akt twórczy łączy z "ciosaniem płomienia", słowo poety jest zaś "wysokie i ogniste". Obok profetyzmu i wizyjnego liryzmu, Gajcy dystansuje się od bohatera lirycznego, korzystając z ironii, humoru a nawet groteski (śpiewogra "Misterium niedzielne" z r. 1943).

Poeta opierał się na rzymsko-greckich ideach humanitas – philantropia, stale i silnie obecnych w jego formacji intelektualnej od lat dziecięcych (gimnazjum). Głosi ideę braterstwa, opartego na przekonaniu o niezbywalnej wartości każdego człowieka. Stawał tym samym w zdecydowanej opozycji do ideologii "ziemi i krwi" oraz biologicznego antysemityzmu, którymi Rzesza próbowała indoktrynować m.in. ludność polską, w tym część jej elit. Gajcego poetyka ognia obejmuje potrzebę zarówno nagłej zmiany jak i tendencje do przyspieszania biegu czasu oraz refleksyjnego oderwania (lot oniryczny). Z religii katolickiej wynikała jego aprobata dla heroicznej zgody na tragizm ludzkiego losu, widziany w perspektywie ekonomii zbawienia i działania Opatrzności w świecie. Tadeusz Gajcy doczekał się przekładów, m.in. na j. angielski, niemiecki, czeski, oraz adaptacji telewizyjnej "Homera i Orchideji".

Rafał Marek

Literatura:
S. Bereś, Gajcy w pierścieniu śmierci, Wyd. Czarne, Wołowiec 2016;
R. Brasse, Poetyka doświadczenia duchowego w liryce Tadeusza Gajcego, wyd. UMK, Toruń 2018;
Wikipedia, s.v. Tadeusz Gajcy https://pl.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Gajcy.
E. Zuberbier, s.v. Tadeusz Gajcy. Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, PWN, Warszawa 1984, vol. I, s. 282-283.

Tadeusz Gajcy - interpretacje

Epoka literacka: II Wojna Światowa