Futuryzm - cechy, definicja, przykłady

Ostatnia aktualizacja: 2021-02-16 23:29:02
Epoka literacka XX-lecie międzywojenne

Futuryzm to jeden z prądów literackich dwudziestolecia międzywojennego. Jego nazwa pochodzi z języka łacińskiego i odnosi się do słowa „futurus”, czyli przyszły. W Polsce futuryzm rozwijał się przede wszystkim w latach 1918-1923.

Spis treści

Geneza futuryzmu

Futuryzm rozwinął się we Włoszech. Przełom XIX i XX wieku to czasy gwałtownego rozwoju branży przemysłowej i transportu. Opracowywane wówczas wynalazki pozwoliły udoskonalać metody komunikacji oraz przyczyniły się do rozbudowy wielu miejsc pracy. Dynamika rozwoju doprowadziła do tego, że wśród społeczności tych czasów zapanował niespotykany optymizm, zachwyt nauką i technologią. Ludzie przekonani byli o tym, że świat zmierza ku doskonałej przyszłości.

W roku 1909 pojawił się pierwszy manifest futurystów. Stworzony został przez Filippo Marinettiego oraz malarza Boccioniego został opublikowany w paryskim dzienniku „Le Figaro”. Autorzy manifestu opracowali 11 punktów, w których opisywali cechy futuryzmu jako początku rewolucji kulturalnej.

Cechy futuryzmu

Główną myślą futuryzmu było skupienie się na przyszłości i odrzucenie dziedzictwa kulturowego, które w przekonaniu założycieli kierunku miało opóźniać znacząco rozwój technologiczny i cywilizacyjny. Artyści z kręgu futurystów odnosili się negatywnie nie tylko do tradycyjnych wartości kulturowych, ale również do bibliotek, muzeów, zabytków i pamiątek. Byli przekonani, że artefakty te nacechowane są pesymistyczną wizją przyszłości – chcieli, by społeczeństwo mogło wejść w przyszłość z czystą kartą, jako ludzie wolni od dawnych problemów i ciężarów przeszłości. Niektóre z manifestów futurystycznych były wyjątkowo odważne; uznawali oni np. wojnę za stan pożądany, który pozwoli „oczyścić” świat, Wcześniejszą literaturę uznawali za bierną i niepotrzebną. Zdecydowanie odrzucali w swojej twórczości tradycje romantyzmu, psychologizmu oraz metafizycznego antropocentryzmu. Niechętnie odnosili się też do reguł języka poetyckiego – propagowali swój własny, nowy „język pozarozumowy”, a więc wolny od reguł gramatycznych i składniowych. Wiele manifestów futurystycznych charakteryzuje się eksperymentalnymi formami zapisów (m.in. w zakresie małych i dużych liter, ortografii czy czcionek).

Gatunki literackie w futuryzmie

Futuryzm skupił się przede wszystkim na gloryfikacji dynamicznego rozwoju i przyśpieszającego tempa życia człowieka. Z tego powodu futuryści odrzucali dłuższe formy ekspresji literackiej (jak powieść) i skupili się przede wszystkim na opowiadaniach i poezji. W literaturze futurystycznej dużą wartość ogrywały kategorie takie jak ironia, analogia oraz intuicja oraz środki stylistyczne takie jak onomatopeja. Pozwalały one oddać tematykę inspirującą futurystów i nadać ich twórczości oryginalnego charakteru.

Postulaty dotyczące języka

W swoich postulatach futuryści wyrażali przekonanie, że obowiązująca składnia nie jest odpowiednim sposobem ekspresji dla współczesnego im, szybkiego i rozwijającego się świata. Propagowali odrzucenie przyjętych zasad, jednak w ich twórczości widoczna jest tylko nieznaczna jej modyfikacja, oparta w dużej mierze na ironii i zabawie słowem.

Przedstawiciele futuryzmu w Europie

Futuryzm rozwijał się przede wszystkim we Włoszech i w Rosji. Włoski futuryzm charakteryzował się przede wszystkim radykalnymi postulatami, agresywnie nacechowanymi manifestami i głoszeniem radykalnych postulatów. Wielu twórców włoskich związanych było w późniejszym czasie z ruchami faszystowskimi. Z kolei futuryzm rosyjski funkcjonował w łagodniejszej. Podzielił się na dwa odrębne nurty. Pierwszym z nich był egofuturyzm: kawiarnianą wersję futuryzmu, drugim natomiast: kubofuturyzm czerpiący inspirację przede wszystkim ze sztuki współczesnej. Wśród wielu pisarzy wyróżnić należy przede wszystkim:

  • Filippo Tommaso Marinettiego – włoskiego poetę i teoretyka futuryzmu. Jest on autorem „Manifestu futuryzmu” i wielu artykułów propagujących ten prąd artystyczny. Publikował m.in. w magazynie „Poesia” oraz „Le Figaro”. Był zwolennikiem włoskiego faszyzmu. Jako działacz aktywnie wypowiadał się na tematy polityczne. Wśród jego najbardziej znanych utworów wyróżnić należy „Do automobilu”, „Manifest futuryzmu” oraz „Zabijmy światło księżyca!” Ostatnia publikacja w symboliczny sposób prezentuje powrót człowieka do łona matki, co sugerować miało początek, akt odnowy, nieśmiertelność, zgodną z poglądami futurystów na przyszłość
  • Wadima Gabrielewicza Szerszeniewicza – rosyjskiego pisarza i poetę. Był on głównym reprezentantem rosyjskiej wersji futuryzmu – ego futuryzmu. Po czasie Szerszeniewicz stał się głównym teoretykiem kierunku poetyckiego o nazwie imażynizm, który charakteryzował się zwrotem w stronę obrazowości i intuicyjności w sztuce. Był twórcą scenariuszy filmowych – „Dzieweczki z pudełkiem”, „Pocałunku Mary Pickford” oraz „Domu przy Trubnej”.
  • Władimira Władimirowicza Majakowskiego - rosyjskiego poetę i dramaturga. Główny przedstawiciel kubofuturyzmu, czyli prądu literackiego, który łączył w sobie cechy kubizmu i futuryzmu. Głosił pochwałę techniki i sprzeciwiał się kultywowaniu tradycji, jednak nie oddalał się od utrwalonych w tradycji literackiej sposobów ekspresji.

Przedstawiciele futuryzmu w Polsce

Ośrodkami futuryzmu w Polsce były przede wszystkim miasta takie jak Kraków i Warszawa. Wśród polskich pisarzy tworzących w nurcie futuryzmu wyróżnić należy:

  • Aleksandra Wata – pisarza i poetę, tłumacza literatury europejskiej. Autor wielu publikacji książkowych, przekładów oraz tłumaczeń na język polski.
  • Anatola Sterna – poetę i krytyka literackiego. Współautor polskiego manifestu futuryzmu „Nuż w bżuhu”. Był autorem licznych tomików wierszy, opowiadań, esejów oraz tłumaczeń.
  • Brunona Jasieńskiego – jednego z najpopularniejszych przedstawicieli awangardy międzywojennej, współtwórca polskiego futuryzmu i manifestu literackiego „Nuż w bżuhu”. Jego najbardziej znanym tomikiem poetyckim jest „But w butonierce”, natomiast powieścią: „Palę Paryż”. Był również twórcą utworów dramatycznych, z których najpopularniejszym jest „Bal manekinów”.
  • Stanisława Młodożeńca – poetę, współtwórcę futuryzmu. Do jego najpopularniejszych utworów należą: tom poetycki „Futuro-gamy i futuro-pejzaże” oraz teksty publicystyczne.
  • Tytusa Czyżewskiego – poetę i krytyka sztuki. Publikował w takich czasopismach jak „Zwrotnica”, „Epoka”, „Almanach Nowej Sztuki”, „Wiadomości Literackie” oraz „Kurier Polski”. Do jego najbardziej znanych tomików poezji należą „Noc – dzień. Mechaniczny instynkt elektryczny” oraz „Zielone oko. Poezje formistyczne

„Nuż w bżuhu. Jednodńuwka futurystuw”

Główną publikacją polskich futurystów było stworzone przez Aleksandra Wata i Anatola Sterna czterostronicowe pismo „Nuź w bżuhu”, w którym przedstawiali oni założenia nowego kierunku artystycznego, negowali wykorzystywanie w piśmie zasad ortografii. W publikacji znalazły się również manifesty literackie – „Mańifest w sprawie natychmiastowej futuryzacji żyća” „Mańifest w sprawie ortografji fonetycznej” i „Mańifest w sprawie krytyki artystycznej”. Pierwsze wydanie jednodniówki zawierało teksty m.in. Stanisława Młodożeńca, Tytusa Czyżewskiego oraz Brunona Jasieńskiego.


Czytaj dalej: Dekadentyzm - definicja, przykłady